CON NGƯỜI, XÃ HỘI, KINH TẾ

Mùa thu năm 1989, ngay sau biến cố Thiên An Môn, Tiền Ninh, con trai cựu phó thủ tướng Tiền Kỳ Tham, đến Đại học Michigan theo một chương trình học bổng. Tiền Ninh đang ở độ tuổi 30 và làm việc cho tờ Nhân dân Nhật Báo trước khi sang Hoa Kỳ. Vài năm sau, anh viết cuốn sách Học tập tại Mỹ xuất bản tại Trung Quốc với nội dung khá táo bạo dù Tiền Ninh xuất thân trong một gia đình truyền thống cách mạng.

Tại Ann Arbor, Michigan, anh nhận ra rằng cuộc đời còn có cả những bữa tiệc và tình bạn tuyệt vời chứ không phải suốt ngày kiểm điểm và đấu đá chính trị như ở Bắc Kinh. Trong một đoạn, anh viết rằng những người vợ nào đã theo chồng tới Mỹ thì khi trở về sẽ không còn là kiểu phụ nữ Trung Quốc như xưa nữa vì họ đã được chứng kiến một lối sống khác. Qua đó, Tiền Ninh gián tiếp nói rằng mình đã thay đổi quan điểm về một viễn cảnh khác dành cho xã hội Trung Quốc. Đó là một nước Trung Quốc mới, với vô số kênh tương tác với thế giới bên ngoài.

Chậm mà chắc, quá trình mở cửa đang thay đổi bộ mặt của xã hội Trung Quốc. Trung Quốc là một xã hội khép kín và cứng nhắc khi lần đầu tôi đến thăm năm 1976. Những người dân bình thường trên đường phố trông cứ na ná nhau trong những bộ áo xanh xám, và dù không phải ngày nghỉ thì họ vẫn đưa các em học sinh ra sân bay đón tôi và hát vang "Hoan nghênh, hoan nghênh! Nhiệt liệt hoan nghênh!” Tôi tự nhủ: “Giờ này đáng lẽ chúng phải đang học ở trường chứ không phí phạm thời gian đi từ trường đến sân bay rồi lại về trường, làm mất nguyên một ngày học như thế”. Đó là sự cứng nhắc trong hệ thống. Họ đón khách, cố gắng gây ấn tượng với vị khách đó bằng sự tiếp đón nồng hậu và hiếu khách, và bằng cả số đông lẫn quy mô hoành tráng và đóng bộ. Giờ thì lối suy nghĩ đó không còn nữa. Họ biết rằng điều đó không còn gây ấn tượng được với ai. Cả những bộ đồng phục xanh xám cũng không còn. Giờ đây trên đường phố rực rỡ đủ sắc màu. Các thương hiệu hàng xa xỉ ở phương Tây coi Trung Quốc là một thị trường sinh lời lớn. Năm 2009, Trung Quốc vượt qua Mỹ trở thành thị trường hàng xa xỉ lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Nhật Bản. Những chiếc đồng hồ và đồ da cao cấp luôn bán được hàng nhờ vào nền văn hóa biếu tặng quà cáp. Hai công ty xe ô tô sang trọng Mercedes-Benz và BMW đã tăng gấp đôi doanh số bán hàng của họ tại thị trường Trung Quốc trong hai năm qua, trong khi thị trường các nước phát triển lại chững lại. Giới trung lưu Trung Quốc giờ còn ưa thích làm đẹp, mặc đẹp và cuộc sống tiện nghi. Với họ, cuộc sống khắc khổ xưa kia sẽ không tạo ra một xã hội hạnh phúc được nữa.

Giống như Tiền Ninh, giới trẻ Trung Quốc ngày nay sống trong một ngôi làng toàn cầu. Mọi người đi du lịch khắp nơi: người Trung Quốc sang châu Âu và Mỹ, còn người Mỹ và châu Âu lại tới Trung Quốc. Cho dù không có cơ hội học tập tại Michigan thì họ vẫn có thể tiếp cận Internet, báo chí và phim ảnh nước ngoài, và từ đó mở ra cánh cửa với một thế giới mà cha mẹ ông bà họ vài thập kỷ trước thôi chỉ có thể mơ tới. Chân trời của họ rộng mở. Quan điểm của họ về vị thế bản thân - cũng như vị thế Trung Quốc - trên thế giới sẽ thay đổi. Một thế hệ mới sinh ra sau khi Trung Quốc mở cửa sau này lớn lên sẽ là những người lèo lái đất nước. Lớp trẻ đó sẽ dẫn dắt đất nước mà không phải mang theo gánh nặng ký ức của quá khứ khó khăn. Đất nước mà họ biết qua thực tiễn hằng ngày - chứ không phải qua những quyển sách lịch sử - là một đất nước mạnh hơn bao giờ hết kể từ thời Chiến tranh Nha phiến và vẫn tiếp tục mạnh lên từng ngày.

