[252]

[253]

Người Mỹ chúng ta không thể bị chê là chậm chạp trong hành động hay trong việc ca ngợi những thành quả của chính mình. Mặt đất rung chuyển dưới những cỗ máy của chúng ta. Chúng ta đang cảm nhận rõ sức trẻ, nghị lực và gân cốt của mình. Chúng ta sở hữu tiềm năng rộng lớn về lãnh thổ lẫn đường bờ biển, và biết cách tận dụng những lợi thế ấy. Chúng ta kiểm đếm dân số, đọc những con số định giá ngày càng tăng, và khảo sát bản đồ của mình vốn chỉ sau một hoặc hai năm là lại trở nên lạc hậu. Ánh mắt chúng ta tràn đầy vẻán thưởng lướt theo những tuyến đường sắt và đường dây điện tín kéo dài tít tắp. Chúng ta đã tiến rất gần đến cực Bắc. Chúng ta đã phát hiện ra lục địa Nam Cực. Chúng ta can thiệp vào Trung và Nam Mỹ, tại Canton và ở Nhật Bản; chúng ta không ngừng mở rộng một lãnh thổ vốn đã vô cùng rộng lớn. Hiến pháp chính trị của chúng ta là niềm hy vọng của cả thế giới, và chúng ta rất đỗi tự hào về tất cả những chiến tích ấy.

Đó là quy luật của thế giới; đó là định luật của tuổi trẻ và của sức mạnh đang vươn mình trỗi dậy. Con người sinh ra, ai nấy đều mang một sự vượt trội huy hoàng nào đó; chính nhờ sự thích nghi nào đó của ngón tay, đôi tai, con mắt, tài tính toán, hay ngón nghề quyền anh, âm nhạc hay văn chương, họ làm giàu cho cộng đồng bằng một loại hình nghệ thuật mới; và[254] không chỉ chúng ta, mà tất cả những người gốc Âu đều trân trọng những tấm bằng chứng nhận tài năng ấy. Giotto có thể vẽ một vòng tròn hoàn hảo; Erwin xứ Steinbach có thể xây dựng một ngôi thánh lớn; Olaf, vua xứ Na Uy, có thể chạy quanh con chiến thuyền của mình trên những phiến mái chèo của các tay chèo khi con tàu đang lướt đi; Ojeda có thể chạy thật nhanh ra trên một tấm ván chìa ra từ đỉnh một ngọn tháp, quay mình một cách chớp nhoáng rồi quay trở lại; Evelyn viết từ Rome rằng: “Bernini, nhà điêu khắc, kiến trúc sư, họa sĩ kiêm thi sĩ người Florence, ngay trước khi tôi đến Rome, đã đạo diễn một vở nhạc kịch công cộng, trong đó ông tự tay vẽ cảnh trí, tạc tượng, chế tạo máy móc, sáng tác âm nhạc, viết kịch bản hài và xây dựng nhà hát.”

Napoleon từng nói: “Không có gì trong chiến tranh mà tôi không thể tự tay làm lấy. Nếu không có ai làm thuốc súng, tôi có thể tự sản xuất. Những chiếc xe pháo, tôi biết cách chế tạo. Nếu cần đúc đại bác tại lò rèn, tôi có thể đúc chúng. Chi tiết vận hành chúng trong trận chiến, nếu cần dạy, tôi sẽ dạy. Còn về mặt hành chính, chính tôi là người duy nhất đã sắp xếp tài chính, như các anh đã biết.”

Người ta ghi chép lại về Linnaeus, giữa rất nhiều minh chứng cho tài năng mang lại lợi ích cho đời của ông, rằng khi gỗ trong các xưởng đóng tàu của Thụy Điển bị tàn phá bởi nấm mục, Linnaeus đã được chính phủ đề nghị tìm ra một giải pháp. Ông nghiên cứu loài côn trùng hoành hành trên gỗ, và phát hiện ra rằng chúng đẻ trứng vào các khúc gỗ trong những ngày nhất định của tháng Tư, liền đó ông chỉ đạo rằng trong[255] suốt mười ngày của mùa đó, các khúc gỗ phải được dìm ngập dưới nước trong các vũng tàu; và khi làm như vậy, thớ gỗ đã được bảo toàn nguyên vẹn không bị tổn hại.

Columbus tại Veragua tìm thấy rất nhiều vàng; nhưng khi rời khỏi bờ biển, trên con tàu chở đầy một trăm năm mươi thủy thủ lành nghề — trong số đó có những hoa tiêu kỳ cựu, những kẻ nắm giữ quá nhiều kinh nghiệm về nghề nghiệp của họ cũng như lòng dạ phản trắc đối với ông — vị đô đốc khôn ngoan vẫn giữ riêng cho mình cuốn sổ ghi chép hành trình trở về. Và khi đặt chân đến Tây Ban Nha, ông thưa với Nhà vua và Nữ hoàng rằng: “Xin hãy hỏi tất cả những hoa tiêu đi cùng ngọc thẫm, rằng Veragua nằm ở đâu. Hãy để họ trả lời và cho biết nếu họ tường tận vị trí của Veragua. Tôi khẳng định rằng họ chẳng thể đưa ra câu trả lời nào khác ngoài việc họ đã đến những vùng đất có vô số vàng, nhưng họ hoàn toàn không biết đường quay lại nơi đó, mà sẽ buộc phải dấn thân vào một chuyến hải trình khám phá giống như chưa từng đặt chân đến đó bao giờ. Có một phương pháp tính toán,” ông kiêu hãnh bổ sung, “bắt nguồn từ thiên văn học, vốn vô cùng chắc chắn và an toàn đối với bất kỳ ai thấu hiểu nó.”

Hippocrates ở Hy Lạp biết cách chặn đứng trận dịch hãi hùng tàn phá Athens thời ông, và rồi tài năng ấy đã mai một theo cái chết của ông. Tiến sĩ Benjamin Rush, tại Philadelphia, đã anh dũng vực thành phố ấy vượt qua cơn đại dịch sốt vàng da năm 1793. Leverrier mang hệ thống Copernicus trong đầu, và biết rõ phải tìm kiếm hành tinh mới ở đâu. Chúng ta từng chứng kiến một phụ nữ Mỹ viết một cuốn tiểu thuyết mà một triệu bản đã được bán ra bằng mọi thứ tiếng, và tác phẩm ấy có một giá trị độc nhất, là[256] chạm đến trái tim của nhân loại, được đón đọc với sự hứng thú đồng điệu ở ba không gian: phòng khách, nhà bếp và phòng trẻ em ở mọi mái nhà. Chúng ta từng chứng kiến những người phụ nữ có thể thiết lập bệnh viện và trường học ngay trong lòng quân ngũ. Chúng ta từng chứng kiến một người phụ nữ chỉ bằng tiếng ca thuần khiết đã làm tan chảy tâm hồn của cả những cộng đồng dân cư lớn. Và không có giới hạn nào cho những biến thể tài năng này.

Đó là những nghệ thuật đáng để chúng ta biết ơn — bởi mỗi thứ đều là một hướng đi mới của sức mạnh con người. Chúng ta không thể không kính trọng chúng. Nền văn minh của chúng ta được bồi đắp từ hàng triệu đóng góp kiểu này. Về phần thành công, quả thực chúng ta xem đó là một thước đo ở người khác, vì trước hết chúng ta thực hiện nó ở chính mình. Chúng ta tôn trọng bản thân hơn nếu chúng ta đã đạt được thành công. Và chúng ta cũng chẳng tiếc lời ca ngợi hay khoản lợi nhuận phát sinh từ sự siêng năng của bất kỳ ân nhân nào trong số họ.

