(C.1) Thế là Cyrus tiến hành những công tác chuẩn bị của mình. Về phần vua Armenia, khi nghe sứ giả truyền đạt lại, ông vô cùng khiếp sợ: ông biết rõ lỗi lầm của mình trong việc chểnh mảng triều cống và giữ lại quân lính, và trên hết, ông sợ việc mình bắt đầu cho tu sửa cung điện thành một pháo đài phòng thủ sẽ bị phát giác.

(2) Do đó, trong sự hồi hộp tột độ, ông bắt đầu tập hợp lực lượng của chính mình, đồng thời sai người con út là Sabaris đưa phụ nữ — gồm vợ ông, vợ của người con trai cả cùng các con gái — lên vùng đồi núi, mang theo những đồ trang sức và vật dụng quý giá nhất cùng một đội hộ vệ để dẫn đường. Trong lúc ấy, ông phái một toán thám báo đi dò la hành động của Cyrus, rồi tổ chức lại các cánh quân Armenia ngay khi họ kéo về. Nhưng chẳng bao lâu sau, những sứ giả khác lại đến cấp báo rằng chính thân Cyrus đã đến nơi gần kề.

(3) Lúc bấy giờ, lòng can đảm hoàn toàn rời bỏ ông; ông không dám giáp lá cà và liền rút lui. Ngay khi các tân binh nhìn thấy cảnh này, họ liền cắm cổ chạy trốn, ai nấy chỉ chăm chăm lo tẩu tán tài sản của mình cho an toàn. Khi Cyrus nhìn thấy những đồng bằng ngập tràn người đang bôn ba và phi ngựa khắp nơi, ông bèn bí mật phái sứ giả đến giải thích rằng ông không có tư thù với bất kỳ ai ở lại yên ổn trong nhà, nhưng nếu bắt được kẻ nào đang tháo chạy, ông cảnh cáo sẽ đối xử với kẻ đó như kẻ thù. Nhờ vậy, phần lớn bọn họ đã bị thuyết phục ở lại, mặc dù vẫn có một số kẻ rút lui cùng nhà vua.

(4) Song, khi đoàn hộ vệ dẫn theo phụ nữ chạm trán với người Ba Tư trên núi, họ liền hoảng hốt kêu gào tháo chạy, và rất nhiều người đã bị bắt làm tù binh. Cuối cùng, chính vị hoàng tử trẻ tuổi, vợ của nhà vua, các công chúa, con dâu cùng toàn bộ tài sản mang theo đều bị bắt sống. Khi nhà vua hay tin dữ, chẳng biết xoay sở ra sao, ông liền tháo chạy lên đỉnh của một ngọn đồi nọ.

(5) Khi trông thấy cảnh ấy, Cyrus liền cho quân bao vây khu vực đó và phái người đến truyền lệnh cho Chrysantas, bảo ông để lại một lực lượng canh gác vùng núi rồi kéo xuống hội quân với mình. Thế là đại quân được tập hợp dưới quyền Cyrus, và ông liền sai một sứ giả đến gặp nhà vua với câu hỏi thế này:

"Hỡi người con của Armenia, ngươi sẽ ở lại đây để chiến đấu với cơn đói khát, hay sẽ bước xuống đồng bằng để phân định thắng thua với chúng ta?" Nhưng vua Armenia đáp rằng ông không muốn đấu với bên nào cả.

(6) Cyrus lại sai sứ đến hỏi: "Vậy sao ngươi cứ ngồi lỳ ở đó mà không chịu xuống?"

"Bởi vì ta không biết phải làm gì," người kia đáp.

"Chuyện đó đơn giản lắm," Cyrus nói, "hãy xuống đây và chịu phán xét."

"Và ai sẽ phán xét ta?" nhà vua hỏi.

"Đó là kẻ," Cyrus đáp, "mà Thượng Đế đã ban cho quyền lực để định đoạt số phận ngươi theo ý ngài muốn, hoàn toàn không cần qua một phiên tòa nào cả."

Bấy giờ vua Armenia đành phải xuống núi, cúi đầu khuất phục trước hoàn cảnh, và Cyrus bắt giữ ông cùng toàn bộ gia tài, đưa về trung tâm đại bản doanh, bởi lúc bấy giờ toàn bộ lực lượng của ông đã tề tựu đông đủ.

(7) Trong lúc ấy, Tigranes — người con trai cả của nhà vua — đang trên đường trở về từ một xứ sở xa xôi. Thuở trước, chàng từng đi săn cùng Cyrus và là bạn của ngài; giờ đây, khi nghe tin chuyện gì đã xảy ra, chàng liền lập tức phóng ngựa đến thẳng nơi này. Nhưng khi nhìn thấy cha mẹ, anh em, các chị em gái và cả người vợ yêu dấu của mình đều bị bắt làm tù binh, chàng không sao kìm được những giọt nước mắt.

(8) Tuy nhiên, Cyrus không hề tỏ ra thân thiết hay niềm nở với chàng, mà chỉ lạnh lùng nói: "Ngươi về rất đúng lúc, bây giờ ngươi có thể dự khán để nghe phán xét tội trạng của cha mình." Nói rồi, ông cho triệu tập các thủ lĩnh người Ba Tư và người Media, cùng bất kỳ quý tộc Armenia có chức sắc nào có mặt ở đó; ông cũng không cho phép những người phụ nữ lui ra khỏi cỗ xe che mành, mà để họ cùng lắng nghe.

(9) Khi mọi sự đã sẵn sàng, ông cất lời: "Hỡi người con của Armenia, trước hết ta khuyên ngươi hãy nói sự thật, để ít ra ngươi còn được đứng ngoài những tội lỗi đáng ghê tởm nhất; hơn hết thảy mọi điều, hãy tin rằng, việc dối trá rành rành sẽ bóp nghẹt sự đồng cảm giữa con người với con người. Hơn nữa," ông nói tiếp, "các con trai, con gái và vợ của ngươi đều rõ mười mươi mọi việc ngươi đã làm, và những người Armenia có mặt ở đây cũng vậy; nếu họ nhận thấy ngươi nói dối, chắc chắn họ sẽ cảm thấy chính đôi môi ngươi đã tự kết án ngươi phải chịu hình phạt cao nhất khi ta biết được sự thật."

"Vâng," nhà vua đáp, "ngài cứ hỏi bất cứ điều gì ngài muốn, ta sẽ trả lời thành thật, dù chuyện gì xảy ra đi nữa."

(10) "Vậy hãy trả lời đi," Cyrus nói, "có phải ngươi từng gây chiến với Astyages, thân phụ của mẹ ta, cùng những người Media của ông ấy không?"

"Đúng vậy," ông đáp.

(11) "Và ngươi đã bị ông ấy đánh bại, rồi đồng ý nộp triều cống cùng binh lính bất cứ khi nào ông ấy yêu cầu, đồng thời hứa không củng cố phòng tuyến nơi ở của mình chứ?"

"Chính thế," ông đáp.

(12) "Vậy tại sao ngày nay ngươi không đem triều cống cũng chẳng phái binh lính, lại còn đang xây dựng các pháo đài?"

"Ta khao khát tự do; đối với ta, việc được tự do và để lại sự tự do cho các con mình là một điều quá đỗi tốt đẹp."

(13) "Quả thật đó là điều tốt đẹp và cao cả," Cyrus nói, "khi chiến đấu vì tự do và chọn cái chết còn hơn làm nô lệ; nhưng nếu một kẻ bại trận trong chiến tranh hoặc bị khuất phục bằng cách này hay cách khác, rồi sau đó lại mưu toan rũ bỏ chủ nhân của mình, hãy tự trả lời ta xem: ngươi sẽ tôn vinh một kẻ như thế là ngay thẳng và hành động cao thượng, hay khi nắm được hắn trong tay, ngươi sẽ trừng phạt hắn như một tên tội phạm?"

"Ta sẽ trừng phạt hắn," ông đáp, "vì ngài đã bắt ta phải nói lên sự thật."

(14) "Thế thì hãy trả lời ta từng điểm một," Cyrus nói. "Nếu ngươi có một viên quan mà kẻ đó làm điều sai quấy, ngươi có cho phép hắn tiếp tục giữ chức không, hay ngươi sẽ bổ nhiệm người khác thay thế?"

"Ta sẽ bổ nhiệm người khác."

(15) "Và nếu kẻ đó có rất nhiều tài sản, ngươi sẽ để lại cho hắn toàn bộ gia ngả, hay biến hắn thành kẻ trắng tay?"

"Ta sẽ tước đoạt toàn bộ những gì hắn có."

(16) "Và nếu ngươi phát hiện hắn đào ngũ sang hàng ngũ kẻ thù, ngươi sẽ xử trí thế nào?"

"Ta sẽ giết hắn," ông đáp: "tại sao ta phải bỏ mạng với một lời dối trá trên môi thay vì nói ra sự thật rồi chết?"

(17) Nghe đến đây, người con trai liền xé rách áo xống và giật phăng chiếc mũ vương miện trên đầu, còn những người phụ nữ thì cất tiếng khóc than thảm thiết, cào cấu má mình như thể người cha đã chết đến nơi và chính họ cũng tiêu đời. Nhưng Cyrus ra lệnh cho họ giữ im lặng rồi nói tiếp: "Hỡi người con của Armenia, chúng ta đã nghe chính phán quyết của ngươi trong vụ việc này; giờ hãy nói cho chúng ta biết, chúng ta phải xử trí ra sao?" Vị vua ngồi lặng thâm trầm và bối rối, tự hỏi không biết mình nên ra lệnh cho Cyrus xử tử ông, hay hành động trái ngược với chính thứ quy tắc mà ông vừa đặt ra cho thiên hạ.

(18) Lúc bấy giờ, người con trai Tigranes quay sang Cyrus và nói: "Thưa Cyrus, vì phụ thân con đang ngập ngừng lo sợ, xin cho phép con được thay ngài đưa ra lời khuyên và bày tỏ điều con nghĩ là tốt nhất cho ngài."

Lúc đó Cyrus chợt nhớ lại rằng, trong những ngày đi săn thuở trước, ngài từng chú ý đến một bậc trí giả thường sát cánh bên Tigranes và rất được chàng ngưỡng mộ, và ngài cũng tò mò muốn biết chàng thanh niên này sẽ nói gì. Thế là ngài vui vẻ chấp thuận và bảo chàng cứ bày tỏ suy nghĩ của mình.

(19) "Theo quan điểm của con," Tigranes nói, "nếu ngài tán thành mọi điều phụ thân con đã nói và đã làm, thì chắc chắn ngài nên hành xử y như ngài ấy; nhưng nếu ngài cho rằng ngài ấy đã sai, thì ngài không được phép bắt chước theo."

"Nhưng chẳng phải," Cyrus nói, "cách tốt nhất để tránh lặp lại sai lầm của kẻ khác là thực hành những điều đúng đắn sao?"

"Quả đúng như vậy," hoàng tử đáp.

"Thế thì theo lý luận của chính ngươi, ta buộc phải trừng phạt cha ngươi, nếu như trừng phạt kẻ ác là điều đúng đắn."

"Nhưng ngài có muốn sự trừng phạt của mình mang lại tác hại thay vì lợi ích không?"

"Không," Cyrus đáp, "vì khi ấy sự trừng phạt của ta sẽ giáng xuống chính bản thân ta."

(20) "Đúng thế," Tigranes nói, "và ngài sẽ tự gây ra tổn hại lớn nhất cho mình nếu đem xử tử chính các thần dân của ngài ngay vào thời điểm họ hữu dụng nhất đối với ngài."

"Liệu họ có còn chút giá trị nào không," Cyrus hỏi, "khi họ bị phát hiện đang làm điều sai quấy?"

"Có chứ," Tigranes đáp, "nếu đó là lúc họ quay đầu hướng thiện và học lấy sự khôn ngoan. Bởi vì con tin chắc rằng, hỡi Cyrus, nếu thiếu đi phẩm chất này thì mọi đức hạnh khác đều trở nên vô nghĩa. Ngài sẽ thu được ích lợi gì từ một kẻ tráng kiện hoặc can trường nếu hắn thiếu đi sự điềm đạm, dù hắn có là một kỵ sĩ cừ khôi đến đâu, giàu có đến mấy, hay quyền thế nhường nào trong quốc gia? Nhưng với sự điềm đạm, mỗi người bạn sẽ là một người bạn lúc khó khăn và mọi tôi tớ đều là một hồng ân."