Điều này có ý nghĩa gì với một Trung Quốc tương lai? Liệu chúng ta sẽ thấy một Trung Quốc cứng rắn hơn, nặng tính dân tộc hơn trong 30 năm nữa? Có thể. Tôi cho rằng chủ nghĩa dân tộc phát triển là giai đoạn đầu tiên của nước Trung Quốc mới này bởi vì người Trung Quốc cảm nhận được là họ có sức mạnh. Nhưng khi họ bắt đầu thấy rằng có những giới hạn cho hành vi của mình, họ sẽ ngừng lại để suy ngẫm. Họ sẽ phô trương sức mạnh của mình một cách vừa phải, vì họ thấy rằng có làm thế cũng không xua người Mỹ ra khỏi khu vực này được. Và họ sẽ nhận ra rằng càng gây áp lực lên các nước láng giềng nhỏ thi các nước đó sẽ càng thân với Mỹ và tạo cơ sở cho tàu sân bay Mỹ lui tới để bảo đảm cho chính mình.

Vài năm trước, một lãnh đạo Trung Quốc ở độ tuổi thất thập đã hỏi tôi, “Ông có tin vào sự trỗi dậy hòa bình của chúng tôi không?” Tôi trả lời: “Tôi tin nhưng tôi phải cảnh báo một Điều. Thế hệ các ngài đã trải qua nhiều sự kiện, nào là chiến tranh chống Nhật, Nội chiến, thời kỳ Đại nhảy vọt, Cách mạng Văn hóa, Bè lũ Bốn tên và bây giờ là chính sách mở cửa. Các ngài biết rằng có rất nhiều khó khăn không lường, và để Trung Quốc tiến bước mà không vấp phải rủi ro, các ngài cần sự ổn định bên trong và hòa bình bên ngoài. Nhưng các ngài đang ghim vào đầu thanh niên một thái độ yêu nước và tự hào thái quá về một đất nước Trung Quốc phục hồi, tới mức mà cuộc biểu tình phản đối Nhật Bản biển thành bạo lực. Và khi con trai tôi, thủ tướng Singapore, đến thăm Đài Bắc năm 2004, nó và Singapore đã bị công kích trên mạng Internet ở Trung Quốc, bị coi là vổ ơn và phản bội. Người trẻ nhẹ dạ quá.” Vị lãnh đạo này nói rằng họ sẽ đảm bảo người trẻ hiểu ra điều đó.

Tôi hy vọng họ làm được. Một thời điểm nào đó trong tương lai, sẽ có một thể hệ tự cho mình là trên hết trong khi thực tế chưa được như thế. Đây là sẽ là điều đáng buồn và gây mất ổn định cho khu vực. Trên thực tế, chỉ cần định hướng sự trỗi dậy của Trung Quốc thôi cũng đã đủ để tận dụng được hết tài năng và đam mê của thế hệ này. Theo thời gian, tôi chắc chắn Trung Quốc sẽ có thể nâng cao vị trí của mình trên chuỗi giá trị toàn cầu và cạnh tranh được với các nước phát triển về sản xuất và công nghệ tiên tiến. Lúc này đây họ đang cố gắng để tương xứng với Mỹ về mặt công nghệ quân sự và vũ trụ tối tân. Họ đang dồn năng lượng vào phát triển sức mạnh nền tảng mang tính chiến lược trên phạm vi quốc tế. Sau đó, họ có thể dần bắt kịp trong lĩnh vực sản phẩm tiêu dùng, còn hiện tại sản phẩm tiêu dùng đứng chót trong danh sách ưu tiên của họ. Bởi vì họ có thể giàu lên nhưng nếu phải phụ thuộc vào hệ thống định vị GPS của Mỹ họ sẽ dễ bị qua mặt. Nghiên cứu không gian và hệ thống GPS không tạo ra tăng trưởng kinh tế nhưng chúng có thể đảm bảo rằng sự phát triển kinh tế của họ không bị các hành vi quân sự can thiệp.