Ở đây đã có sẵn những bậc đạo đức khác hẳn nhau trong các ví dụ này. Tôi không biết chừng chúng ta và chủng tộc của chúng ta ở những nơi khác đặt nặng giá trị vào sự giàu có, chiến thắng, và thứ sự trội vượt thô thiển đủ loại hơn những người khác — ít có sự tĩnh tại trong tâm hồn hơn, và ít thấy thỏa mãn hơn. Người Saxon được dạy dỗ từ thủa lọt lòng phải luôn khao khát đứng đầu. Người Norseman là một kẻ phi ngựa, chiến đấu và cướp bóc đầy bất an. Những khúc ca cổ của người Norse miêu tả ông ta bị dằn vặt bởi cơn khát chiến thắng khôn nguôi ấy. Người mẹ bảo con trai mình rằng:—

“Thành công sẽ ngự trên chiến mã cao,

Thành công ở chính con, báu vật xiết bao,

[257]

Thành công trong tay, thành công dưới bước,

Khi đấu với người, khi quần với trược:—

Chúa thiêng và Thánh Drothin quý mến

Sẽ chẳng bao giờ làm lơ đường con tiến;

Hãy mở to mắt nhìn, hỡi Svend Vonved!”

Những chiến tích mà chúng ta ca tụng ấy thực ra không mang ý nghĩa to lớn như chúng ta vẫn lớn tiếng ngợi ca. Những nghệ thuật được lớn tiếng khoe khoang ấy có nguồn gốc rất gần đây. Chúng chỉ là những tiện ích mang tính địa phương, chứ không thực sự bồi đắp thêm tầm vóc cho chúng ta. Những vĩ nhân lớn nhất trên thế giới này đã xoay sở để sống mà không cần đến chúng. Newton là một vĩ nhân, dù chẳng có điện tín, đèn gas, xe lửa hơi nước, giày cao su, diêm quẹt, hay thuốc mê làm dịu những cơn đau; Shakespeare cũng vậy, rồi Alfred, Scipio và Socrates. Đó chỉ là những tiện ích mang tính địa phương, nhưng thật dễ dàng làm sao khi đến những vùng đất trên thế giới này, nơi không chỉ thiếu vắng tất cả những nghệ thuật ấy mà thậm chí còn khinh miệt chúng. Các vị thủ lĩnh người Ả Rập, những con người đường hoàng nhất trên hành tinh này, không cần đến chúng; thế nhưng họ vẫn có lòng tự trọng chẳng kém gì người Anh, và dễ dàng khiến cho người Pháp hay người Mỹ đến thăm họ phải dành cho sự tôn trọng xứng đáng của một con người dũng cảm và đầy bản lĩnh.

Quả thực, những chiến tích này có sự khác biệt rất lớn về giá trị công trạng, và một số trong đó hàm chứa nguồn sức mạnh ở cấp độ cao. Nhưng công chúng đánh giá cao phát minh hơn chính người phát minh ra nó. Nhà phát minh thừa biết rằng còn rất nhiều điều lớn lao và tốt đẹp hơn thế ẩn sau nơi phát xuất ra nó. Công chúng nhìn thấy ở đó một bí quyết hái ra tiền. Người ta nhìn thấy phần thưởng mà nhà phát minh được hưởng, và họ nghĩ: ‘Làm thế nào để chúng ta giành được điều đó?’ Nhân và quả[258] đôi khi có vẻ hơi tẻ nhạt; làm thế nào để nhảy cóc đến kết quả bằng những con đường tắt hoặc gian lận? Chúng ta chẳng mấy e dè câu nệ. Điều chúng ta đòi hỏi là chiến thắng, bất chấp nguyên nhân; noi theo quy luật của Rob Roy, quy luật của Napoleon, là kẻ mạnh nhất ngày hôm nay — theo cách của những kẻ như Talleyrand — những con người thận trọng, có chiếc đồng hồ chạy nhanh hơn hàng xóm, những kẻ đánh hơi thấy khoảnh khắc suy tàn đầu tiên để ngay lập tức ngả theo bên chiến thắng. Tôi từng nghe nói rằng Nelson thường bảo: “Đừng bận tâm đến chuyện công bằng hay trơ trẽn, miễn là ta thành công.” Nhiệm vụ duy nhất của một luật sư theo lời Lord Brougham là “giúp thân chủ được trắng án.” Fuller nói rằng đó là một châm ngôn của giới luật sư, “rằng một chiếc vương miện một khi đã được đội lên đầu sẽ xóa sạch mọi tỳ vết của kẻ đội nó.” Rien ne réussit mieux que le succès. Và chúng ta, những người Mỹ, đang bị vấy bẩn bởi sự điên cuồng này, như những vụ phá sản và chính trị liều lĩnh của chúng ta đã phơi bày. Chúng ta vĩ đại nhờ sự bài trừ, lòng tham lam và chủ nghĩa vị kỷ. Thành công của chúng ta tước đoạt của tất cả mọi người những gì nó trao cho một cá nhân. Đó là một cuộc rượt đuổi may rủi tiều tụy, độc ác và đầy nhọc nhằn lo âu.

Chủ nghĩa vị kỷ là một thứ vải thô cứng mang lại sức mạnh và sự tập trung nhất thời cho con người, và dường như được sử dụng rất nhiều trong tự nhiên cho những cấu trúc đòi hỏi năng lượng cục bộ và bộc phát. Tôi có thể chỉ ra những con người ở đất nước này, những người mang tính khí này, đóng vai trò không thể thiếu đối với việc duy trì đời sống Mỹ, mà chúng ta khó lòng có thể thiếu vắng; bất kỳ ai trong số họ ra đi cũng sẽ là một mất mát quốc gia. Nhưng nó lại làm hỏng câu chuyện. Họ[259] không chịu tranh biện hay ngã ngũ với bạn. Họ cứ mãi chường cái bản ngã được chiều chuộng ấy ra giữa bạn và họ. Rõ ràng họ còn phải trải qua một quá trình rèn luyện lâu dài mới vươn tới được sự giản dị và thẳng thắn — những điều mà một người khôn ngoan vốn dĩ quan tâm hàng đầu ở người bạn đồng hành của mình. Tự nhiên biết cách chuyển hóa cái ác thành cái thiện; Tự nhiên tận dụng những kẻ keo kiệt, những kẻ cuồng tín, những gã xướng ngôn, những kẻ ích kỷ để đạt được mục đích của mình; nhưng chúng ta không vì thế mà nghĩ tốt hơn về cái tật xấu đó. Niềm đam mê thành công chớp nhoáng thật thô thiển và trẻ con, giống như chiến tranh, đại bác và những vụ hành quyết được dùng để dọn sạch mặt đất khỏi những kẻ dã man tồi tệ, cục mịch, không thể cải tạo, nhưng luôn mang lại tổn hại cho chính những kẻ chiến thắng.

Tôi căm ghét cái thứ chủ nghĩa Mỹ nông cạn, thứ nuôi hy vọng làm giàu bằng tín dụng, thu nhận kiến thức qua những tiếng gõ trên mặt bàn lúc nửa đêm, học hỏi kinh tế học tâm trí thông qua nhân tướng học, hay học kỹ năng mà không cần học tập, đạt đến sự uyên bác mà không cần qua thời gian học nghề, buôn bán bằng cách giả vờ như mình đang bán, hay đạt quyền lực qua việc giả vờ mình có quyền lực, hoặc thông qua một bồi thẩm đoàn được mua chuộc, các buổi họp kín, nạn hối lộ và “bỏ phiếu nhiều lần”, hay làm giàu qua lừa đảo. Họ tưởng rằng mình đã đạt được nó, nhưng thực ra họ vớ lấy một thứ khác — một tội ác đòi hỏi một tội ác khác, và một con quỷ nữa ẩn sau đó; đó là những bước tiến dẫn đến sự tự sát, ô nhục và sự hủy hoại nhân loại. Chúng ta dung túng lẫn nhau trong cái lối sống phô trương, khoác lác, quảng cáo và nhào nặn dư luận này; và sự xuất chúng đã bị lu mờ trước cơn đói khát những thành quả chớp nhoáng cùng những lời tán dương.