(21) "Ta hiểu ý ngươi rồi," Cyrus đáp; "ý ngươi muốn ta tin rằng cha ngươi chỉ trong vỏn vẹn một ngày đã từ một kẻ ngốc nghếch hóa thành một người khôn ngoan và điềm đạm?"

"Chính xác là thế," hoàng tử đáp.

(22) "Thế thì ngươi gọi sự điềm đạm là một trạng thái bẩm sinh của tự nhiên, giống như nỗi đau đớn, chứ không phải là một vấn đề lý trí có thể học hỏi được sao? Bởi vì chắc chắn rằng, nếu kẻ muốn trở thành người điềm đạm trước tiên phải học lấy sự khôn ngoan, thì hắn không thể nào rũ bỏ sự ngu muội chỉ trong một ngày."

(23) "Không hẳn vậy, thưa Cyrus," hoàng tử đáp, "chắc chắn chính ngài cũng từng biết ít nhất một người vì sự ngu muội tột cùng mà liều lĩnh gây chiến với một kẻ mạnh hơn mình, và vào ngày thất trận, căn bệnh mất trí của hắn đã được chữa khỏi. Và chắc chắn ngài cũng từng biết một thành bang từng đem các tiểu đoàn ra đối đầu với một quốc gia kình địch, nhưng khi thất bại, họ lập tức thay đổi thái độ và sẵn sàng vâng phục chứ không kháng cự nữa?"

(24) "Nhưng thất bại nào," Cyrus nói, "mà ngươi có thể tìm thấy trong trường hợp của cha ngươi để khiến ngươi chắc chắn rằng ông ấy đã trở nên điềm đạm?"

"Một thất bại," chàng thanh niên đáp, "mà chính ngài ấy nhận thức rõ trong tận cùng thẳm sâu tâm hồn mình. Ngài khao khát tự do, và rồi nhận ra mình lại đang làm nô lệ hơn bao giờ hết; ngài ôm ấp những mưu tính đòi hỏi sự lén lút, tốc độ và vũ lực, nhưng chẳng cái nào trong số đó ngài thực hiện nổi. Ngài thừa biết rằng bên cạnh ngài, ý định và việc thực hiện luôn đi đôi với nhau; khi ngài muốn lừa phỉnh ngài ấy, ngài đã qua mặt ngài ấy ngon lành như thể ngài ấy bị mù, điếc và ngây dại; khi cần sự lén lút, sự lén lút của ngài tinh vi đến mức những pháo đài ngài ấy tưởng là của mình lại biến thành chiếc bẫy giăng sẵn cho ngài ấy; và tốc độ của ngài khủng khiếp đến mức ngài đã giáng lâm từ cách đó cả dặm với toàn bộ binh khí trước khi ngài ấy kịp thời gian tập hợp lực lượng dưới quyền."

(25) "Vậy ngươi nghĩ rằng," Cyrus nói, "việc chỉ nhận ra kẻ khác mạnh hơn mình là đã đủ thất bại để khiến một người trở nên tỉnh ngộ rồi sao?"

"Đúng vậy," Tigranes đáp, "và sự tỉnh ngộ ấy còn sâu sắc hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần bại trận trên chiến trường. Bởi vì kẻ bị khuất phục bằng vũ lực có thể ảo tưởng rằng nếu chăm chỉ rèn luyện, hắn có thể tái chiến, và những thành trì thất thủ vẫn mơ mộng rằng với sự trợ giúp của đồng minh, một ngày nào đó họ sẽ chiến đấu trở lại; nhưng nếu chúng ta chạm trán những con người ưu tú hơn mình và bản thân ta thừa nhận điều đó, chúng ta sẽ sẵn sàng vâng phục họ hoàn toàn tự nguyện."

(26) "Ngươi tưởng tượng rằng," Cyrus nói, "một kẻ càn quấy bạo ngược lại không thể nhận ra người có tính tự chế, kẻ trộm không nhận ra người trung thực, kẻ dối trá không nhận ra người nói thật, hay kẻ bất nghĩa không nhận ra người ngay thẳng ư? Chẳng phải chính phụ thân ngươi vừa mới đây thôi đã dối trá và bội ước với chúng ta đó sao, dẫu ngài ấy thừa biết rằng chúng ta đã tuân thủ trung thành từng chút một trong hiệp ước mà Astyages đã lập nên?"

(27) "Ạ, nhưng," hoàng tử đáp lại, "con không hề cả quyết rằng chỉ riêng sự nhận thức khô khan có thể làm con người ta tỉnh ngộ, nó không thể chữa lành cho ngài ấy trừ phi ngài ấy phải trả giá giống như phụ thân con ngày hôm nay."

"Nhưng," Cyrus đáp, "cho đến nay cha ngươi chưa hề phải chịu đựng bất cứ điều gì cả: dẫu ta biết ngài ấy đang sợ hãi rằng những khổ cực tồi tệ nhất vẫn đang chờ đợi mình."

(28) "Ngài cho rằng," Tigranes hỏi, "có thứ gì có thể bắt con người ta làm nô lệ triệt để hơn sự sợ hãi sao? Ngài không biết rằng ngay cả những kẻ bị quất bằng gậy sắt của chiến tranh — thứ roi nặng nề nhất trên cõi đời này — đôi khi vẫn sẵn sàng chiến đấu trở lại, trong khi những nạn nhân của sự kinh hoàng lại không tài nào dám nhìn thẳng vào mặt những kẻ chinh phục họ, ngay cả khi những kẻ ấy cố gắng an ủi họ hay sao?"

(29) "Thế ra ngươi cho rằng," Cyrus nói, "nỗi sợ hãi sẽ khuất phục con người ta hơn cả những nỗi thống khổ thể xác?"

"Vâng," chàng đáp, "và hơn ai hết, chính ngài hiểu rõ những gì con nói là sự thật: ngài thừa biết sự nản lòng mà con người ta cảm thấy khi nơm nớp sợ cảnh lưu vong, trước thềm trận chiến đối mặt với sự thất bại, hay khi lênh đênh trên biển lâm vào cảnh hiểm nghèo của đắm tàu — vì quá hoảng sợ mà họ chẳng thể chạm tay vào thức ăn hay chợp mắt nghỉ ngơi; trong khi những kẻ lưu vong, những kẻ bại trận hay nô lệ lại thường có thể ăn ngủ ngon lành hơn cả những người chưa từng nếm mùi nghịch cảnh."

(30) "Hãy nghĩ đến những sinh linh hoảng loạn vì sợ bị bắt giữ và cái chết mà phải bỏ mạng trước thời định mệnh, đã tự gieo mình từ vách đá xuống, thắt cổ tự vẫn, hoặc kề dao vào cổ họng; nỗi sợ hãi — chúa tể của những niềm kinh hoàng — có thể trói buộc và khuất phục tâm hồn con người ta một cách tàn nhẫn đến nhường nào. Và ngài nghĩ giờ đây phụ thân con đang cảm thấy ra sao? Một con người mà nỗi sợ hãi không chỉ dành cho riêng mình, mà còn cho tất cả chúng ta, cho vợ ngài và cho các con ngài."

(31) Và Cyrus nói: "Hôm nay và vào lúc này, sự việc có thể diễn ra với ngài ấy đúng như ngươi nói: nhưng ta vẫn cho rằng một kẻ có thể kiêu ngạo khi gặp vận đỏ và khép nép khi thất cơ lỡ vận; hãy cứ thả cho một kẻ như thế được tự do xem, rồi hắn sẽ ngựa quen đường cũ, quay trở lại với sự ngạo mạn và lại gây phiền toái cho chúng ta mà thôi."

(32) "Con không chối cãi điều đó, thưa Cyrus," hoàng tử đáp. "Những lỗi lầm của chúng tôi lớn đến mức ngài hoàn toàn có quyền nghi kỵ chúng tôi; nhưng ngài hoàn toàn có khả năng đặt các đội quân đồn trú trên lãnh thổ của chúng tôi, chiếm lấy các cứ điểm hiểm yếu và thu giữ bất kỳ vật phẩm bảo chứng nào ngài cho là tốt nhất. Và dẫu có vậy đi chăng nữa," chàng nói thêm, "ngài cũng sẽ không thấy chúng tôi oán thán xiềng xích đâu, bởi chúng tôi sẽ ghi nhớ rằng chúng ta chỉ có thể tự trách chính mình. Trái lại, nếu ngài trao quyền cai trị cho những kẻ chưa từng phạm lỗi, họ có thể nghĩ rằng ngài đang hoài nghi họ, và như thế, dẫu ngài có là ân nhân của họ đi nữa, ngài cũng chẳng thể làm bạn của họ; hoặc giả trong nỗi lo lắng không muốn khơi mào thù hận, ngài có thể để mặc sự ngạo mạn của họ không bị kìm chế, và cuối cùng ngài sẽ còn phải uốn nắn họ trở nên điềm đạm hơn cả chúng tôi nữa đấy."

(33) "Không, nhưng nhân danh mọi vị thần," Cyrus kêu lên, "ta sẽ chẳng bao giờ tìm thấy chút niềm vui nào ở những kẻ phục vụ ta chỉ vì sự ép buộc thuần túy. Chỉ khi ta nhận thấy dẫu chỉ một thoáng thân tình hay thiện chí trong sự giúp đỡ mà họ có trách nhiệm phải làm, ta mới có thể dễ dàng tha thứ cho mọi lỗi lầm của họ hơn là chấp nhận việc trả đủ món nợ dịch vụ bị sai khiến bởi những kẻ căm ghét ta."

(34) Bấy giờ Tigranes đáp: "Ngài đang nói về tình bạn, nhưng liệu ngài có thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào khác một tình bạn lớn lao nhường ấy như tình bạn mà ngài có thể tìm thấy ở chúng tôi chăng?"

"Chắc chắn là ta có thể," ngài đáp, "và tìm ở những kẻ chưa từng làm kẻ thù của ta, nếu ta chọn làm ân nhân của họ giống như ngươi muốn ta làm ân nhân của ngươi vậy."

(35) "Nhưng ngay lúc này và tại đây, liệu ngài có thể tìm thấy một con người nào khác trên thế gian này mà ngài có thể ban ân huệ xứng đáng như khi ngài ban ân huệ cho phụ thân con không? Giả sử ngài tha mạng cho một kẻ chưa từng làm tổn hại ngài, liệu hắn có biết ơn vì ân huệ đó không? Giả sử hắn không phải mất đi con cái và người vợ, liệu hắn có vì thế mà yêu mến ngài hơn một người thừa hiểu rằng mình hoàn toàn đáng bị tước đoạt hay không? Giả sử hắn không được ngồi trên ngai vàng Armenia, liệu hắn có phải chịu đựng nỗi đau đớn đó như chúng ta sẽ chịu đựng không? Và chẳng phải rõ ràng rằng kẻ nào cảm nhận nỗi đau mất mát sâu sắc nhất sẽ là kẻ biết ơn nhất khi được ban ơn đó sao?"

(36) "Và nếu ngài thực sự tâm niệm việc ổn định mọi sự ở nơi này, hãy tự suy ngẫm và nhìn xem sự bình yên sẽ nằm ở đâu khi ngài quay lưng rời đi. Liệu nó sẽ thuộc về một triều đại mới, hay thuộc về dòng tộc quen thuộc từ lâu? Và nếu ngài muốn có một lực lượng lớn nhất có thể dưới quyền chỉ huy của mình, ngài sẽ tìm đâu ra một kẻ thích hợp hơn để kiểm tra sổ bộ quân ngũ ngoài một vị tướng đã sử dụng nó hết lần này đến lần khác? Nếu ngài cần tiền bạc, ai sẽ cung cấp phương kế tốt hơn kẻ thông thuộc và có thể điều phối mọi nguồn lực của đất nước? Con xin cảnh báo ngài như một người bạn," chàng nói thêm, "rằng nếu ngài hắt hủi chúng tôi, ngài sẽ tự gây tổn hại cho chính mình nhiều hơn bất cứ điều gì phụ thân con từng có thể gây ra."