Không có gì là chắc chắn trong sự phát triển của bất kỳ quốc gia nào. Sự tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc có thể tiếp diễn trong vài thập kỷ tới nếu không có gì xảy ra làm chệch hướng. Nhưng có rất nhiều thách thức nghiêm trọng trong nước khiến chính phủ Trung Quốc sẽ phải dành nhiều công sức, thời gian và nguồn lực để giải quyết. Nếu có bất kỳ điều gì vượt khỏi tầm kiểm soát, nó có thể gây ra suy thoái kinh tế hay bất ổn xã hội nghiêm trọng. Và kể cả khi họ duy trì được ổn định thì vẫn còn nhiều yếu tố hạn chế. Chẳng hạn như tại sao iPhone không được phát minh ở Trung Quốc? Luật sở hữu trí tuệ và hệ thống doanh nghiệp hiện hành không tạo đủ động lực để giải phóng khả năng sáng tạo mà người Trung Quốc từng thể hiện trong lịch sử. Nhưng tôi lạc quan rằng giới lãnh đạo Trung Quốc hiện nay có đủ ý chí và năng lực để đối phó với những thách thức trong nước một cách hợp lý. Trong hơn ba thập kỷ rưỡi cải cách khai phóng, hay cải cách và mở cửa, Trung Quốc đã chứng minh được họ có thể xét lại và kiểm soát những chính sách sai lầm của mình trước khi chúng gây ra những vấn đề lớn hơn.

Đã có thời gian khi nhiều thành phố ở gần nhau ồ ạt xây dựng cơ sở hạ tầng giống nhau, chẳng hạn như có tới bốn sân bay nằm gần nhau tại Thâm Quyến, Chu Hải, Hồng Kông và Ma Cao. Đó là trước khi họ kiểm soát được tình hình. Đã có thời các thị trưởng được đánh giá bằng mức độ phát triển của thành phố bất chấp sự phát triển đó có bền vững hay không. Vì vậy, thay vì tập trung vào các dự án có giá trị lâu dài, họ chỉ tập trung vào việc làm tăng con số GDP. Kết quả là họ bỏ qua các vấn đề môi trường, bỏ qua việc lập kế hoạch dài hạn. Nhưng bây giờ họ cũng đang sửa sai điều này rồi.

Trong tương lai, một nguyên nhân gây căng thẳng nghiêm trọng là khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng giữa các tỉnh ven biển và các tỉnh nội địa, và ở một mức độ nhất định là khoảng cách giữa các thành phố. Các thành phố ven biển đang phát triển nhanh hơn ít nhất là một phần ba so với các thành phố nội địa, chưa kể lại có xuất phát điểm cao hơn hẳn. Các thành phố này thu hút đầu tư nhiều hơn, tạo ra công ăn việc làm tốt hơn và cung cấp mức sống cao hơn cho người dân. Và khoảng cách này ngày một mở rộng.

Sự chênh lệch trong tăng trưởng tồn tại ở một đất nước rộng lớn như Trung Quốc là điều đương nhiên. Tôi không tin rằng các tỉnh miền Tây sẽ có thể phát triển thịnh vượng và tiến bộ như các tỉnh ven biển và ven sông. Hoa Kỳ là một ví dụ. Bờ Đông và Bờ Tây đông dân hơn và thịnh vượng hơn so với khu nội địa, chỉ trừ Chicago. Nhưng Chicago có sông St Lawrence và Ngũ đại hổ cho phép tàu thuyền ra vào. Những lợi thế địa lý của việc gần biển là không thể phủ nhận. Hơn nữa, ở Trung Quốc, một số tỉnh miền Tây không những xa biển mà địa hình còn có những vùng bán sa mạc với khí hậu khắc nghiệt. Các học sinh giỏi muốn học lên đều phải tới vùng duyên hải hay Bắc Kinh để theo học đại học. Đây là một vòng luẩn quẩn, bởi vì các giáo viên giỏi nhất lại không muốn về “vùng sâu vùng xa” trong đất liền mà dạy học. Chủ tịch Hồ Cẩm Đào đã nhấn mạnh một “xã hội hài hòa” và coi việc cân bằng sự phát triển giữa vùng duyên hải và nội địa là một trong những mục tiêu của mình. Nhà nước đang cố gắng để xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển các vùng phía tây, đưa ra những ưu đãi đầu tư đặc biệt để thu hút doanh nghiệp. Công cuộc này vẫn đang tiếp diễn để cuối cùng, họ có thể nâng tiêu chuẩn sống của các tỉnh nội địa lên bằng khoảng 60 - 70% của các tỉnh duyên hải. Thách thức đặt ra là đảm bảo rằng sự bất mãn sinh ra từ khoảng cách giàu nghèo không trở nên mất kiểm soát. Truyền hình vệ tinh đã làm trầm trọng hơn vấn đề này. Người dân ở Thành Đô hoặc Vân Nam có thể nhìn thấy sự phát triển của Bắc Kinh trên màn hình tivi của họ. Họ nhìn thấy những sân vận động Olympic hoành tráng được thiết kế bởi kiến trúc sư nổi tiếng thế giới và họ tự hỏi: “Tôi có được thụ hưởng gì từ những thứ này không? Bao giờ thì đến lượt tôi?”