[260]Có một người khôn ngoan, một nghệ sĩ người Ý, Michelangelo, đã viết về chính mình như sau: “Trong khi Hồng y Ippolito, nơi tôi đặt mọi hy vọng tốt đẹp nhất, đã qua đời, tôi bắt đầu hiểu rằng những lời hứa hẹn trên đời này phần lớn chỉ là những bóng ma huyễn hoặc, và việc tự tin vào chính mình, trở thành một con người có giá trị và phẩm chất, mới là con đường tốt nhất và an toàn nhất.” Giờ đây, mặc dù tôi hoàn toàn không chắc rằng bạn đọc sẽ đồng tình với mọi quan điểm của tôi, nhưng tôi nghĩ chúng ta sẽ thống nhất với quy tắc đầu tiên của tôi về thành công — rằng chúng ta sẽ dẹp bỏ thói khoác lác cùng quảng cáo, và chọn con đường của Michelangelo, “tự tin vào chính mình, và trở thành một con người có giá trị và phẩm chất.”

Mỗi con người sinh ra đều mang sẵn một năng khiếu bẩm sinh để thực hiện một cách dễ dàng một chiến tích nào đó mà không ai khác làm được. Hãy làm công việc của bạn. Tôi phải nhắc lại điều này thường xuyên, nhưng tự nhiên còn nhắc nhở điều đó nhiều hơn thế. Thật ngớ ngẩn khi cứ khăng khăng tự tay làm lấy mọi thứ, cứ như thể ai nấy đều phải tự cất lên ngôi nhà vụng về của mình, tự rèn cái búa và tự nướng ổ bánh mì của mình; trái lại, con người phải dám làm điều mình làm tốt nhất; không phải giúp đỡ người khác theo cách họ chỉ đạo, mà theo cách bản thân biết rõ sức mạnh trợ giúp của mình nằm ở đâu. Làm điều ngược lại chính là vô hiệu hóa tất cả những tài năng đặc biệt phi thường được phân bổ giữa loài người. Thế nhưng, trong khi sự thấu hiểu chân lý về bản thân này là thiết yếu để thể hiện bản thân trước thế giới cũng như cho sự phát triển và vinh quang của mỗi tâm trí, thì thật hiếm hoi để tìm thấy một người tin tưởng vào tư duy của chính mình hoặc dám thốt lên những điều mà anh ta được tạo dựng để cất lời. Vì không có gì[261] khiến con người ta kinh ngạc bằng lẽ phải và sự thẳng thắn, nên cũng chẳng có gì hiếm hoi hơn ở bất kỳ ai bằng một hành động thực sự xuất phát từ chính họ. Bất kỳ công việc nào cũng có vẻ tuyệt diệu đối với anh ta, ngoại trừ thứ mà chính anh ta có thể làm được. Chúng ta không tin vào suy nghĩ của chính mình; chúng ta cứ phải phụng sự ai đó; chúng ta cứ phải trích dẫn ai đó; chúng ta mê mẩn những gì cổ xưa và xa xôi; chúng ta bị kích thích bởi những cái tên lớn; chúng ta nhập cảng tôn giáo của các quốc gia khác; chúng ta trích dẫn quan điểm của họ; chúng ta viện dẫn luật lệ của họ. Những tòa án uy nghiêm và uyên bác nhất ở đất nước này rùng mình khi phải đối mặt với một vấn đề hoàn hảo, và sẽ phải đợi hàng tháng trời hay nhiều năm để một vụ án xuất hiện có thể được bóp méo thành một tiền lệ, và từ đó trút gánh nặng khởi xướng lên một đảng phái bạo dạn hơn. Cứ thế, chúng ta không mang theo bất kỳ lời khuyên nào trong lồng ngực, hoặc không tài nào nhận thức nổi điều đó; và bởi vì chúng ta không thể giũ sạch khỏi đôi giày của mình thứ bụi bặm từ Châu Âu và Châu Á ấy, thế giới dường như sinh ra đã già cỗi, xã hội chìm trong một thứ bùa phép, con người nào cũng chỉ là kẻ đi vay mượn và bắt chước, đời sống mang nặng tính kịch nghệ và văn chương chỉ là những lời trích dẫn; và từ đó sinh ra nỗi sầu muộn, nếp nhăn âu lo, thứ được cho là hằn sâu trên vương miện trán của mọi người Mỹ.

Niềm tin vào bản thân là bí quyết đầu tiên của thành công, là niềm tin rằng, nếu bạn có mặt ở đây, các thế lực vận hành vũ trụ đã đặt bạn ở đây, và vì một lý do nào đó, hoặc với một nhiệm vụ nào đó được giao phó nghiêm ngặt trong bản chất của bạn, và bao lâu bạn còn miệt mài với nhiệm vụ đó thì chừng ấy bạn còn khỏe mạnh và thành công. Nó hoàn toàn không nằm ở việc lao hộc tốc một cách non nớt vào một chiến tích hào nhoáng nhằm thu hút ánh nhìn và[262] làm thỏa mãn người xem. Sẽ là đủ nếu bạn lao động đúng hướng. Trái với suy nghĩ rằng màn biểu diễn mới là thành công thực sự, rõ ràng là thành công đã xuất hiện từ rất lâu trước đó, cụ thể là khi tất cả những chiến tích tạo nên sự văn minh của chúng ta vốn chỉ là những ý tưởng nảy ra trong những cái đầu sáng suốt. Danh tiếng của mỗi phát hiện một cách chính đáng thuộc về tâm trí đã tạo ra công thức chứa đựng tất cả các chi tiết, chứ không phải thuộc về những nhà sản xuất hiện đang kiếm lời từ nó; mặc dù đám đông lúc nào cũng hò reo cổ vũ cho nhà xuất bản chứ không phải nhà phát minh. Sự u tối của đám đông nằm ở chỗ họ không thể nhìn thấy ngôi nhà ẩn sau bản vẽ mặt bằng; không thể thấy cách vận hành ẩn trong mô hình của nhà thiết kế. Khi nó vẫn chỉ là một ý tưởng, dẫu đó là một loại nhiên liệu mới, một loại thực phẩm mới, hay sự sáng tạo của ngành nông nghiệp, nó liền bị la ó phủ nhận; người ta cho rằng đó là một ảo ảnh hão huyền: nhưng khi nó đã trở thành hiện thực, và xuất hiện dưới hình hài lợi nhuận tám phần trăm, mười phần trăm, một trăm phần trăm, họ lại reo lên: ‘Đó là tiếng nói của Thượng đế.’ Horatio Greenough, nhà điêu khắc, từng nói với tôi về chuyến thăm Paris của Robert Fulton: “Fulton đã gõ cửa nhà Napoleon bằng hơi nước, và bị từ chối; và Napoleon đã sống đủ lâu để nhận ra rằng ông ta đã từ chối một thế lực vĩ đại hơn chính mình.”