(37) Đó là những lời biện hộ của hoàng tử, và Cyrus, khi lắng nghe, vô cùng vui sướng, bởi ngài cảm thấy mình sẽ hoàn thành trọn vẹn mọi điều từng hứa với Cyaxares; những lời của chính ngài bỗng văng vẳng trong đầu: "Ta hy vọng sẽ biến người Armenia thành một người bạn tốt hơn trước."

(38) Ngay lúc đó, ngài quay sang nhà vua và nói: "Hỡi người con của Armenia, nếu ta thực sự lắng nghe ngươi và gia quyến trong chuyện này, hãy nói cho ta hay, ngươi sẽ gửi cho ta một đội quân lớn đến mức nào và bao nhiêu tiền bạc cho cuộc chiến?"

(39) Và nhà vua đáp: "Câu trả lời đơn giản nhất và thẳng thắn nhất mà ta có thể đưa ra là cho ngài biết thực lực của ta lớn đến đâu, rồi ngài có thể chọn lấy số binh lính mình muốn và để lại phần còn lại để trấn thủ đất nước. Và chuyện tiền bạc cũng vậy; thật công bằng khi ngài biết toàn bộ sự giàu có của chúng tôi, và dựa vào sự hiểu biết đó để định hướng, ngài muốn lấy bao nhiêu tùy ý và giữ lại bao nhiêu tùy thích."

(40) Và Cyrus nói: "Vậy hãy nói cho ta nghe, và nói cho thật chính xác: thực lực và sự giàu có của ngươi lớn đến mức nào?"

Bấy giờ vua Armenia đáp: "Kỵ binh của chúng tôi có 8.000 quân và bộ binh là 40.000; và của cải của chúng tôi," ông nói, "nếu tính cả những kho báu mà phụ thân ta để lại, quy ra bạc thì lên tới hơn 3.000 tạ tài sản."

(41) Và Cyrus, không chần chừ thêm nữa, liền tuyên bố ngay: "Trong toàn bộ binh khí của ngươi, ngươi sẽ giao cho ta một nửa, không hơn, bởi vì những kẻ láng giềng Chaldaea đang có chiến tranh với ngươi; còn về phần triều cống, thay vì năm mươi tạ tài sản như ngươi từng nộp trước đây, ngươi sẽ phải giao nộp gấp đôi cho Cyaxares vì ngươi đã phạm lỗi bội ước; và ngươi sẽ cho ta vay thêm một trăm tạ cho riêng bản thân ta, và ta long trọng hứa với ngươi rằng, nếu Thượng Đế ban ơn, ta sẽ đền đáp khoản cho vay này bằng những vật có giá trị cao hơn, hoặc ta sẽ hoàn trả số tiền ấy đầy đủ, nếu ta có thể; và nếu ta không thể, ngươi có thể quở trách ta vì thiếu khả năng, chứ đừng trách ta thiếu lòng tốt."

(42) Nhưng vua Armenia kêu lên: "Nhân danh muôn thần, hỡi Cyrus, xin đừng nói thế, ngài sẽ làm tan nát cõi lòng ta mất. Ta cầu xin ngài hãy xem tất cả những gì ta có đều là của ngài, phần ngài để lại cũng quan trọng như phần ngài mang đi."

(43) "Cứ thế đi vậy," Cyrus đáp, "và để chuộc lại vợ ngươi, ngươi sẽ dâng bao nhiêu tiền?"

"Tất cả những gì ta có," ông nói.

"Còn các con trai ngươi?"

"Cả chúng nó nữa, tất cả những gì ta có."

"Tốt lắm," Cyrus đáp, "nhưng chẳng phải số đó đã gấp đôi tổng tài sản ngươi sở hữu rồi sao?"

(44) "Còn ngươi, Tigranes," ngài nói, "ngươi sẽ chuộc lại người vợ thương yêu của mình với giá nào?" Bấy giờ chàng trai trẻ chỉ vừa mới cưới vợ, và người vợ ấy là báu vật vô giá đối với chàng. "Con sẽ dâng cả sinh mạng," chàng nói, "để cứu nàng khỏi cảnh nô lệ."

(45) "Hãy đón nàng về đi vậy," Cyrus nói, "nàng là của ngươi. Bởi ta cho rằng nàng chưa từng bị bắt làm tù binh, xét thấy người chồng của nàng chưa từng rời bỏ chúng ta. Và ngươi, hỡi con trai của Armenia," ngài nói khi quay sang nhà vua, "ngươi sẽ đưa vợ và các con trở về nhà, và không phải trả bất kỳ khoản tiền chuộc nào cho họ, để họ không cảm thấy rằng họ trở về với ngươi từ chốn nô lệ. Nhưng bây giờ," ngài nói thêm, "ngươi sẽ ở lại dùng bữa tối với chúng ta, và sau đó ngươi muốn đi đâu thì tùy ý."

Thế là những người Armenia ở lại.

(46) Nhưng khi buổi tiệc tan sau bữa tối, Cyrus hỏi Tigranes: "Nói cho ta nghe, người bạn thuở nào từng đi săn cùng chúng ta, người mà theo ta thấy rất được ngươi ngưỡng mộ, nay đang ở đâu?"

"Ngài không biết rằng phụ thân con đã xử tử ông ấy sao?" chàng đáp.

"Và tại sao?" Cyrus hỏi, "ông ấy đã phạm lỗi gì?"

"Ngài cho rằng ông ấy làm hư hỏng con," chàng thanh niên đáp; "thế nhưng, xin thưa với ngài, thưa Cyrus, ông ấy dịu dàng và can đảm biết bao, có một tâm hồn cao đẹp nhường nào, đến nỗi khi lâm, ông ấy đã gọi con lại gần và nói: 'Tigranes, con đừng giận phụ thân vì ngài đã xử tử ta. Những gì ngài làm không xuất phát từ ác ý, mà từ sự ngu muội; và ta cho rằng những tội lỗi do ngu muội gây ra đều là vô tình'."

(47) Nghe vậy, Cyrus không khỏi thốt lên: "Tội nghiệp thay! Ta thương tiếc cho ông ấy."

Nhưng nhà vua tự biện hộ cho mình: "Xin ngài hãy nhớ điều này, thưa Cyrus, rằng kẻ bắt gặp kẻ khác hú hoán với vợ mình thì giết hắn không đơn giản chỉ vì tin rằng kẻ đó đã xúi giục người phụ nữ làm chuyện xằng bậy, mà vì kẻ đó đã cướp đi tình yêu của nàng. Cũng vậy, ta ghen tị với con người từng tìm cách đứng giữa con trai ta và ta để đánh cắp sự kính trọng của nó."

(48) "Xin các vị thần rủ lòng thương xót chúng ta!" Cyrus nói, "ngươi đã sai, nhưng lỗi lầm ấy mang tính con người. Còn ngươi, Tigranes," ngài quay sang người con trai, "ngươi phải tha thứ cho cha mình."

Và thế là họ trò chuyện trong sự thân mật và tử tế trọn vẹn, đúng với bầu không khí của thời khắc hòa giải ấy; rồi hai cha con lên xe ngựa, bên cạnh những người thân yêu, và hoan hỉ phóng xe rời đi.

(49) Nhưng khi về đến nhà, tất cả bọn họ đều bàn tán về Cyrus, người này ca ngợi sự khôn ngoan của ngài, kẻ khác ca ngợi sức chịu đựng, người thứ ba ca ngợi bản tính dịu dàng, và kẻ thứ tư ca ngợi vóc dáng cùng vẻ tuấn tú của ngài. Lúc đó Tigranes quay sang vợ mình và hỏi: "Nàng thấy Cyrus có thực sự tuấn tú không?" Nhưng nàng đáp: "Ôi, thưa phu quân, ngài ấy không phải là người mà thiếp đã nhìn thấy."

"Vậy đó là ai?" Tigranes hỏi.

"Đó là người," nàng đáp, "đã dâng hiến cả sinh mạng để cứu thiếp khỏi chốn nô lệ."

Và thế là họ cùng nhau tận hưởng niềm vui đôi lứa, như cách những người yêu nhau vẫn làm, sau mọi nỗi đắng cay khốn khó.

(50) Nhưng vào sáng hôm sau, vua Armenia đã gửi những lễ vật hiếu kính đến cho Cyrus và toàn bộ đại quân, đồng thời ra lệnh cho lực lượng của chính mình chuẩn bị hành quân vào ngày thứ ba, và bản thân ông đem dâng cho Cyrus gấp đôi số tiền mà ông đã thỏa thuận trước đó. Tuy nhiên, Cyrus không nhận số tiền vượt quá hạn định ban đầu mà đem phần dư trả lại cho nhà vua, chỉ hỏi xem ông hay người con trai sẽ là người dẫn đầu đoàn quân. Vua cha đáp rằng tùy ý Cyrus định đoạt, nhưng người con trai lại nói: "Con sẽ không rời xa ngài đâu, thưa Cyrus, dù con có phải làm kẻ khiêng hành lý đi theo sau ngài đi nữa."

(51) Cyrus bật cười nói: "Ngươi muốn đòi bao nhiêu để cho phép chúng ta nói với vợ ngươi rằng ngươi đã trở thành một kẻ khiêng hành lý?"

"Nàng sẽ không cần ai phải kể lại đâu," chàng đáp, "con định đưa nàng đi cùng, và nàng có thể tự mình chứng kiến tất cả những gì phu quân nàng làm."

"Vậy thì đã đến lúc," Cyrus nói, "ngươi nên thu xếp hành lý của mình ngay bây giờ đi thôi."

"Chúng con sẽ đến, ngài cứ tin là thế," chàng đáp, "đúng giờ với bất cứ hành lý nào mà phụ thân ban cho."

Thế là các binh sĩ được Armenia thết đãi trong ngày hôm đó và nghỉ ngơi qua đêm.

(C.2) Nhưng vào ngày hôm sau, Cyrus dẫn theo Tigranes cùng tinh hoa kỵ binh Media, kèm theo những tùy tùng được chọn lọc của riêng mình, đi lùng sục khắp vùng đất để quyết định nơi ngài sẽ xây dựng một pháo đài. Ngài dừng chân trên đỉnh của một đèo núi và hỏi Tigranes xem những vách núi nơi người Chaldaea thường tràn xuống cướp bóc nằm ở đâu. Tigranes chỉ cho ngài thấy. Sau đó Cyrus hỏi chàng xem những ngọn núi ấy có hoàn toàn không có người ở hay không. "Không hề có chuyện đó," hoàng tử đáp, "lúc nào cũng có lính canh gác túc trực, họ sẽ ra tín hiệu cho những người khác nếu phát hiện thấy bất kỳ điều gì." "Và họ làm gì," ngài hỏi, "khi nhìn thấy tín hiệu?" "Họ sẽ đổ xô đến ứng cứu," chàng đáp, "nhanh nhất có thể."

(2) Cyrus lắng nghe và quan sát, và ngài nhận thấy những vùng đất rộng lớn đang bị bỏ hoang và không được cày cấy do chiến tranh. Hôm đó họ trở về doanh trại, dùng bữa tối và ngủ qua đêm.

(3) Nhưng vào sáng hôm sau, Tigranes xuất hiện cùng toàn bộ hành lý đã được sắp xếp ngăn nắp sẵn sàng cho cuộc hành quân, theo sau chàng là 4.000 kỵ binh, 10.000 cung thủ và số lượng tương đương lính ném lao. Trong lúc họ đang tiến lên, Cyrus tiến hành tế lễ, và nhận thấy các linh vật báo hiệu điềm lành, ngài liền triệu tập các thủ lĩnh người Ba Tư và các đại úy người Media lại để ban bố những lời này:

(4) "Hỡi các chiến hữu, kìa là những ngọn đồi của người Chaldaea. Nếu chúng ta có thể chiếm lấy chúng và đặt một đội quân đồn trú để giữ đèo, chúng ta sẽ buộc cả đôi bên — người Chaldaea lẫn người Armenia — phải biết ăn ở đúng mực. Các linh vật đã báo điềm lành; và để hỗ trợ cho một công việc thế này, không có đồng minh nào tốt bằng tốc độ. Nếu chúng ta leo lên các đỉnh cao trước khi kẻ thù kịp tập hợp, chúng ta có thể chiếm lấy vị trí đó ngay lập tức mà không tốn một mũi giáo, và nhiều lắm chúng ta chỉ đụng độ với một nhúm lực lượng yếu ớt, tản mác đang chống cự lại chúng ta mà thôi.

(5) Tốc độ vững chắc là tất cả những gì ta yêu cầu, và chắc chắn ta không thể đòi hỏi điều gì dễ dàng hơn hay ít nguy hiểm hơn thế. Vào vị trí chiến đấu thôi! Người Media sẽ hành quân ở cánh trái của chúng ta, một nửa người Armenia ở cánh phải, và phần còn lại đi đầu mở đường, kỵ binh bọc hậu ở phía sau để cổ vũ tinh thần, thúc giục chúng ta tiến lên và không để ai chùn bước."

(6) Dứt lời, Cyrus dẫn đầu cuộc tiến quân, đại quân xếp thành hàng ngũ đi theo sau ngài. Ngay khi người Chaldaea nhìn thấy họ ào ạt quét xuống từ đồng bằng, họ liền phát tín hiệu cho đồng đội cho đến khi các đỉnh núi vang dội những tiếng hô hưởng ứng, và các bộ lạc tụ tập lại từ khắp mọi hướng. Ngay lúc đó, Cyrus truyền lệnh dọc theo các hàng quân: "Hỡi các chiến sĩ Ba Tư, họ đang phát tín hiệu cho chúng ta mau chóng tiến lên. Chỉ cần chúng ta lên tới đỉnh trước họ, mọi việc họ làm sẽ đều trở nên vô nghĩa."

(7) Người ta kể rằng người Chaldaea là những bộ lạc hiếu chiến nhất trong vùng, và mỗi người trong số họ được trang bị một chiếc khiên cùng một bó lao. Họ đi đánh thuê ở bất cứ nơi nào cần đến, một phần vì họ vốn là những chiến bãm sinh, nhưng phần khác là do nghèo đói; bởi đất nước của họ toàn núi non, và phần đất màu mỡ thì quá ít ỏi.

(8) Khi Cyrus và lực lượng của ngài tiến đến gần đỉnh đèo, Tigranes — người đang hành quân bên cạnh ngài — liền nói:

"Ngài có biết không, thưa Cyrus, chẳng mấy chốc nữa chúng ta sẽ rơi vào tâm điểm của cuộc giao tranh đấy. Người Armenia của chúng tôi sẽ chẳng bao giờ chịu nổi đợt xung phong đâu." Cyrus đáp rằng ngài thừa rõ điều đó, và lập tức ra lệnh cho quân Ba Tư phải sẵn sàng truy kích ngay lập tức, "ngay khi chúng ta thấy người Armenia nhử kẻ thù bằng cách giả vờ tháo chạy và kéo chúng vào tầm sát thương của chúng ta."

(9) Thế là họ tiến lên với đội hình người Armenia đi đầu; và những người Chaldaea tập trung ở đó đã chờ cho đến khi quân ta áp sát, rồi hét lên một tiếng vang trời lao vào tấn công theo thói quen của họ, và người Armenia — cũng theo thói quen muôn thuở — quay đầu tháo chạy.

(10) Nhưng giữa cuộc truy kích, người Chaldaea đã đụng độ với những kẻ địch mới đang ồ ạt kéo lên qua đèo, được trang bị đoản kiếm, và một số người trong bọn họ đã bị chém nát thây ngay lập tức trước khi kịp rút lui, trong khi số khác bị bắt làm tù binh và phần còn lại tháo chạy, thế là chỉ trong chớp mắt các đỉnh cao đã thuộc về ta. Từ trên đỉnh đèo, Cyrus cùng bộ tham mưu nhìn xuống và thấy bên dưới là những ngôi làng của người Chaldaea với dòng người túng quẩn tuôn ra từ những ngôi nhà gần nhất.

(11) Chẳng mấy chốc phần còn lại của đại quân cũng kéo lên tới, và Cyrus ra lệnh cho tất cả dừng lại dùng bữa sáng. Khi đã xong việc, và sau khi ngài xác định rằng đài quan sát thực sự nằm ở một vị trí kiên cố, dồi dào nguồn nước, ngài liền tiến hành củng cố pháo đài không chần chừ thêm nữa, đồng thời ra lệnh cho Tigranes phái người về thưa với phụ thân lập tức cử tất cả thợ mộc và thợ xây đá có thể huy động được đến đây; trong lúc sứ giả lên đường về gặp nhà vua, Cyrus tận dụng mọi thứ sẵn có để tự tay làm tất cả những gì có thể.

(12) Trong khi đó, người ta dẫn đến những tên tù binh, tất cả đều bị xiềng xích và một số bị thương. Nhưng Cyrus, khi chứng kiến thảm cảnh của họ, liền ra lệnh cởi bỏ xiềng xích, cho gọi các y sĩ đến băng bó vết thương cho họ, rồi bảo rằng ngài đến đây không phải để tiêu diệt hay gây chiến với họ, mà là để thiết lập hòa bình giữa họ và người Armenia.

"Ta biết," ngài nói, "trước khi đèo của các người thất thủ, các người không hề muốn hòa bình. Đất nước các người được an toàn và các người có thể quấy phá người Armenia; nhưng các người có thể tự mình nhìn rõ cục diện hôm nay ra sao rồi đấy."

(13) "Do đó, ta sẽ để tất cả các người trở về quê hương trong sự tự do, và ta cho phép các người cùng đồng loại họp bàn với nhau để chọn lựa xem các người muốn chúng ta làm kẻ thù hay người bạn. Nếu các người quyết định chiến tranh, tốt hơn hết các người đừng quay lại đây mà không mang theo vũ khí; nhưng nếu các người chọn hòa bình, hãy đến đây không mang vũ khí và sẽ được chào đón: ta sẽ lo liệu để mọi chuyện đều tốt đẹp cho các người, nếu các người là bạn của ta."

(14) Khi người Chaldaea nghe những lời đó, họ hết lời ca ngợi và cảm tạ, rồi quay gót trở về quê hương.

Trong khi đó, nhà vua nhận được lời triệu hồi của Cyrus cùng tin tức về công việc cấp bách trước mắt, đã tập hợp các thợ mộc của mình lại, thu vén những vật dụng cần thiết và nhanh chóng tốc hành đến nơi.

(15) Khi nhìn thấy Cyrus, ông liền kêu lên: "Ôi, thưa chúa công, chúng ta mới mù quáng làm sao! Chúng ta nhìn thấy tương lai ít ỏi biết bao, và ôm đồm thực hiện biết chừng nào việc! Ta đã tự mình đi tìm tự do để rồi biến bản thân thành kẻ nô lệ, và giờ đây, khi chúng ta bị bắt và thầm nghĩ rằng mình đã tiêu đời thật rồi, bỗng nhiên chúng ta tìm thấy một sự an toàn chưa từng có trước đây. Những kẻ từng quấy rầy chúng ta giờ đây đã bị khuất phục, đúng như điều ta hằng mong mỏi."

(16) "Hãy tin chắc rằng, hỡi Cyrus," ông nói thêm, "ta sẵn sàng trả lại số tài sản mà ngài đã lấy từ ta hết lần này đến lần khác, chỉ để đổi lấy việc trục xuất người Chaldaea khỏi những ngọn đồi này. Những giá trị cao quý mà ngài hứa hẹn khi thu nhận số tiền ấy đã được thanh toán đầy đủ rồi, và chúng ta nhận ra rằng mình không phải là chủ nợ của ngài, mà đang nợ ngài rất nhiều ân huệ sâu nặng; và chúng tôi sẽ cảm thấy hổ thẹn nếu không đền đáp lại chúng, bằng không chúng tôi quả là những kẻ đê tiện, bởi dù cố gắng đến đâu, chúng tôi cũng chẳng bao giờ có thể báo đáp trọn vẹn cho một ân nhân lớn lao đến nhường ấy."

(17) Những lời cảm tạ ấy đã được vua Armenia thốt lên.

Bấy giờ người Chaldaea quay trở lại, khẩn khoản xin Cyrus hãy thiết lập hòa bình với họ. Và Cyrus hỏi họ: "Có phải ta nghĩ đúng không khi cho rằng ngày hôm nay các người khát khao hòa bình vì tin rằng nó an toàn hơn chiến tranh, bây giờ khi chúng ta đang nắm giữ những đỉnh cao này?"

Và người Chaldaea đáp rằng sự tình đúng là như vậy.

(18) "Tốt lắm và hay lắm," ngài nói. "Thế còn việc gặt hái thêm những lợi ích khác từ hòa bình thì sao?"

"Chúng tôi sẽ càng vui mừng hơn nữa," họ đáp.

"Còn lý do nào khác," ngài hỏi, "dẫn đến sự nghèo đói hiện tại của các người, ngoài việc thiếu đi đất đai màu mỡ?" Họ đáp rằng không còn lý do nào khác.

"Vậy thì," Cyrus tiếp lời, "các người có sẵn lòng nộp mức thuế giống như người Armenia, nếu các người được phép canh tác bất kỳ mảnh đất nào thuộc về họ mà các người muốn không?" Và người Chaldaea đáp rằng họ sẵn lòng, miễn là họ được đối xử công bằng một cách đáng tin cậy.

(19) "Bây giờ," Cyrus quay sang vua Armenia, "ông có muốn phần đất đai vốn đang bỏ hoang của mình được cày cấy và sinh lợi, với điều kiện những người lao động sẽ trả cho ông mức tô thuế thông lệ không?"

"Tôi rất muốn, thưa ngài," nhà vua đáp, "đến mức tôi sẵn sàng trả một khoản tiền lớn cho việc đó. Nó sẽ mang lại nguồn thu nhập tăng vọt cho ngân khố của tôi."

(20) "Còn các người, hỡi người Chaldaea," Cyrus nói, "với những ngọn núi tuyệt đẹp của mình, các người có để người Armenia đưa gia súc lên chăn thả ở đó nếu những người chăn gia súc trả cho các người một khoản công bằng không?"

"Chắc chắn là có chứ," người Chaldaea đáp, "điều đó mang lại rất nhiều lợi nhuận mà chẳng mất chút công sức nào."

"Hỡi người con của Armenia," Cyrus nói, "ông có lấy vùng đất này để chăn thả, nếu bằng cách trả một khoản tiền nhỏ cho người Chaldaea, ông thu về cho mình nguồn lợi lớn hơn nhiều không?"

"Hoàn toàn sẵn lòng," ông đáp, "nếu tôi nghĩ đàn gia súc của mình có thể chăn thả trong sự an toàn."

(21) "Và chẳng phải chúng sẽ đủ an toàn sao," Cyrus gợi ý, "nếu đèo núi này được canh gác bảo vệ cho ông?" Nhà vua đồng ý với điều đó.

Nhưng người Chaldaea liền kêu lên: "Hỡi các vị thần linh! Chúng tôi không thể tự cày cấy những cánh đồng của mình trong an toàn, chứ đừng nói chi đến đồng cỏ của họ, nếu người Armenia nắm giữ đèo núi này."

"Đúng vậy," Cyrus đáp, "nhưng sẽ thế nào nếu đèo núi này được canh gác vì lợi ích của chính các người?"

"Ôi, nếu vậy," họ nói, "thì mọi chuyện sẽ ổn thỏa thôi."

"Hỡi các vị thần linh!" vua Armenia đến lượt mình lại kêu lên, "mọi chuyện có thể ổn thỏa cho họ, nhưng sẽ tồi tệ cho chúng ta nếu những kẻ láng giềng này lấy lại được cứ điểm đó, nhất là bây giờ khi nó đã được củng cố kiên cố."