Chẳng lẽ không có thứ tình yêu dành cho tri thức, cho nghệ thuật và cho hoài bão của chúng ta, vì chính bản thân chúng sao? Chẳng lẽ chúng ta không thể tự hào làm vui lòng chính mình bằng cách hoàn thành công việc, hoặc thu nhận tri thức và sức mạnh, mà không cần phải nhận những lời tán dương vì điều đó? Tôi đạt được mục tiêu của mình, tôi đạt được mọi mục tiêu, nếu tôi có thể chạm đến người bạn đồng hành của mình bằng bất kỳ tuyên ngôn nào giúp anh ta nhận thức được giá trị của chính anh ta.[263] Tổng hòa của sự khôn ngoan là thời gian dành cho công việc không bao giờ là lãng phí. Người thợ giỏi không bao giờ nói: ‘Được rồi, thế là xong’; mà rằng: ‘Nào, chính là nó: hãy thử nghiệm đi, rồi quay lại, nó sẽ trường tồn mãi mãi.’ Nếu người nghệ sĩ, dù ở bất kỳ loại hình nghệ thuật nào, đang miệt mài lao động vì hoài bão của chính mình, thì việc anh ta chưa tìm được đơn đặt hàng hay khách hàng cũng chẳng hề hấn gì. Tôi tuyên bố rằng chàng thanh niên nào cảm thấy hài lòng với việc đã lĩnh hội được kỹ năng mà mình hằng hướng tới, và kiên nhẫn chờ đợi thời điểm để kỹ năng đó được trân trọng sẽ đến, chính là một người hạnh phúc, bởi anh ta thừa biết rằng thời điểm đó sẽ chẳng chần chừ lâu đâu. Khoảng thời gian đối thủ của bạn dành để trau chuốt tác phẩm nhằm thu hút hiệu ứng, một cách vội vã và cốt phục vụ thị trường, thì bạn dành cho việc học tập và thử nghiệm hướng tới tri thức và năng lực thực sự. Nhờ đó, hắn ta có thể đã bán được bức tranh hay cỗ máy của mình, hoặc giành được giải thưởng, hay nhận được chức vị; nhưng bạn đã nâng bản thân vươn lên một trường phái nghệ thuật cao hơn, và chỉ vài năm sau sẽ cho thấy ưu thế của một bậc thầy thực thụ so với sự nổi tiếng chóng vánh của gã làm trò hề. Tôi thừa hiểu rằng thật tinh tế khi phải phân biệt giữa niềm tin vào bản thân này — thứ bảo chứng cho mọi sinh lực và năng lực tinh thần — với căn bệnh có họ hàng với nó — sự thổi phồng quá mức về phần vai trò mà chúng ta có thể đảm nhận; — dẫu vậy, chúng vẫn là hai điều hoàn toàn khác nhau. Nhưng sự minh mẫn nằm ở chỗ nhận thức được rằng, vượt lên trên tài năng hay ngón nghề của tôi, và vĩ đại gấp triệu lần bất kỳ tài năng nào, chính là trí tuệ trung tâm — thứ điều tiết và sử dụng mọi tài năng; và chỉ khi đóng vai trò như một cánh cửa mở vào trí tuệ ấy, thì bất kỳ tài năng nào hay tri thức mà nó mang lại mới thực sự có giá trị. Chỉ những ai[264] bước vào trí tuệ trung tâm ấy, nơi chủ nghĩa vị kỷ hay sự phóng đại không thể tồn tại, mới thực sự nắm giữ được chính mình.

Điểm tiếp theo của tôi là trong thang bậc sức mạnh, không phải tài năng, mà sự nhạy cảm mới là điều tuyệt vời nhất: tài năng mang tính bó hẹp, nhưng đời sống trung tâm lại đặt chúng ta vào mối liên hệ với vạn vật. Thật thường xuyên làm sao khi việc được sinh ra với một tính cách vui vẻ, hòa hợp với nhịp điệu của nhân loại dường như chính là phước lành lớn nhất. Một con người như thế cảm nhận được sự hòa điệu trong chính mình, và qua khả năng tiếp thu của bản thân, nhận thức được một nguồn sức mạnh vô tận. Giống như Alfred, “may mắn đồng hành cùng ông như một món quà từ Thượng đế.” Hãy cảm nhận chính mình, và đừng để bản thân bị khuất phục bởi ngoại vật. Chính sự sung mãn của con người tràn trề tuôn chảy vào vạn vật, làm cho những cuốn Kinh thánh, những tác phẩm của Shakespeare và Homer trở nên vĩ đại đến thế. Người đọc đầy hoan hỉ mượn những ý tưởng của chính mình để lấp đầy phác thảo còn thiếu sót của họ, mà nào có hay biết rằng bản thân vừa mượn vừa trao.

Có một sự nghèo nàn nhất định trong nền phê bình của chúng ta. Chúng ta mặc định rằng chỉ có vài vĩ nhân, còn tất cả phần còn lại đều nhỏ bé; rằng chỉ có duy nhất một Homer, một Shakespeare, một Newton, một Socrates. Nhưng tâm hồn trong giờ phút rực rỡ của nó không thừa nhận những sự chiếm đoạt ấy. Chúng ta phải biết cách ca ngợi Socrates, hay Plato, hay Thánh John, mà không làm cho chúng ta trở nên nghèo nàn đi. Trong những khoảnh khắc tuyệt vời, chúng ta không thấy Shakespeare hay Homer là quá vĩ đại — mà họ chỉ là những kẻ phiên dịch cho hiện tại tươi đẹp — và mỗi người đàn ông, người phụ nữ đều mang trong mình những khả năng thần thánh. Chính người đọc xuất sắc[265] tạo nên cuốn sách hay; một cái đầu tinh tế không thể đọc sai lệch: trong bất kỳ cuốn sách nào, anh ta cũng tìm thấy những đoạn văn mang vẻ như những lời tâm sự hay lời thì thầm được giấu kín khỏi tất cả những kẻ khác và nhắm thẳng một cách không thể nhầm lẫn đến đôi tai của riêng mình.

Ánh sáng giúp chúng ta nhìn thấy thế giới này phát ra từ chính tâm hồn của người quan sát. Nơi nào có một tình cảm cao thượng ngự trị, nơi đó làm cho những gương mặt và ngôi nhà xung quanh bừng sáng. Hơn thế nữa, năng lực của bộ óc bận rộn này thật kỳ diệu và vô tận. Nơi đó chứa đựng những quy luật và công thức để vận hành toàn bộ đế chế vật chất. Không có sự thịnh vượng, thương mại, nghệ thuật, thành phố, hay bất kỳ thứ tài sản vật chất vĩ đại nào, mà nếu bạn truy nguyên đến tận cùng, bạn sẽ thấy nó bám rễ từ tư duy của một cá nhân con người.