(22) Bấy giờ Cyrus nói: "Thế thì thế này, đây là điều ta sẽ làm: ta sẽ không trao đèo núi này cho bên nào cả; chính người Ba Tư chúng ta sẽ tự canh gác nó, và nếu bất kỳ ai trong hai người gây tổn hại cho kẻ kia, chúng ta sẽ can thiệp và đứng về phía kẻ bị hại."

(23) Khi ấy cả hai bên đều vỗ tay tán thưởng quyết định đó, và tuyên bố rằng chỉ bằng cách này họ mới có thể thiết lập một nền hòa bình bền vững, và theo những điều khoản đó, họ đã trao đổi lời thề ước, lập nên một hiệp ước rằng cả hai quốc gia đều được tự do và độc lập, nhưng có chung các quyền về hôn nhân, cày cấy, chăn thả và hỗ trợ lẫn nhau trong thời chiến nếu một bên bị tấn công.

(24) Thế là sự việc đã được định đoạt, và cho đến tận ngày nay hiệp ước ấy vẫn duy trì giữa người Chaldaea và Armenia.

Hòa bình vừa được thiết lập thì cả hai bên liền bắt đầu xây dựng công trình mà giờ đây họ coi là pháo đài chung của mình, cùng nhau kề vai sát cánh làm việc và vận chuyển mọi vật tư cần thiết đến nơi.

(25) Khi màn đêm buông xuống, Cyrus triệu tập tất cả bọn họ đến bàn tiệc của mình với tư cách là những người bạn đồng hành, nói rằng họ đã là bạn bè từ trước rồi. Trong bữa tối khi họ ngồi cùng nhau, một người Chaldaea nói với Cyrus rằng đại đa số đồng bào của ông ta cảm thấy họ đã nhận được mọi điều họ hằng mong ước, "Nhưng có những kẻ trong chúng tôi sống bằng nghề cướp bóc," ông ta nói thêm: "họ không biết cách lao động trên đồng ruộng và cũng chẳng thể học được, bởi họ đã quen từ thuở nhỏ là kiếm sống bằng cách tự đi cướp bóc hoặc làm lính đánh thuê, thường là dưới quyền vua Ấn Độ, vì ngài ấy rất giàu có, nhưng đôi khi là dưới quyền Astyages."

(26) Bấy giờ Cyrus nói: "Tại sao họ không gia nhập quân đội của ta? Ta cam kết sẽ trả cho họ ít nhất bằng số tiền họ từng nhận được ở bất cứ nơi nào khác." Người Chaldaea sẵn lòng đồng tình với ngài và tiên đoán rằng ngài sẽ có rất nhiều người tình nguyện.

(27) Thế là vấn đề này đã được giải quyết vừa lòng tất cả mọi người. Nhưng Cyrus, khi nghe tin người Chaldaea có thói quen đi đến Ấn Độ, liền nhớ lại việc các sứ thần Ấn Độ từng đến gặp người Media để do thám tình hình của họ, và cách họ đã đi tiếp sang chỗ kẻ thù — chắc chắn là để làm điều tương tự ở đó — và ngài bỗng nảy sinh mong muốn rằng họ cũng nên nghe ngói đôi chút về những chiến tích mà chính ngài đã đạt được.

(28) Thế nên ngài nói với buổi tiệc: "Hỡi người con của Armenia, và các tráng sĩ người Chaldaea, ta có một việc muốn nhờ các vị. Hãy nói cho ta biết, nếu ta cử sứ thần đến Ấn Độ, các người có cử một số người trong dân tộc của mình đi cùng họ để chỉ đường, và hỗ trợ họ thu về cho chúng ta tất cả những gì ta mong muốn không? Ta vẫn cần thêm tiền nếu muốn trả toàn bộ lương bổng đầy đủ như nguyện vọng, cũng như trao thưởng và ban quà cáp cho những binh sĩ xứng đáng. Chính vì những việc đó mà ta cần mọi nguồn tiền có thể kiếm được, bởi ta tin rằng chúng là điều cốt yếu. Sẽ thoải mái hơn cho ta nếu không phải vòi vĩnh từ các người, vì ta đã xem các người là bạn bè từ lâu, nhưng ta rất sẵn lòng nhận từ vua Ấn Độ bất cứ số tiền nào ngài ấy muốn cho. Sứ giả của ta — người mà ta đang cần các người cung cấp người dẫn đường và cộng sự — sẽ đến gặp nhà vua và nói rằng: 'Hỡi người con của Ấn Độ, chủ nhân của tôi đã sai tôi đến gặp ngài, truyền lệnh cho tôi nói rằng ngài ấy đang cần thêm tiền. Ngài ấy đang chờ đợi một đội quân khác từ Ba Tư đến'," và quả thực ngài đang mong đợi một đội quân như thế, Cyrus nói thêm. "Rồi sứ giả của ta sẽ tiếp tục: 'Nếu ngài có thể gửi cho chủ nhân của tôi toàn bộ những gì ngài đang có sẵn, ngài ấy sẽ cố gắng hết sức, nếu Thượng Đế ban cho ngài ấy thành công, để ngài thấy rằng sự tử tế của mình không phải là một quyết định thiếu khôn ngoan'."

(30) Đó là những gì sứ giả của ta sẽ nói; và các người hãy tự mình đưa ra những chỉ thị thích hợp cho người của các người. Nếu ta lấy được tiền từ nhà vua, ta sẽ có của cải dồi dào trong tay để tùy nghi sử dụng; còn nếu thất bại, ít nhất chúng ta cũng chẳng mang ơn ngài ta, và chừng nào còn ngài ta thì chúng ta cứ lo cho lợi ích của chính mình là trên hết.

(31) Cyrus đã nói thế, đinh ninh rằng các sứ thần từ Armenia và Chaldaea sẽ nói về ngài đúng như những gì ngài hằng mong muốn mọi người sẽ nói. Và rồi, khi thời điểm đã đến, họ giải tán buổi tiệc và lui về nghỉ ngơi.

(C.3) Nhưng vào ngày hôm sau, Cyrus phái sứ giả lên đường mang theo những chỉ thị đã định, và người Armenia cùng Chaldaea cũng cử các sứ thần của riêng họ, chọn những người mà họ nghĩ sẽ giúp đỡ Cyrus nhiều nhất và ca ngợi những chiến công của ngài bằng những từ ngữ thích hợp nhất. Cyrus đặt một đội quân đồn trú hùng mạnh vào pháo đài, dự trữ đầy đủ nhu yếu phẩm ở đó, đồng thời để lại một sĩ quan chỉ huy là người Media — việc bổ nhiệm mà ngài nghĩ sẽ làm hài lòng Cyaxares — rồi ngài quay về quê nhà, mang theo không chỉ số quân lính đã đưa đến, mà cả lực lượng do người Armenia cung cấp, cùng một đội tinh binh Chaldaea tự nhận mình mạnh mẽ hơn tất cả những người còn lại gộp lại.

(2) Và khi ngài từ vùng đồi núi tiến xuống vùng đất canh tác, không một người Armenia nào, dù là đàn ông hay phụ nữ, ở trong nhà: đồng lòng nhất trí, tất cả họ đều đổ xô ra đón ngài, vui mừng vì hòa bình đã được thiết lập, mang theo những lễ vật tuyệt vời nhất dâng lên ngài, lùa đi trước mặt những con vật mà họ trân quý nhất. Bản thân nhà vua không lấy làm bất mãn về điều này, bởi ông nghĩ rằng Cyrus sẽ vô cùng thích thú trước những vinh dự mà người dân dành cho ngài. Cuối cùng là chính hoàng hậu cùng các công chúa và người con trai út xuất hiện, mang theo rất nhiều quà tặng, trong đó có cả kho báu bằng vàng mà Cyrus từng từ chối trước đó.

(3) Nhưng khi nhìn thấy nó, ngài nói: "Không, các người không được biến ta thành một kẻ đánh thuê hay một kẻ ban ơn vì tiền thưởng; hãy mang kho báu này về nhà và cất đi, nhưng đừng chôn giấu nó để rồi nhà vua của các người lại phải vùi nó xuống đất một lần nữa; hãy dùng nó cho con trai của các người, trang bị cho nó thật lẫy lừng để ra trận, và với phần còn lại, hãy mua sắm cho chính mình, cho phu quân và các con những vật phẩm quý giá trường tồn, mang lại niềm vui và vẻ đẹp cho mọi ngày tháng của các người. Còn về việc chôn cất, chúng ta hãy chỉ chôn cất thân xác của mình vào ngày mà mỗi người buộc phải ra đi mà thôi."

(4) Dứt lời, ngài phóng ngựa rời đi, nhà vua cùng toàn bộ thần dân hộ tống ngài như một đội danh dự, tung hô ngài là đấng cứu thế, là ân nhân và là người anh hùng, đồng thời không tiếc lời ca ngợi cho đến khi ngài rời khỏi vùng đất ấy. Và nhà vua phái theo ngài một đội quân hùng hậu hơn bất cứ lực lượng nào từng cử trước đó, thấy rằng giờ đây ông đã có được hòa bình trên quê hương.

(5) Thế là Cyrus lên đường ra đi, thu về không chỉ số tiền mặt mang theo người, mà còn một kho tàng của cải dồi dào hơn rất nhiều — chiếm được nhờ sự nhã nhặn của chính ngài — mà ngài có thể rút ra sử dụng vào lúc cần thiết.

(6) Đêm đầu tiên, ngài đóng quân ở biên giới Armenia, nhưng ngày hôm sau ngài cử một đội quân cùng số tiền mặt đến chỗ Cyaxares — người đang ở gần đó đúng như lời hứa — trong khi bản thân ngài tận hưởng niềm vui đi săn bất cứ nơi nào tìm thấy thú rừng, đồng hành cùng Tigranes và tinh hoa lực lượng Ba Tư.

(7) Và khi trở về Media, ngài ban thưởng tiền bạc cho các sĩ quan cấp cao của mình, đủ để mỗi người tự thưởng cho cấp dưới trực thuộc, bởi ngài đinh ninh rằng nếu mỗi người đều làm cho đơn vị của mình xứng đáng nhận được những lời khen ngợi, thì toàn bộ quân đội sẽ được tốt đẹp. Bản thân ngài giữ lại bất kỳ thứ gì ngài cho là có giá trị đối với chiến dịch, rồi đem chia cho những người có công trạng lớn nhất, tin chắc rằng mọi chiến lợi phẩm của quân đội chính là sự tôn vinh cho bản thân ngài.

(8) Trong mỗi dịp phát thưởng, ngài thường nhân cơ hội để ngỏ lời với các sĩ quan và tất cả những người ngài chọn để tôn vinh bằng những lời lẽ đại loại thế này: "Hỡi các chiến hữu, vị thần hoan hỉ chắc hẳn đang ở bên chúng ta ngày hôm nay: chúng ta đã tìm thấy một nguồn trù phú, và chúng ta có đủ phương tiện để tôn vinh bất cứ ai chúng ta muốn và đúng theo mức độ xứng đáng của họ.

(9) Tất cả chúng ta hãy cùng ghi nhớ con đường duy nhất để giành lấy những hồng ân này. Chúng ta sẽ nhận ra đó là sự nhọc nhằn, cảnh giác, tốc độ và quyết tâm không bao giờ khuất phục kẻ thù. Theo khuôn mẫu ấy, chúng ta phải chứng tỏ bản thân là những trang nam nhi thực thụ, với ý thức rằng mọi niềm hoan hỉ cao cả và mọi niềm vui lớn lao chỉ đạt được nhờ sự vâng lời, lòng gan góc, cũng như qua những nỗi gian lao chịu đựng và hiểm nguy đối mặt vào đúng thời điểm của chúng."

(10) Nhưng chẳng bao lâu sau, khi Cyrus nhận thấy quân lính của mình đã đủ mạnh mẽ cho mọi nhiệm vụ chiến tranh, đủ dũng mãnh để nghênh đón kẻ thù với sự khinh miệt, thành thạo và điêu luyện trong việc sử dụng vũ khí của mỗi người, đồng thời hoàn hảo về kỷ luật lẫn sự vâng lời, thì trong lòng ngài bùng lên khát khao vùng lên hành động và đạt được điều gì đó chống lại kẻ thù. Ngài thừa biết bao lần một vị tướng đã để sự chần chừ phá hỏng binh đoàn tuyệt vời nhất của mình.