Phải chăng toàn bộ cuộc sống chỉ là một vấn đề bề nổi? Thật kỳ lạ làm sao, sự khác biệt về trí tuệ của chúng ta dường như chỉ là sự khác biệt về khả năng cảm thụ, hay năng lực trân quý những thanh âm và ảo ảnh mờ ảo, mờ ảo hơn, và mờ ảo đến vô cùng. Khi một học giả hay nhà văn đã vắt kiệt bộ óc của mình để tìm kiếm tư duy và những vần thơ, rồi bước ra thế giới Tự nhiên bên ngoài, liệu anh ta chưa từng nhận ra rằng có một nền thơ ca tuyệt vời hơn được gợi lên qua tiếng huýt sáo giai điệu của một chú bé, hay tiếng hót lanh lảnh của một con chim sẻ, vượt lên trên tất cả những thành tựu văn chương của anh ta? Chúng ta gọi đó là sức khỏe. Còn gì đáng ngưỡng mộ hơn sức khỏe của tuổi trẻ? — với những ngày dài dặc vì đôi mắt còn tinh anh, hệ tuần hoàn rộn rã giữ cho cậu ấm áp trong những căn phòng lạnh giá, và cậu yêu thích những cuốn sách đánh thức trí tưởng tượng; và cậu có thể đọc Plato, quấn chiếc áo choàng che kín cằm trong một căn gác lạnh lẽo, dẫu cho sau đó cậu sẽ mãi liên tưởng những bài Đối thoại ấy với mùi áo len.[266] Đó là tai họa của cuộc đời khi những hiệu ứng tự nhiên liên tục bị lấn át và thay thế bởi những sắp đặt nhân tạo. Chúng ta nhớ lại thời niên thiếu, khi trái đất cất lời và bầu trời rực sáng; khi một buổi chiều tối, bất kỳ buổi chiều tối nào, ảm đạm và lạnh giá, mưa tuyết mịt mùng, cũng đủ làm chúng ta thỏa mãn; những ngôi nhà bay bổng giữa tầng không. Giờ đây, để vượt qua sự tầm thường và dung tục, người ta phải cần đến một sự kết hợp hiếm hoi của mây trời và ánh sáng. Chúng ta tìm kiếm điều gì ở phong cảnh thiên nhiên, ở những buổi hoàng hôn và bình minh, ở biển khơi và bầu trời rộng lớn? còn gì ngoài sự bù đắp cho những gò bó và vụn vặt của các thành tựu nhân tạo? Chúng ta tắm mình trong ánh ban mai, và tâm trí tìm thấy thứ gì đó vĩ đại tương xứng với chính nó. Trong Tự nhiên, vạn vật đều mang vẻ tĩnh lặng to lớn, bề thế. Hãy nhớ điều gì xảy ra với một đứa trẻ thành phố lần đầu tiên bước vào những khu rừng tháng Mười. Cậu đột nhiên được khai tâm vào một khung cảnh tráng lệ và vinh quang, hiện thực hóa cho cậu những giấc mơ trong tiểu thuyết lãng mạn. Cậu chính là vị vua mà cậu từng mơ ước; cậu bước qua những lều tranh bằng vàng, qua những vòm cây màu đỏ thẫm, đá porphyr và hoàng ngọc, điện nọ tiếp điện kia, được kết hoa kết lá bên ánh dương quang, cùng hương trầm và âm nhạc, với vô vàn gợi ý đánh thức các giác quan đang sững sờ của cậu; những chiếc lá lấp lánh lung lay trêu ngươi và phỉnh nịnh cậu, rồi ánh mắt cùng bước chân cậu bị cám dỗ tiến sâu hơn qua những khoảng mờ sương đến những chốn thâm sơn cùng cốc hạnh phúc hơn. Cậu nợ toàn bộ niềm hạnh phúc ấy chỉ nhờ vào khả năng cảm nhận tinh tế hơn của mình. Chủ nhân của khu đất rừng ấy chỉ nhìn thấy một đám cây ngả màu và nói: ‘Chúng nên[267] bị đốn hạ; chúng chẳng lớn thêm chút nào nữa; cần phải chặt và bó lại trước mùa xuân.’

Wordsworth viết về những niềm vui của tuổi thơ giữa lòng Tự nhiên:—

“Vì chẳng bao giờ quay lại khoảnh khắc huy hoàng

Của thảm cỏ xanh, của vinh quang ngập tràn sắc hoa.”

Nhưng tôi vừa gặp một người, thấu hiểu tường tận những gì mình nói, và ông ấy bảo với tôi rằng những vần thơ ấy không đúng với trường hợp của ông; rằng đôi mắt ông mở rộng ra khi tuổi đời chồng chất, và mỗi mùa xuân đến lại rực rỡ hơn mùa xuân trước.

Chúng ta đang sống giữa những vị thần do chính chúng ta tạo ra. Phải chăng tiếng chuông trầm đục từng gióng giả rút ngắn bao đêm dài thao thức vì suy nhược thần kinh ấy, chẳng mang lại cho bạn điều gì ngoài những dao động âm học? Phải chăng ngôi cổ sát từng trao cho bạn những bài học vỡ lòng về đời sống tôn giáo, hay ngôi trường làng, hoặc mái trường đại học nơi bạn lần đầu biết đến những giấc mơ lãng mạn và niềm vui tư duy, chỉ là những tấm ván gỗ hay gạch đá vôi vữa? Phải chăng ngôi nhà nơi bạn cất tiếng khóc chào đời, hay ngôi nhà mà người bạn trân quý nhất từng sinh sống, chỉ là một mảnh bất động sản có giá trị đã được bảo hiểm bởi Hartford? Bạn dạo bước trên bãi biển và tận hưởng sự sống động của bức tranh thiên nhiên. Hãy múc một ngụm nước bằng khum lòng bàn tay, nhón lấy một nắm cát bờ biển; ừ thì, đó chính là những nguyên tố. Bãi biển là gì ngoài những mẫu Anh cát trắng? Đại dương là gì ngoài những dặm khối nước? nhiều hơn hay ít đi chút nào có nghĩa lý gì. Không, chính vì vật chất vô tri này là một phần của thứ gì đó không vô tri. Chính vì nền cát ấy được gìn giữ bởi trọng lực hình cầu, và uốn cong để trở thành một phần của quả địa cầu tròn trịa, dưới bầu trời quang đãng — là một phần của nền thiên văn học kinh ngạc, và cuối cùng tồn tại vì những mục đích đạo đức và xuất phát từ những nguyên nhân đạo đức.

Thế giới không được cấu thành dưới cái nhìn của những con số, nghĩa là chỉ một nửa; nó còn được tạo nên từ màu sắc. Yếu tố ấy tắm gác vũ trụ bằng những con sóng mê hoặc biết bao! Người thợ điêu khắc đã hoàn tất tác phẩm của mình, và kìa, một thế giới mới của vẻ đẹp tựa chiêm bao mở hiện. Đó là nét cọ cuối cùng của Tự nhiên; vượt ra ngoài màu sắc, bà không thể tiến xa hơn. Tương tự như vậy, cuộc đời được tạo nên, không chỉ từ tri thức, mà còn từ tình yêu thương. Nếu tư duy là hình khối, thì tình cảm chính là màu sắc. Nó khoác lên thế giới khung xương một không gian, sự đa dạng và ánh hào quang. Sắc màu hoàng hôn làm cho cuộc đời trở nên vĩ đại; cũng vậy, những tình cảm gắn bó biến một tổ ấm nhỏ bé nơi thôn dã bên ngọn lửa hồng trở nên đông đúc, quan trọng và chiếm lĩnh khoảng không gian chính trong lịch sử của chúng ta.

Sự thật nền tảng trong cấu trúc siêu hình của chúng ta chính là sự tương ứng giữa con người với thế giới, sao cho mọi biến đổi trong đó đều khắc ghi một dấu ấn vào tâm trí. Tâm trí thuận theo một cách đầy đồng điệu với những xu hướng hoặc quy luật đang tuôn chảy qua vạn vật, tạo nên trật tự của tự nhiên; và sự hoàn mỹ của mối tương ứng hay khả năng biểu cảm này chính là nơi trú ngụ của sức khỏe và sức mạnh con người. Nếu chúng ta lần theo gợi ý này vào trong nền giáo dục tri thức của mình, chúng ta sẽ nhận ra rằng thứ nhu cầu cấp thiết đầu tiên của chúng ta không phải là những mệnh đề, không phải những giáo điều mới hay một sự thuyết giải logic về thế giới; mà là việc quan sát và nâng niu một cách dịu dàng những nhạy cảm về trí tuệ và đạo đức — những mạch nguồn của tư duy chân chính, và vỗ về chúng ở lại làm tổ ấm cùng chúng ta. Chừng nào chúng ta còn dung dưỡng chúng, chúng ta sẽ chẳng bao giờ suy nghĩ lệch lạc. Nhận thức của chúng ta vượt xa tài năng của mình. Chúng ta chào đón những bài học cao cả nhất của tôn giáo và thơ ca với tỷ lệ vượt xa khả năng truyền đạt của kỹ năng chúng ta. Hơn thế nữa, sự thấu cảm và lắng nghe vĩ đại của con người thường đúng đắn và khôn ngoan hơn những lời họ thốt ra. Sự thấu cảm sâu sắc là điều chúng ta đòi hỏi ở bất kỳ nhà nghiên cứu tâm trí nào; bởi sự khác biệt cốt lõi giữa người với người chính là sự khác biệt về khả năng cảm thụ. Aristotle, hay Bacon, hay Kant đưa ra những châm ngôn vốn là nốt chủ đạo của triết học từ đó về sau. Nhưng tôi lại hứng thú hơn khi nhận ra rằng, khi cuối cùng họ thốt ra lời tuyên ngôn vĩ đại của mình, thì đó cũng chỉ là một trải nghiệm quen thuộc của bất kỳ ai ngoài phố. Nếu không phải vậy, nó sẽ chẳng bao giờ được nhắc đến nữa.

A! Giá như ai đó có thể giữ gìn sự nhạy cảm này, và sống trong hiện tại đủ đầy hạnh phúc, tìm thấy sự thỏa mãn trong ngày mới cùng những phương tiện bình dị của nó — những thứ chỉ đòi hỏi ở bạn sự tiếp thu chứ không phải những nỗ lực căng thẳng hay tham vọng gặm nhấm, sự kích thích quá đà để phải đứng đầu lớp, đứng đầu xã hội, để rồi mang lại danh tiếng, vòng nguyệt quế và sự kiệt quệ! Chúng ta mạnh mẽ không phải nhờ khả năng thấu suốt, mà nhờ sự gắn kết của mình. Thế giới được mở rộng cho chúng ta, không phải bởi những đối tượng mới, mà bởi việc tìm thấy nhiều hơn những mối tương thông và tiềm năng ở những thứ chúng ta đang có.

[270]Sự nhạy cảm này hiện diện trong sự tôn sùng cái đẹp — thứ tôn vinh các năng lực của tuổi trẻ, trong sức mạnh mà hình khối và màu sắc tác động lên tâm hồn; khi chúng ta nhìn thấy những đôi mắt tựa như một lời ca tụng dành cho nhân loại, những đường nét giải thích cho nghệ thuật điêu khắc của Phidias. Fontenelle từng nói: “Có ba thứ mà tôi tò mò, dù tôi chẳng biết gì về chúng — âm nhạc, thơ ca và tình yêu.” Những vị danh y vĩ đại của khoa học này chính là những con người vĩ đại nhất — Dante, Petrarch, Michelangelo và Shakespeare. Bậc hiền triết Socrates bàn về vấn đề này với một sự tinh quái nhất định, nhưng đồng thời cũng với những biểu cảm vô cùng rõ nét. “Tôi vẫn luôn,” ông nói, “khẳng định rằng mình tình cờ biết được, có thể nói là, chẳng gì ngoài một chút vụn vặt liên quan đến chuyện tình yêu; thế nhưng trong lĩnh vực học hỏi đó, tôi tự nhận mình là kẻ uyên bác hơn bất kỳ ai trong quá khứ hay hiện tại.” Họ hoàn toàn có quyền cất lời về tri thức của mình một cách đầy bất định như thế, và về ý chí của mình một cách đầy tự tin như thế, bởi bí mật của nó thật khó lòng dò thấu, sâu thẳm biết bao; và dẫu vậy, thiên tài vẫn được đo lường bằng sự thành thạo của hắn trong khoa học này.

Là ai trong tuổi trẻ, trong độ tuổi trưởng thành, hay thậm chí khi đã về già, lại không thích lắng nghe những nhạy cảm từng khiến những mái đầu uốn lượn phải quay lại trong nhà thờ, và gửi đi những tia nhìn kỳ diệu xuyên qua các buổi hội họp, từ người này sang người khác, chẳng bao giờ bỏ sót giữa chốn đông đúc chen chúc nhất. Viên thống kê nhạy bén tính đếm bằng chục bằng trăm; con người hào hiệp thì lại quan tâm đến từng chiếc giày trượt bước vào buổi họp. Đồ thị của niềm đam mê, ở mọi nơi giống nhau, len lỏi dưới những lớp tuyết của Scandinavia, dưới những ngọn lửa của vùng xích đạo, và bơi lội trong vùng biển Polynesia. Lofn là một vị thần uy quyền trong bộ Edda của người Norse cũng giống như Camadeva trong cung điện đỏ của Ấn Độ, Eros trong thiên đường Hy Lạp, hay Cupid trong thiên đường Latinh. Và điều đặc biệt đúng về tình yêu chính là, đó là một trạng thái có khả năng cảm thụ cực độ; kẻ đang yêu sở hữu nhiều giác quan hơn và những giác quan tinh tế hơn những người khác; ánh mắt và đôi tai của anh ta chính là những đường dây điện tín; anh ta đọc được những điềm báo trên bông hoa, đám mây, gương mặt, vóc dáng và cử chỉ, và đọc chúng một cách hoàn toàn chính xác. Trong sự ngạc nhiên trước sự thấu hiểu đột ngột và trọn vẹn giữa anh ta và người mình yêu, anh ta chợt nảy sinh ý nghĩ rằng đôi bên có lẽ bằng cách nào đó có thể gặp gỡ nhau độc lập với thời gian và không gian. Thật ngọt ngào làm sao niềm tin rằng anh ta có thể lẩn tránh mọi sự canh gác, phòng bị, nghi lễ, phương tiện và sự trì hoãn, để nắm giữ sự giao tiếp tức thời và vĩnh cửu! Trong sự cô độc, trong chốn lưu đày, niềm hy vọng ấy quay trở lại, và cuộc thử nghiệm được háo hức tiến hành. Các thế lực siêu nhiên dường như đứng về phía anh ta. Điều chực chờ trên đôi môi anh ta được thốt lên bởi người bạn tri kỷ. Khi anh ta bước ra ngoài, anh ta tình cờ gặp được, nhờ những sự trùng hợp kỳ diệu, chính người mà anh ta đang tìm kiếm. Nếu trong lúc tản bộ, anh ta ngoái đầu nhìn lại, thì người bạn của anh ta đang bước đi ngay phía sau. Và đã có lúc người nghệ sĩ vô tình khắc họa lên những bức tranh của mình khuôn mặt của người vợ tương lai mà anh ta còn chưa từng gặp mặt.

Nhưng ngay cả trong những niềm hoan hỉ, dẫu chẳng hề ngặt nghèo như nỗi đam mê cuồng nhiệt kia, con người nhạy cảm vẫn xem đó là một niềm hạnh phúc thuần túy khi được lắng nghe giọng nói của một đứa trẻ cất lên trọn vẹn hướng về mình, hay được ngắm nhìn phong thái đẹp đẽ của những thanh thiếu niên ở cả hai giới. Khi sự kiện đã qua đi và lùi vào dĩ vãng, những thứ vĩ đại nhất trở nên tầm thường biết bao so với sự kích thích đầy thi vị của hiện tại! Hôm nay tại buổi kiểm tra ở trường, vị giáo sư tra vấn Sylvina trong giờ học lịch sử về Odoacer và Alaric. Sylvina không thể nhớ nổi, nhưng gợi ý rằng Odoacer đã bị đánh bại; và vị giáo sư liền đáp lại một cách cay nghiệt: “Không, chính hắn mới là kẻ đánh bại người La Mã.” Nhưng đối với vị khách quan sát, rõ ràng là chẳng có chút tầm quan trọng nào về nhân vật Odoacer cả, mà lại có ý nghĩa vô cùng lớn lao đối với Sylvina; và nếu cô bé nói rằng hắn ta bị đánh bại, chà, thà rằng hắn ta bị đánh bại đi còn hơn, việc gì phải khiến cô bé dù chỉ một khoảnh khắc phiền lòng. Odoacer, nếu trong người hắn có lấy một chút xíu bản chất của một quý ông, hẳn đã phải thốt lên rằng: Hãy để ta chịu thất bại cả ngàn lần đi.