(11) Hơn nữa, ngài nhận thấy rằng trong sự ganh đua hăng hái và áp lực thi thố, rất nhiều binh sĩ bắt đầu ghen tị lẫn nhau; và vì lý do này, nếu không vì lý do nào khác, ngài ao ước được dẫn dắt họ tiến vào lãnh thổ kẻ thù mà không chần chừ, bởi ngài cảm thấy những hiểm nguy chung sẽ đánh thức tình đồng đội giữa những người đang chiến đấu vì một lý do chung, và khi ấy mọi sự đố kỵ lặt vặt sẽ chấm dứt, không ai còn cảm thấy bực bội trước sự lấp lánh của vũ khí đồng đội hay niềm khao khát vinh quang cuồng nhiệt nữa: lòng đố kỵ bị nuốt chửng bởi những lời ca ngợi, và mỗi người thi đấu đều chào đón các đối thủ của mình với niềm hân hoan như những cộng sự cùng hướng tới lợi ích chung.

(12) Do đó, Cyrus ra lệnh cho toàn bộ lực lượng tập hợp dưới vũ khí, rồi bố trí họ thành đội hình chiến trận, sử dụng mọi tài nghệ để biến màn duyệt binh thành một kỳ quan về vẻ đẹp và sự hoàn mỹ. Sau đó ngài triệu tập các sĩ quan cấp cao, các tướng lĩnh, các lữ trưởng và các đại úy đại đội. Những người này không bắt buộc lúc nào cũng phải đứng trong hàng ngũ, và một số người luôn được tự do túc trực bên tổng tư lệnh hoặc truyền đạt mệnh lệnh dọc theo các hàng quân mà không bỏ trống các đơn vị không có người chỉ huy: bởi các đội trưởng mười hai và đội trưởng sáu sẽ bước vào lấp đầy những khoảng trống, nhờ đó trật tự tuyệt đối được duy trì.

(13) Thế là Cyrus tập hợp bộ tham mưu của mình lại và dẫn họ đi dọc theo các hàng quân, chỉ ra những ưu điểm của các lực lượng kết hợp cùng sức mạnh đặc thù của từng đơn vị, và qua đó ngài thắp lên trong lòng họ niềm đam mê lập chiến công, rồi bảo họ quay trở lại trung đoàn của mình để truyền đạt lại những bài học ngài vừa dạy, cố gắng cấy truyền vào lòng binh sĩ dưới quyền cùng một khao khát hành động ấy, để hết thảy mọi người đều có thể xuất trận với tinh thần phơi phới nhất; và vào sáng hôm sau, họ phải tề tựu tại cổng dinh thự của Cyaxares.

(14) Thế là các sĩ quan lui ra và làm đúng theo lệnh ngài, và sáng hôm sau vào lúc rạng đông, họ tập hợp tại điểm hẹn, Cyrus đến gặp họ rồi diện kiến Cyaxares và thưa với ông rằng:

(15) "Tôi thừa biết những điều tôi sắp nói hẳn đã nhiều lần hiện diện trong tâm trí ngài, nhưng ngài đã ngần ngại không dám tự mình đề xuất vì sợ rằng trông có vẻ như ngài đã mệt mỏi với việc hỗ trợ chúng tôi.

(16) Do đó, vì ngài buộc phải giữ im lặng, xin hãy để tôi nói thay cho cả hai chúng ta. Tất cả chúng ta đều đồng thuận rằng một khi các công tác chuẩn bị đã hoàn tất, chúng ta không nên đợi cho đến khi kẻ thù xâm phạm lãnh thổ của mình mới giao tranh với hắn, cũng chẳng nên nấn ná ở đây trên một mảnh đất thân thiện, mà phải tấn công hắn ngay trên sân nhà của hắn với tốc độ nhanh nhất có thể.

(17) Bởi vì chừng nào chúng ta còn nấn ná ở đây, chúng ta sẽ vô tình tàn phá tài sản của ngài, nhưng một khi đã đặt chân lên đất địch, chúng ta có thể tàn phá tài sản của hắn, và điều đó được thực hiện với thiện chí lớn nhất trên đời.

(18) Như tình hình hiện tại, ngài phải duy trì sự nuôi dưỡng cho chúng tôi, và cái giá phải trả là vô cùng lớn; nhưng một khi đã xuất quân sang xứ người, chúng ta có thể tự nuôi lấy mình, và hoàn toàn bằng chi phí của kẻ thù.

(19) Có lẽ, nếu việc tiến lên nguy hiểm hơn ở lại đây, phương án cẩn trọng hơn có lẽ sẽ khôn ngoan hơn. Nhưng dù chúng ta ở lại hay ra đi, quân số của kẻ thù vẫn sẽ như cũ, và quân số của chúng ta cũng vậy, dù chúng ta đón nhận hắn ở đây hay giáp chiến với hắn ở ngoài kia.

(20) Hơn thế nữa, tinh thần của các binh sĩ chúng ta sẽ càng cao ngút trời và can đảm hơn bội phần nếu họ cảm thấy mình đang tiến hành hành quân đánh đuổi kẻ thù chứ không phải co rúm lại vì sợ hãi hắn; và sự hoảng loạn của hắn sẽ càng lớn hơn gấp bội khi hay tin chúng ta không hề thu mình ẩn náu ở quê nhà trong nỗi kinh hoàng mà đang xông ra nghênh đón hắn ngay khi hay tin hắn tiến đến, hăng hái giáp lá cà ngay lập tức, không chần chừ chờ cho lãnh thổ bị tàn phá, mà chủ động chớp lấy thời cơ để tàn phá đất nước của hắn trước.

(21) Thật vậy," ngài nói thêm, "nếu chúng ta không làm gì hơn ngoài việc khơi dậy sự dũng cảm của chính mình và nỗi sợ hãi của hắn, ta cũng sẽ coi đó là một khoản lợi nhuận đáng kể, và xem đó là phần nguy hiểm giảm đi đối với chúng ta nhưng lại nhân lên đối với hắn. Phụ thân tôi chưa bao giờ mệt mỏi khi nhắc đi nhắc lại với tôi điều mà tôi cũng từng nghe chính ngài nói, và điều mà cả thế giới đều thừa nhận, đó là các trận chiến được quyết định bởi phẩm chất của binh lính nhiều hơn là sức mạnh thể xác của họ."

(22) Ngài dứt lời, và Cyaxares đáp:

"Cyrus, cả ngài và tất cả những người bạn Ba Tư của tôi hãy cứ yên tâm rằng tôi chẳng thấy phiền hà gì khi phải duy trì việc nuôi dưỡng các vị; đừng bao giờ tưởng tượng ra điều đó; nhưng tôi đồng tình với ngài rằng thời điểm đã chín muồi để tiến công vào xứ sở của kẻ thù."

(23) "Thế thì," Cyrus nói, "vì tất cả chúng ta đã chung một chí hướng, hãy hoàn tất những công tác chuẩn bị cuối cùng, và nếu trời đất chứng giám, chúng ta hãy lên đường không chần chừ."

(24) Thế là họ ra lệnh cho các binh sĩ chuẩn bị xuất phát, và Cyrus tiến hành tế lễ dâng lên thần Zeus tối cao cùng các vị thần khác theo đúng thứ tự tuần tự, đồng thời cầu nguyện: "Xin hãy đoái nhìn và rủ lòng từ bi với chúng tôi; dẫn dắt đại quân của chúng tôi, sát cánh bên chúng tôi trong trận chiến, phò trợ chúng tôi trong mưu lược, giúp đỡ chúng tôi trong hành động, trở thành những người đồng chiến hữu của các dũng sĩ." Ngài cũng cầu khẩn các Anh hùng xứ Media — những vị thần đang cư ngụ và canh giữ mảnh đất này.

(25) Bấy giờ, khi các điềm báo đã thuận lợi và đại quân đã tập hợp đầy đủ nơi biên giới, ngài cảm thấy thời cơ đã điểm, và với mọi điềm lành phò trợ, ngài tiến quân xâm chiếm lãnh thổ kẻ thù. Ngay khi vượt qua biên giới, ngài tiến hành rót lễ tế thần Đất và hiến tế các linh vật dâng lên chư thần, đồng thời cầu mong sự chiếu cố từ các Anh hùng hộ mệnh xứ Assyria. Làm xong những nghi thức ấy, ngài lại một lần nữa tế lễ dâng lên thần Zeus — vị thần của tổ tiên — và cẩn trọng bày tỏ lòng thành kính với mọi vị thần khác hiện lên trong tâm trí ngài.

(26) Nhưng khi các bổn phận đó đã hoàn thành, không có thêm chút sự chần chừ nào nữa. Ngài thúc đẩy bộ binh tiến lên ngay lập tức, hành quân trong một ngày ngắn ngủi rồi hạ trại, trong khi lực lượng kỵ binh thực hiện một cuộc càn quét chớp nhoáng và cướp được rất nhiều chiến lợi phẩm đủ mọi loại. Về sau, họ chỉ việc di dời doanh trại từ nơi này sang nơi khác tùy lúc, và họ tìm thấy nguồn cung cấp dồi dào vô tận, có thể thoải mái tàn phá đất nước kẻ thù trong lúc chờ đợi hắn kéo đến.

(27) Chẳng mấy chốc tin tức về sự tiến quân của kẻ thù đã tới: người ta đồn rằng hắn chỉ còn cách đó vỏn vẹn mười ngày đường, và nghe thế, Cyrus liền đến gặp Cyaxares và nói: "Thời khắc đã đến, và chúng ta phải đối mặt với kẻ thù. Đừng để bạn bè hay kẻ thù thấy rằng chúng ta sợ hãi cuộc giao tranh này; hãy cho họ thấy rằng chúng ta đang tận hưởng trận chiến."

(28) Cyaxares đồng thuận, và họ tiến lên theo đúng đội hình trật tự, mỗi ngày hành quân một chặng đường vừa phải thích hợp. Họ cẩn trọng dùng bữa tối khi trời vẫn còn sáng, và ban đêm không đốt bất kỳ ngọn lửa nào trong doanh trại: họ đốt lửa ở phía trước doanh trại, để nhỡ khi bị tấn công họ có thể nhìn rõ kẻ tập kích, trong khi bản thân vẫn được che khuất trong bóng tối. Và thường thì họ còn đốt thêm những đống lửa khác ở phía sau để đánh lừa kẻ thù; nhờ thế có những lúc lính trinh sát Assyria thực sự chạm trán với toán tiền tiêu, vì ngắm khoảng cách của các ngọn lửa mà tưởng lầm rằng họ vẫn còn cách xa trại địch một quãng.

(29) Trong khi đó, người Assyria cùng các đồng minh, khi hai quân đoàn đã tiếp cận nhau, liền dừng chân và đắp chiến hào, đúng như cách mà tất cả các thủ lĩnh dã man vẫn làm ngày nay mỗi khi họ hạ trại, không hề gặp chút khó khăn nào trong công việc đó nhờ lực lượng đông đảo dưới quyền, đồng thời thừa hiểu rằng kỵ binh rất dễ bị rơi vào hỗn loạn và trở nên mất kiểm soát, nhất là khi họ là những kẻ dã man.

(30) Ngựa buộc phải cố định tại chuồng của chúng, và khi bị tấn công thì hàng tá rắc rối phát sinh: người lính phải tháo cởi dây cho chiến mã trong bóng tối,òng cương và đeo yên, mặc giáp vào người, trèo lên lưng ngựa, rồi phi nước đại xuyên qua doanh trại, và việc cuối cùng này là điều hoàn toàn bất khả thi. Do đó, người Assyria, cũng như mọi kẻ dã man khác, đều đắp chiến hào bao quanh vị trí của họ, và chính việc nằm bên trong một thành lũy kiên cố khiến họ tin rằng họ có quyền lựa chọn chiến đấu vào bất kỳ thời điểm nào họ thấy thích hợp.