Và giống như sự trìu mến của chúng ta dành cho tuổi trẻ và cái đẹp mang lại một tầm quan trọng mới mẻ và chính đáng cho những yêu sách tươi mới và đa dạng của họ, thì sự nhạy cảm tương tự cũng chào đón mọi sự xuất sắc, sở hữu ánh nhìn và lòng hiếu khách dành cho những tài năng ẩn khuất ở các góc khuất. Một người đàn ông Anh mang tính cách và tài năng nổi bật, kẻ từng mang theo bên mình một vài người bạn cùng một thư viện sách huyền bí, đã quả quyết với tôi rằng chẳng còn ai và chẳng còn điều gì có thể gây hứng thú ở lại nước Anh nữa — anh ta đã mang theo tất cả những gì còn có sức sống rời đi rồi. Tôi buộc phải đáp lại rằng: “Không, rất có thể ngay cạnh phòng anh, ở bên kia bức vách trong cùng một ngôi nhà, là một vĩ nhân vĩ đại hơn bất kỳ ai mà anh từng gặp.”

[273]Mỗi con người đều ẩn chứa một câu chuyện đáng để thấu hiểu, nếu anh ta có thể kể lại nó, hoặc nếu chúng ta có thể khơi gợi nó từ anh ta. Tính cách và sự sắc sảo đều có lực hút từ tính của riêng chúng. Hãy đưa một con người sâu sắc vào bất kỳ thị trấn nào, và anh ta sẽ tìm thấy một con người sâu sắc khác ở đó, kẻ trước nay vốn vô danh với những người hàng xóm. Đó chính là niềm hạnh phúc lớn lao của cuộc đời — bổ sung vào danh sách những mối thâm giao cao cả của chúng ta. Chính quy luật xác suất trung bình cũng có thể bảo đảm với bạn rằng trong mỗi một trăm cái đầu, sẽ có khoảng mười hoặc năm cái đầu xuất sắc. Đạo đức được sản sinh ra cũng giống như bầu khí quyển vậy. Đó là một bí mật, sự hình thành của cả hai; nhưng những mạch nguồn của công lý và lòng dũng cảm chưa bao giờ cạn kiệt, cũng giống như những mạch nguồn nước muối hay lưu huỳnh vậy.

Thế giới luôn giàu có, những lời sấm truyền chưa bao giờ im lặng; nhưng kẻ tiếp nhận phải thông qua một sự điều độ hạnh phúc để vươn đến đỉnh cao của thể trạng, đến thứ sức khỏe sảng khoái ấy, để anh ta có thể dễ dàng tiếp nhận và trao đi những thông điệp tuyệt diệu đó. Sức khỏe là điều kiện tiên quyết của sự khôn ngoan, và dấu hiệu của nó chính là sự vui vẻ — một tâm hồn cởi mở và cao thượng. Chưa từng có nhà thơ nào mà trái tim không đặt đúng chỗ. Bậc trouvère cổ đại, Pons Capdueil, từng viết:—

“Từng nghe, và ngẫm lời ca chứng thực,

Người trần mến chuộng, Chúa trời cũng yêu.”

Mọi vẻ đẹp đều sưởi ấm trái tim, là minh chứng cho sức khỏe, sự thịnh vượng và ân huệ của Thượng đế. Mọi thứ trường tồn và phù hợp với con người đều được Sức mạnh Thiêng liêng đóng dấu ấn này. Những gì mang lại niềm vui, những gì giải phóng chúng ta, chứ không phải những thứ làm chúng ta hoảng sợ và đau đớn, mới là điều khôn ngoan và tốt đẹp trong ngôn từ cũng như trong nghệ thuật. Bởi vì quả thực, trái tim ngự trị tại tâm điểm của vũ trụ với mỗi nhịp đập lại tuôn trào dòng lũ hạnh phúc vào từng động mạch, tĩnh mạch và mao mạch, khiến toàn bộ hệ thống ngập chìm trong những thủy triều hoan hỉ. Sự trù phú của ngay cả nơi nghèo nàn nhất cũng quá đỗi dồi dào: mùa màng không tài nào thu hoạch hết. Mọi âm thanh đều kết thúc trong âm nhạc. Rìa của mọi bề mặt đều được nhuộm những tia sáng lăng kính.

Thêm một nét đặc trưng nữa của thành công đích thực. Tâm trí ưu tú luôn lựa chọn những điều tích cực, những thứ đang tiến bước — ôm ấp sự khẳng định. Hệ thống của chúng ta vốn là một hệ thống nghèo nàn. Người ta mặc định rằng, như tôi đã nói, chỉ có duy nhất một Shakespeare, một Homer, một Chúa Jesus — chứ không phải tất cả mọi người đều được hoặc sẽ được truyền cảm hứng. Nhưng chúng ta phải bắt đầu bằng sự khẳng định. Chân lý và thiện lương tồn tại mãi mãi ngàn thu. Quả thực có cái ác và cái thiện, có đêm và ngày; nhưng chúng không hề tương đương. Ban ngày thật vĩ đại và mang tính quyết định. Ban đêm phục vụ cho ban ngày, chứ ban ngày không phục vụ cho ban đêm. Yêu sách bất tử đòi hỏi nhiều hơn thuộc về cấu trúc của chúng ta này là gì? lý tưởng khổng lồ này là gì? Không có nhà phê bình hay kẻ ăn mày nào tàn nhẫn bằng cái Tâm hồn khủng khiếp này. Không một nhân vật lịch sử nào đủ sức làm chúng ta thỏa mãn. Chúng ta thừa biết tính thỏa mãn của công lý, sự đầy đủ của chân lý. Chúng ta biết câu trả lời không bỏ ngỏ điều gì phải thắc mắc. Chúng ta nhận ra Tinh thần qua âm điệu chiến thắng của nó. Những bài kiểm tra khắt khe cần áp dụng cho mọi kẻ mạo danh mới xuất hiện chính là số lượng và chất lượng — hắn ta đóng góp thêm điều gì? và trạng thái tâm trí mà hắn để lại trong tôi là gì? Lý thuyết của bạn không quan trọng; nhưng[275] bạn có thể bổ sung thêm nguồn vốn mới nào cho nhân loại, hoặc bạn có thể nâng tầm cuộc sống lên cao đến mức nào? Một con người chỉ thực sự là con người khi anh ta làm cho cuộc sống và tự nhiên trở nên hạnh phúc hơn đối với chúng ta.

Tôi e rằng quan niệm phổ biến về thành công lại mâu thuẫn trực tiếp ở mọi điểm với thành công đích thực và lành mạnh. Một bên tôn sùng dư luận, bên kia tôn sùng tư kiến; một bên tôn sùng danh tiếng, bên kia tôn sùng phẩm hạnh; một bên chuộng chiến tích, bên kia chuộng sự khiêm nhường; một bên màng lợi lộc, bên kia màng tình yêu; một bên là độc quyền, và bên kia là sự cởi mở của tâm trí.