(31) Thế là hai quân đoàn ngày càng tiến lại gần nhau hơn, và khi cách nhau khoảng bốn dặm, người Assyria tiến hành hạ trại theo phương thức đã miêu tả: vị trí của họ hoàn toàn được bao bọc bởi một con hào, nhưng cũng phơi bày hoàn toàn trong tầm mắt, trong khi Cyrus tận dụng mọi vật cản che khuất có thể tìm thấy, ẩn mình sau các ngôi làng và gò đồi, với niềm đinh ninh rằng việc một lực lượng thù địch lộ diện càng đột ngột thì sự hoảng loạn của kẻ thù sẽ càng lớn.

(32) Suốt đêm đầu tiên, không quân đoàn nào làm gì hơn ngoài việc bố trí các lính canh thông lệ trước khi đi ngủ, và sang ngày hôm sau, vua Assyria, Croesus cùng các viên chức của họ vẫn tiếp tục giữ binh lính bên trong chiến tuyến. Nhưng Cyrus và Cyaxares sắp hàng quân sĩ của mình, sẵn sàng chiến đấu nếu kẻ thù tiến lên.

(33) Chẳng mấy chốc rõ rành rành là họ sẽ không dám mạo hiểm bước ra ngoài trong ngày hôm đó, và Cyaxares triệu tập Cyrus cùng bộ tham mưu lại rồi nói:

(34) "Tôi nghĩ rằng, thưa các vị, chúng ta nên tiến đến các chiến lũy theo đội hình hiện tại, và cho họ thấy rằng chúng ta muốn chiến đấu. Nếu chúng ta làm thế," ông nói thêm, "và họ từ chối lời thách đấu của chúng ta, điều đó sẽ làm gia tăng sự tự tin của binh sĩ chúng ta, và chính cái nhìn về sự táo bạo của chúng ta sẽ chuốc thêm sự hoảng loạn cho kẻ thù."

(35) Cyaxares nghĩ thế, nhưng Cyrus phản đối: "Nhân danh thần linh, thưa Cyaxares, xin đừng làm thế. Bằng một cuộc tiến quân như vậy, chúng ta chỉ vô tình phơi bày quân số của mình cho họ thấy: họ sẽ thong thả quan sát chúng ta, ý thức được rằng bản thân họ hoàn toàn an toàn trước bất kỳ mối hiểm nguy nào, và khi chúng ta rút lui mà không làm tổn hại gì đến họ, họ sẽ nhìn lại chúng ta một lần nữa và khinh miệt chúng ta vì sự kém cỏi về quân số, để rồi ngày mai họ sẽ kéo ra với sự bạo gan hơn bội phần."

(36) "Hiện tại," ngài nói thêm, "họ biết chúng ta ở đây, nhưng họ chưa nhìn thấy chúng ta, và ngài có thể chắc chắn rằng họ không hề khinh miệt chúng ta; họ đang tự hỏi tất cả những chuyện này có ý nghĩa gì, và họ không ngừng bàn tán về vấn đề đó; điều đó tôi dám quả quyết. Lẽ ra họ không được phép nhìn thấy chúng ta cho đến khoảnh khắc họ xông ra, và ngay tại thời khắc đó chúng ta phải giáp lá cà với họ, thầm tạ ơn vì đã tóm được họ đúng như điều chúng ta hằng mong ước bấy lâu."

(37) Cyrus đã nói thế, và Cyaxares cùng những người khác bị thuyết phục, đành phải chờ đợi. Đến chiều tối, họ dùng bữa, bố trí các đồn gác và đốt lửa canh phía trước tiền tiêu, rồi đi ngủ.

(38) Nhưng vào sáng sớm hôm sau, Cyrus đội một vòng nguyệt quế lên đầu, bước ra ngoài để tiến hành tế lễ, đồng thời truyền lệnh cho tất cả các Quý tộc Ba Tư đến tham dự cùng ngài, đội vòng nguyệt quế hệt như ngài. Khi nghi thức hoàn tất, ngài triệu tập họ lại và nói: "Thưa các vị, các thầy phù thủy bảo chúng ta, và tôi cũng đồng tình rằng các vị thần đang báo hiệu qua các điềm trong linh vật rằng trận chiến đã đến gần, và họ đảm bảo cho chúng ta chiến thắng, họ hứa hẹn sự cứu rỗi cho chúng ta."

(39) "Tôi sẽ cảm thấy hổ thẹn nếu phải răn dạy các vị vào một thời điểm thế này, hay chỉ bảo các vị cách hành xử ra sao: tôi không quên rằng tất cả chúng ta đều lớn lên dưới cùng một mái trường, các vị đã học những bài học hệt như tôi và rèn luyện chúng ngày qua ngày, và các vị hoàn toàn có đủ khả năng hướng dẫn kẻ khác. Nhưng có một điểm có lẽ các vị chưa chú ý, và về điểm này tôi muốn xin các vị một buổi lắng nghe."

(40) "Những người đồng đội mới của chúng ta, những người mà chúng ta mong muốn biến họ thành ngang hàng với mình — có lẽ sẽ rất hữu ích nếu nhắc nhở họ về những điều khoản mà Cyaxares đã giữ chân chúng ta và kỷ luật hằng ngày của chúng ta, mục tiêu mà chúng ta từng đề nghị họ giúp đỡ, và cuộc đua mà họ từng hứa sẽ là những đối thủ thân thiện của chúng ta."

(41) "Hãy nhắc nhở họ rằng ngày hôm nay sẽ kiểm chứng giá trị của từng con người. Với những kẻ học muộn màng khi tuổi đã cao, chúng ta không thể lấy làm lạ nếu đôi khi cần có một kẻ nhắc tuồng: thật đáng mừng biết bao nếu họ chứng tỏ bản thân là những trang nam nhi hào hiệp và chân chính với sự trợ giúp của một lời nhắc nhở."

(42) "Hơn nữa, trong lúc giúp đỡ họ, các vị cũng đang tự kiểm chứng năng lực của chính mình. Kẻ nào có thể trao thêm sức mạnh cho người khác trong một cuộc khủng hoảng như thế này chắc chắn có quyền tự tin vào sức mạnh của bản thân, trong khi kẻ nào chỉ giữ lý tưởng cho riêng mình và mãn nguyện với điều đó, kẻ ấy nên nhớ rằng mình chỉ là một nửa con người mà thôi."

(43) "Còn một lý do nữa," ngài nói thêm, "tại sao tôi không trực tiếp nói chuyện với họ mà lại nhờ các vị làm điều đó. Tôi muốn họ cố gắng làm hài lòng các vị: các vị gần gũi với họ hơn tôi, mỗi người trong số các vị đều gần gũi với những người thuộc đơn vị của chính mình: và hãy đinh ninh rằng nếu các vị thể hiện mình là những kẻ can trường, các vị cũng sẽ truyền dạy lòng dũng cảm cho họ và cho cả những người khác nữa, bằng cả hành động lẫn lời nói."

(44) Dứt lời, Cyrus cho các sĩ quan lui ra, bảo họ điểm tâm và rót lễ tế, rồi trở về vị trí trong hàng ngũ, đầu vẫn đội vòng nguyệt quế. Khi họ rời đi, ngài triệu tập các thủ lĩnh hậu quân lại và ban bố những chỉ thị:

(45) "Hỡi những người con Ba Tư, các vị đã được tấn phong Quý tộc và lựa chọn cho những nhiệm vụ đặc biệt, bởi chúng tôi nghĩ các vị ngang tài ngang sức với những người ưu tú nhất trong các vấn đề khác, và khôn ngoan hơn phần lớn nhờ vào tuổi tác của các vị. Vị trí mà các vị nắm giữ hoàn toàn vinh quang không kém gì những người đứng ở tuyến đầu: từ vị trí ở hậu phương, các vị có thể lọc ra những chiến binh dũng mãnh, và những lời ca ngợi của các vị sẽ khiến họ vượt qua chính mình trong lòng dũng cảm, đồng thời nếu bất kỳ ai tỏ ý muốn chùn bước, mắt các vị sẽ hướng về hắn và các vị sẽ không cho phép điều đó xảy ra."

(46) "Chiến thắng sẽ còn có ý nghĩa lớn lao hơn đối với các vị so với những người khác, bởi vì tuổi tác và sức nặng của trang bị các vị mang theo. Nếu những người ở tuyến đầu cất tiếng gọi các vị đi theo, hãy đáp lời thật sẵn sàng, và cho họ thấy rằng các vị có thể sánh ngang bước với họ, hãy hô vang đáp trả họ và giục họ tiến nhanh hơn nữa. Và bây giờ," ngài nói, "hãy quay về điểm tâm rồi gia nhập hàng ngũ cùng những người khác, đầu đội vòng nguyệt quế."

(47) Thế là Cyrus và quân sĩ của ngài hoàn tất mọi công tác chuẩn bị, trong khi đó người Assyria về phần họ cũng điểm tâm, rồi mạnh dạn kéo ra ngoài và xếp thành đội hình oai nghiêm. Chính nhà vua là người trực tiếp điều phối họ, cưỡi chiến xa lướt qua các hàng quân và khích lệ binh sĩ của mình.

(48) "Hỡi những người con Assyria," ngài nói, "ngày hôm nay các vị phải thể hiện lòng dũng cảm của mình. Hôm nay các vị chiến đấu vì sinh mạng và đất nước của mình, mảnh đất nơi các vị sinh ra và những mái tranh nơi các vị trưởng thành, vì vợ con các vị, và vì mọi hồng ân thuộc về các vị. Nếu chiến thắng, các vị sẽ sở hữu tất cả những điều đó trong an toàn như trước đây, nhưng nếu bại trận, các vị buộc phải trao nộp chúng vào tay kẻ thù."

(49) "Do đó, hãy đứng vững và chiến đấu như thể các vị đang say đắm chiến thắng. Thật là điên rồ khi những kẻ si tình lại quay lưng bước đi trước kẻ thù, hóa thành mù lòa, cụt tay, bất lực, và kẻ nào tháo chạy vì khao khát được sống đích thực là một kẻ ngốc, bởi hắn phải biết rằng sự an toàn chỉ đến với kẻ chiến thắng, còn cái chết dành cho kẻ thù tháo chạy; và thật ngốc nghếch khi tâm can hướng về sự giàu có nhưng tinh thần lại sẵn sàng thừa nhận thất bại. Chỉ có kẻ chiến thắng mới bảo tồn được tài sản của chính mình và cướp lấy của cải của kẻ bị hắn đánh bại: những kẻ bại trận mất đi chính bản thân mình và mọi thứ họ gọi là của mình."

(50) Vua Assyria đã dõng dạc tuyên bố như thế.

(51) Nhưng trong lúc ấy, Cyaxares phái người đến báo cho Cyrus hay rằng thời điểm tấn công đã đến. "Mặc dù," ông nói thêm, "hiện bên ngoài chiến hào vẫn chưa có nhiều quân địch cho lắm, nhưng đến lúc chúng ta tiến lên thì số lượng sẽ hoàn toàn đủ. Đừng đợi cho đến khi chúng vượt trội chúng ta về quân số, hãy xông lên tấn công ngay bây giờ khi chúng ta tự tin có thể khuất phục chúng một cách dễ dàng."

(52) Nhưng Cyrus đáp lại ông rằng: "Trừ phi những kẻ chúng ta đánh bại đông hơn một nửa quân số của chúng, bằng không chúng chắc chắn sẽ lớn tiếng chê bai rằng chúng ta tấn công lúc chúng thưa thớt vì sợ hãi lực lượng đầy đủ của chúng, và trong thâm tâm chúng sẽ không cảm thấy mình đã bị khuất phục; và chúng ta sẽ phải đánh thêm một trận nữa, lúc ấy có lẽ chúng sẽ vạch ra một kế hoạch tốt hơn trận hôm nay, tự dâng mình vào tay chúng ta từng tên một để chúng ta mặc sức xử trí."

(53) Thế là các sứ giả mang câu trả lời của ngài quay về, nhưng trong khi đó Chrysantas cùng một số Quý tộc khác đã đến gặp Cyrus, dẫn theo những kẻ đào ngũ người Assyria, và Cyrus — đúng phong thái của một vị tướng — liền tra hỏi đám tù binh về các hoạt động của kẻ thù, và họ thuật lại rằng người Assyria đang rầm rộ xuất quân và chính nhà vua đã vượt qua các chiến hào để trực tiếp chỉ huy, thốt lên những lời khích lệ lay động lòng người như tất cả những người có mặt đều xác nhận.

(54) Bấy giờ Chrysantas quay sang Cyrus:

"Hay là ngài cũng triệu tập quân lính của chúng ta, trong lúc thời gian hãy còn cho phép, và truyền cảm hứng cho họ bằng những lời của ngài?"

(55) Nhưng Cyrus đáp:

"Đừng để ý nghĩ về những lời khích lệ của vua Assyria làm ngài bận tâm; chẳng có lời văn hoa nào đủ sức biến những kẻ hèn nhát thành dũng sĩ vào ngày giáp trận, cũng chẳng thể biến cung thủ dồi dào thành kẻ bắn giỏi, hay giáo sĩ lừng lẫy, hay kỵ sĩ điêu luyện, không, thậm chí chẳng thể dạy con người ta cách sử dụng tay chân nếu họ chưa từng học qua trước đó."

(56) "Nhưng," Chrysantas vặn lại, "chẳng lẽ ngài không thể làm cho những kẻ dũng cảm càng thêm can đảm, và những người tốt càng thêm tốt đẹp hơn sao?"

(57) "Ôi!" Cyrus kêu lên, "liệu một bài diễn thuyết đơn độc có thể nhồi nhét vào tâm hồn người nghe ngay trong cùng một ngày sự cao thượng và ngay thẳng, bảo vệ hắn khỏi mọi điều đê tiện, giục giã hắn dấn thân chịu đựng mọi nhọc nhằn hiểm nguy vì vinh quang như lẽ đương nhiên, khắc sâu vào hắn niềm tin rằng chết gục gươm trên tay còn hơn sống sót nhờ tháo chạy hay không? Nếu những tư tưởng ấy thực sự được khắc ghi vào tâm can con người và tồn tại ở đó, chúng ta phải bắt đầu từ luật pháp, định hình chúng sao cho người ngay thẳng có thể trông chờ một cuộc đời vinh quang và tự do, trong khi kẻ xấu phải đối mặt với sự nhục nhã, khốn khổ cùng đau đớn, và một cuộc đời chẳng khác gì cõi chết."

(58) "Và rồi chúng ta phải có các gia sư và người cai quản để hướng dẫn, dạy dỗ và rèn luyện công dân của mình cho đến khi niềm tin bén rễ trong tâm hồn họ rằng người ngay thẳng và cao thượng là những kẻ hạnh phúc nhất trong cõi đời, còn kẻ xấu và đê tiện là những kẻ khốn cùng nhất. Đó là điều mà quân lính của chúng ta phải cảm nhận được nếu họ muốn chứng minh rằng sự giáo dục có thể chiến thắng nỗi sợ hãi kẻ thù của họ."

(59) "Quả thật, nếu ngay trong khoảnh khắc xung trận, giữa tiếng binh khí va chạm, vào thời điểm mà những bài học dài lâu dường như đột ngột bị xóa sạch, mà một diễn giả nào đó chỉ bằng việc xâu chuỗi vài tâm tư hoa mỹ lại có thể nhào nặn ra những chiến binh ngay lập tức, thì ôi chao, đó sẽ là điều dễ dàng nhất trên đời để dạy con người ta đức hạnh cao cả nhất mà nhân loại có thể biết."

(60) "Phần tôi," ngài nói thêm, "tôi sẽ không dám tin rằng những người đồng đội mới ở đằng kia — những người đã được chính chúng ta huấn luyện — có thể đứng vững trong ngày hôm nay trừ phi họ nhìn thấy các vị sát cánh bên mình, làm gương cho họ và nhắc nhở họ khi họ lãng quên. Còn những kẻ hoàn toàn không có kỷ luật, tôi sẽ vô cùng ngạc nhiên nếu bất kỳ bài diễn văn nào, dẫu lộng lẫy đến đâu, lại có thể làm được điều gì đó nhiều hơn để khích lệ lòng dũng cảm trong tim họ so với một bài ca được hát suôn sẻ có thể biến một kẻ không có âm nhạc trong tâm hồn thành một nhạc sĩ thực thụ."

(61) Nhưng trong lúc họ đang trò chuyện, Cyaxares lại tiếp tục phái người đến nói rằng Cyrus thật tệ hại khi cứ mãi nấn ná thay vì tiến quân đánh địch với tốc độ nhanh nhất. Và Cyrus ngay lập tức truyền lệnh qua sứ giả đáp trả tại chỗ:

"Hãy chuyển lời tới Cyaxares một lần nữa, rằng ngay lúc này đây số lượng quân địch trước mặt chúng ta vẫn chưa đủ như chúng ta cần. Và hãy nói điều đó thật dõng dạc để mọi người cùng nghe thấy. Nhưng xin ngài hãy bổ sung rằng, nếu ngài ấy thực sự muốn vậy, tôi sẽ lập tức tiến lên."

(62) Dứt lời và gửi một lời cầu nguyện đến các vị thần, ngài dẫn quân tiến vào trận chiến.

(63) Ngay khi cuộc tiến quân bắt đầu, ngài thúc giục tăng tốc độ, và quân lính bám sát phía sau trong một trật tự hoàn hảo, vững chãi, chớp nhoáng, hân hoan, ngập tràn sự ganh đua, được tôi luyện qua nhọc nhằn, được huấn luyện qua kỷ luật lâu dài, mỗi người ở tuyến đầu đều là một thủ lĩnh, và tất cả bọn họ đều vô cùng cảnh giác. Họ đã khắc ghi vào tâm can bài học được truyền qua bao ngày rằng đối đầu với kẻ thù ở cự ly gần — nhất là cung thủ, lính ném lao và kỵ binh — luôn là cách an toàn nhất và dễ dàng nhất.

(64) Khi họ vẫn còn ở ngoài tầm sát thương, Cyrus truyền khẩu hiệu dọc các hàng quân: "Thần Zeus phù hộ chúng ta và Thần Zeus là thủ lĩnh của chúng ta." Và ngay khi khẩu hiệu được truyền ngược lại cho ngài, ngài cất lên những nốt nhạc đầu tiên của bài ca khúc khải hoàn chiến trận, và quân sĩ thành kính cất cao thánh ca theo một hợp xướng hùng vĩ. Bởi vì vào những thời khắc ấy, những ai kính sợ thần phật sẽ bớt đi nỗi sợ hãi trước đồng loại của mình.

(65) Và khi khúc ca kết thúc, các Quý tộc Ba Tư sánh vai tiến bước, rạng rỡ, cao quý, kỷ luật, một băng đảng chiến hữu hào hiệp; họ nhìn thẳng vào mắt nhau, gọi tên nhau bằng những tiếng hô cổ vũ đầy phấn chấn: "Tiến lên, hỡi các chiến hữu, tiến lên, những trang nam nhi hào hiệp!" Và các hàng hậu quân nghe thấy tiếng hô liền cất cao tiếng hò reo vang dội, giục giã tuyến đầu tiếp tục dấn bước. Toàn bộ đại quân của Cyrus ngập tràn sự dũng cảm, lòng nhiệt thành, sức mạnh, sự gan góc, tinh thần đồng đội và tính tự chủ; tạo nên một hình ảnh kinh hoàng hơn bất cứ thứ gì khác đối với đối phương, tưởng chừng là thế.

(66) Về phía người Assyria, những kẻ ở tuyến đầu chiến đấu trên chiến xa, ngay khi đại quân Ba Tư tiến sát lại gần, liền nhảy lùi về sau rồi quay xe phóng về phía chủ lực của họ; nhưng các cung thủ, lính ném lao và lính ném đá lại vội vã tung mưa đạn từ rất lâu trước khi họ lọt vào tầm bắn.

(67) Và khi người Ba Tư vững vàng tiến bước, bước qua những vật phóng đã cạn đà rơi rớt, Cyrus hô vang với quân sĩ:

"Tiến lên nào, những con người dũng cảm nhất trong các dũng sĩ! Hãy cho chúng ta thấy tốc độ của các cậu có thể đạt tới mức nào!"

(68) Họ bắt được khẩu lệnh và truyền tai nhau, và trong niềm hăng hái cùng khát khao chiến trận, một số thủ lĩnh đã bật chạy nước rút, và toàn bộ phương trận lập tức bám sát gót họ.

(69) Bản thân Cyrus từ bỏ đội hình hành quân thông thường và lao vút lên dẫn đầu họ, hô lớn:

"Những dũng sĩ hãy xông lên trước! Ai đi theo tôi? Ai sẽ là người quật ngã tên lính Assyria đầu tiên xuống đất?"

(70) Nghe vậy, những người ở phía sau liền cất tiếng hô vang hưởng ứng cho đến khi âm thanh vọng khắp chiến trường tựa như một tiếng chiến hào: "Ai theo sau? Những dũng sĩ hãy xông lên trước!"

(71) Thế là người Ba Tư giáp lá cà. Nhưng kẻ thù không tài nào giữ nổi vị trí; chúng quay đầu tháo chạy về hướng chiến hào của mình.

(72) Người Ba Tư ồ ạt truy kích theo sau, vô số chiến binh ngã gục khi họ chen chúc ùn ùn kéo qua các cổng thành hoặc ngã nhào xuống hào. Bởi vì trong cảnh tháo chạy hỗn loạn, một số chiến xe bị lao thẳng xuống hào cạn, và người Ba Tư liền nhảyổm xuống theo để chém giết cả người lẫn ngựa ngay tại nơi họ gục ngã.

(73) Lúc bấy giờ, các đội kỵ binh Media, chứng kiến cục diện đã rõ, liền ào ạt xung phong tấn công kỵ binh Assyria — những kẻ đang hoảng hốt bẻ lái và vỡ trận trước mặt họ — bị những kẻ chiến thắng truy đuổi và tàn sát không thương tiếc cả ngựa lẫn người.

(74) Trong khi đó, người Assyria bên trong doanh trại, dù đứng trên các chiến lũy, lại chẳng có chút trí tuệ hay năng lực nào để giương cung hay tung lao vào những kẻ tàn phá, hoàn toàn ngây dại bởi cơn hoảng loạn và sự kinh hoàng của cảnh tượng trước mắt. Sau đó tin dữ truyền đến rằng người Ba Tư đã mở đường chém giết thấu tới các cổng thành, và nghe thế, họ liền hoảng hốt tháo chạy khỏi các chiến lũy.

(75) Phụ nữ, khi chứng kiến cảnh vỡ trận trong doanh trại, liền ôm mặt khóc than thảm thiết, chạy ngược chạy xuôi trong sự bàng hoàng tột độ, từ những thiếu nữ cho đến những người mẹ bồng con trên tay, xé rách áo xống, cào cấu má mình và van xin bất kỳ ai họ gặp dọc đường: "Xin đừng bỏ rơi chúng tôi, hãy cứu lấy chúng tôi, hãy cứu lấy con cái các người và chính các vị!"

(76) Bấy giờ các vương tử tập hợp những kẻ trung tín nhất lại rồi đứng thủ thế ở các cổng thành, trực tiếp chiến đấu trên các chiến lũy và hối thúc binh sĩ của họ phải đứng vững.

(77) Cyrus, khi nhìn thấy điều đó và e sợ rằng nếu nhúm quân Ba Tư lẻ tẻ của mình ép mình thọc sâu vào doanh trại, họ sẽ bị đè bẹp bởi số lượng đông đảo của đối phương, liền ra lệnh lùi lại ngoài tầm sát thương.

(78) Khi ấy kỷ luật hoàn hảo của các Quý tộc mới được chứng minh rõ rệt; họ lập tức tuân lệnh và chuyền tai nhau mệnh lệnh ấy không một chút chậm trễ. Và khi tất cả đã lùi ra ngoài tầm sát thương, họ liền dừng chân chấn chỉnh lại hàng ngũ, chuẩn xác hơn bất kỳ dàn đồng ca nào có thể làm được, từng người một đều biết chính xác vị trí mình cần phải đứng.