Chúng ta có thể áp dụng quy luật khẳng định này vào văn chương, vào phong cách ứng xử, vào nghệ thuật, vào việc trang trí nhà cửa, v.v. Tôi không cho rằng những vụ hành quyết, tra tấn, những trại phong, hay những bức ảnh chụp ghê rợn về chiến trường vào ngày hôm sau trận chiến lại là những chủ đề thích hợp cho các bức tranh khổ nhỏ. Tôi nghĩ rằng một số cái gọi là “chủ đề linh thiêng” phải được xử lý bằng một thiên tài vượt trội hơn những gì tôi từng thấy ở các bậc thầy nghệ thuật Ý hoặc Tây Ban Nha thì mới có thể trở thành những bức tranh đúng đắn cho nhà cửa và nhà thờ. Tự nhiên không mời gọi sự trưng bày như vậy. Tự nhiên phác thảo bản vẽ mặt bằng của từng sinh vật một cách chính xác — hoàn toàn phù hợp với mọi chức năng của nó; rồi che đậy nó một cách cực kỳ cẩn trọng. Hãy nhìn xem bà che giấu bộ xương kỹ lưỡng đến nhường nào. Đôi mắt sẽ không thể nhìn thấy nó: mặt trời sẽ không chiếu rọi lên nó. Bà dệt nên những lớp mô, màng bọc bằng thịt, da, tóc và những sắc màu tươi đẹp của ban ngày phủ lên trên đó, rồi ép cái chết xuống lòng đất sâu, vội vã che lấp nó bằng lá cây và dây leo, xóa sạch mọi dấu vết bằng một sự sáng tạo mới. Bạn là ai và là cái thá gì mà dám phơi bày cái bộ giải phẫu rùng rợn ấy ra ánh sáng?

Đừng treo một bức tranh ảm đạm lên tường, và đừng bôi trát sự u tối cùng ủ dột vào câu chuyện của bạn. Đừng trở thành một kẻ yếm thế hay một nhà thuyết giáo chán chường. Đừng than khóc và rên rỉ. Hãy lược bỏ những mệnh đề phủ định. Hãy tiếp thêm sinh lực cho chúng ta bằng những lời khẳng định không dứt. Đừng hoài phí bản thân vào sự bài bác, cũng đừng sủa đổng chống lại cái ác, mà hãy ca tụng vẻ đẹp của cái thiện. Khi những điều đáng nói được cất lên, những lời bàn tán và chê bai sẽ tự khắc dừng lại. Đừng ghi chép lại bất cứ điều gì không mang lại ích lợi cho ai;

“Bởi mọi món quà từ nguồn cội cao sang

Đều được thổi bùng bởi hơi thở muôn đời của Hy Vọng.”

Sự khẳng định của mọi sự khẳng định chính là tình yêu thương. Có bao nhiêu tình yêu, có bấy nhiêu sự thấu cảm. Tình yêu đối với tâm trí cũng giống như nhiệt lượng đối với vật chất; nó mở rộng tâm trí, đồng thời trao cho nó sức mạnh. Thiện chí sinh ra sự thấu suốt, giống như việc một người tìm đường ra biển bằng cách thả mình trôi theo dòng sông. Tôi từng chứng kiến hàng tá con người có thể khiến tôi phải im lặng, nhưng tôi chỉ tìm kiếm một người có thể khiến tôi quên đi hoặc vượt qua những sự lạnh lẽo và ngu muội mà tôi vướng vào. Họa sĩ Giotto, như Vasari kể lại cho chúng ta, đã làm mới lại nghệ thuật, bởi ông đặt vào những gương mặt do mình vẽ nhiều lòng tốt hơn. Đánh thức ở con người và nâng cao ý thức về giá trị bản thân, giáo dục cảm xúc và phán đoán của anh ta để anh ta phải khinh bỉ chính mình vì một hành động tồi tệ, đó mới là mục tiêu duy nhất.

Phá hủy thì thật rẻ mạt và dễ dàng. Chẳng có một cậu bé vui tươi hay một cô bé ngây thơ nào đang phơi phới[277] với những hoài bão cao đẹp về bổn phận, giữa con đường tràn ngập những khuôn mặt hân hoan và rạng rỡ, mà một kẻ yếm thế lại không thể làm cho nguội lạnh và nhụt chí chỉ bằng một lời nói duy nhất. Sự chán nản dễ dàng xuất hiện ngay cả với những kẻ lạc quan nhất. Kẻ yếm thế chỉ cần hùa theo ẩn ý của họ bằng lời xác nhận đầy cay đắng của hắn, thế là họ liền chững lại bước chân hăng hái can đảm ấy và lủi thủi ra về với bước chân nặng nề hơn cùng tuổi già đến trước tuổi. Chính họ sẽ tự nguyện đưa ra cái ẩn ý mà gã khốn khổ lạnh lùng kia mong muốn một cách nhanh chóng thôi. Ai trong số họ chưa từng thất bại trong việc làm vừa lòng người khác ở nơi họ khát khao nhất? hay chưa từng phạm sai lầm ở nơi họ ôm ấp nhiều tham vọng thành công nhất? hoặc chưa từng thấy mình vụng về, tẻ nhạt hay bất lực trước việc học tập, tư duy hay hành động anh hùng, để rồi chỉ hy vọng bằng sự nhạy bén và trung thực làm được những gì có thể và trôi qua mà không bị quở trách? Thế nhưng gã tội phạm đầy mỉa mai này lại bóp nghẹt niềm hy vọng nhỏ nhoi ấy bằng sự châm biếm và hoài nghi, làm chùng xuống những lò xo của nỗ lực. Vâng, điều này thật dễ dàng; nhưng để nâng đỡ tâm hồn trẻ thơ, bồi đắp năng lượng, truyền cảm hứng hy vọng và thổi những hòn than thành một ngọn lửa hữu ích; để chuộc lại thất bại bằng tư duy mới, bằng hành động kiên quyết, điều đó không hề dễ dàng, đó là công việc của những con người mang phẩm chất thần thánh.

Chúng ta đang sống trên những mặt phẳng hoặc bệ phóng khác nhau. Tồn tại một đời sống bên ngoài, được giáo dục ở trường học, được dạy cách đọc, viết, tính toán và buôn bán; được dạy cách chớp lấy mọi thứ mà một đứa trẻ có thể đạt được, thôi thúc nó tự vươn lên, làm cho bản thân trở nên hữu ích và dễ mến trên đời, biết cưỡi ngựa, chạy đua, tranh luận và chiến đấu, khai triển tài năng, tỏa sáng, chinh phục và chiếm hữu.

[278]Nhưng đời sống nội tâm lại an tọa ở chốn thâm tâm, chẳng màng học lấy cách làm những thứ ấy, cũng chẳng màng đếm xỉa gì đến những chiến tích đó. Đó là một sự quan sát tĩnh lặng và khôn ngoan. Nó yêu mến chân lý, bởi bản thân nó là chân thực; nó yêu mến điều phải, nó chẳng biết đến thứ gì khác; nhưng nó không hề tiến triển; nó khôn ngoan ở ký ức đầu đời của chúng ta thế nào thì nay vẫn vậy; nó vẫn y hệt như thế trong tuổi trưởng thành và sau này khi về già, y như lúc nó ở tuổi thanh xuân. Chúng ta đã lớn lên thành những người đàn ông, người phụ nữ; chúng ta có quyền lực, các mối quan hệ, con cái, danh tiếng, nghề nghiệp: thế nhưng phần hồn ấy chẳng hề đếm xỉa gì đến tất cả những thứ đó. Nó sống trong hiện tại vĩ đại; nó làm cho hiện tại trở nên vĩ đại. Linh hồn tĩnh lặng, có cội rễ vững chắc và tầm nhìn khoáng đạt này chẳng phải là một tay đưa thư hỏa tốc, chẳng phải luật sư, cũng chẳng phải thẩm phán: nó nằm phơi mình dưới nắng, và ấp ủ thế giới. Một người mang tính khí thế này từng bảo với một kẻ vô cùng bận rộn rằng: “Tôi sẽ tha thứ cho anh vì anh làm quá nhiều, và anh hãy tha thứ cho tôi vì tôi chẳng làm gì cả.” Và Euripides nói rằng “Zeus căm ghét những kẻ nhiều chuyện và những kẻ làm quá nhiều.”