Chênh lệch đã dần đến các vấn đề khác. Người dân sống trong khu vực nghèo khó muốn di chuyển đến các khu vực giàu có hơn. Sự di cư từ nông thôn ra thành thị diễn ra rộng khắp, đến khoảng 1% dân số Trung Quốc mỗi ngày. Người Trung Quốc có hệ thống hộ khẩu. Nó giống như hệ thống koseki ở Nhật Bản - bạn không thể chuyển nơi cư trú từ A đến B mà không có sự cho phép của chính quyền. Và nếu bạn làm thế, ở nơi cư trú mới, bạn sẽ không được hưởng các dịch vụ y tế, nhà ở, trường học cho trẻ em, vân vân. Nhưng điều đó không cản được sự di cư. Lao động nông thôn ngày ngày vẫn đổ xô lên thành phố, làm những công việc nặng nhọc, dơ bẩn mà không được hưởng các dịch vụ xã hội cơ bản cho bản thân hay con cái họ. Đời sống thật bấp bênh. Chính phủ biết điều đó, nhưng nếu họ cho phép di dân tự do, các thành phố sẽ quá tải. Vì thế họ đang cố gắng tìm những giải pháp khác. Họ đang cố gắng để các nhà chức trách địa phương chịu nhận một số trách nhiệm đối với người nhập cư, bởi vì thành phố không thể phát triển mà không có lao động. Tôi cũng nghe nói rằng họ đang lên kế hoạch xây dựng sáu cụm thành phố ở miền trung Trung Quốc, mỗi cụm thành phố có thể chứa hơn 40 triệu dân, với hy vọng sẽ thu hút được người dân nông thôn đến các thành phố này thay vì các thành phố duyên hải. Nhưng đó sẽ phải là một hoạt động có kiểm soát, bởi vì những thành phố này sẽ không cung cấp được cho những người di cư những cơ hội giống như ở các thành phố duyên hải.

Quả ngọt dễ hái nhất trong nền kinh tế Trung Quốc cũng đang cạn kiệt dần. Họ sẽ phải điều chỉnh chiến lược kinh tế tổng thể để đảm bảo rằng sự tăng trưởng có thể được duy trì trong vài thập kỷ tới. Trung Quốc sẽ tiếp tục đà tăng trưởng nhanh chóng trong một khoảng thời gian nữa nhờ nguồn nhân lực giá rẻ của mình. Trữ lượng nhân lực ở các tỉnh miền Tây sẽ đẩy Trung Quốc về phía trước với tốc độ tăng trưởng khoảng 7, 8, 9% trong 15, 20 năm tới. Sau đó, con số tăng trưởng sẽ phụ thuộc vào năng suất - họ đào tạo như thế nào để người dân có thể tăng năng suất lao động. Nói cách khác, làm thế nào chính phủ có thể đào tạo và trang bị cho người lao động những kỹ năng và công cụ làm việc khác nhau - cho dù là trong các trường đại học, bách khoa hoặc trường kỹ thuật.

Một vấn đề thậm chí còn cấp bách hơn mà Trung Quốc đang phải đối mặt là phải xử lý ra sao các doanh nghiệp nhà nước làm ăn kém hiệu quả. Ở đây, Trung Quốc đối mặt với vấn đề cơ bản là động cơ làm việc của cá nhân. Họ đang cố gắng khiển các quan chức làm việc giống như các doanh nhân. Điều đó sẽ không hiệu quả vì trừ khi bạn nắm giữ tới 20% cổ phần doanh nghiệp và sống với nỗi sợ rằng thị trường chứng khoán sẽ bức hại mình, không thì bạn sẽ không thức dậy mỗi sáng và thấy cần thiết phải làm một điều gì đó. Dù kinh doanh có đi lên hay đi xuống, bạn vẫn sẽ nhận lương. Nhưng nếu bạn đặt tài sản của mình, đặt toàn bộ sinh kế hay toàn bộ cổ phiếu của mình tại một công ty, bạn sẽ phải lo lắng về nó suốt cả ngày.

Liệu Trung Quốc đã sẵn sàng tiếp nhận khái niệm tư nhân hóa như thể? Họ đã hiểu được khái niệm yêu cầu công chức làm việc như trong một công ty, nhưng điều gì giúp người công chức đó hành động như một ông chủ? Trừ khi Trung Quốc phải đối mặt với sự sụt giảm nghiêm trọng trong nền kinh tế, mà điều này không phải không thể xảy ra, còn không thì tôi không chắc họ sẽ quyết tâm giải quyết căn cơ vấn đề này.

Cuối cùng, Trung Quốc cần phải thực hiện quá trình chuyển đổi từ một nền kinh tế định hướng xuất khẩu sang đẩy mạnh tiêu dùng trong nước giống như Mỹ. Để điều này xảy ra, họ phải thay đổi tâm lý của tầng lớp trung lưu và hạ trung lưu, những người đã nghèo khổ quá lâu tới mức giờ để dành được ít tiền là lo gửi ngay vào ngân hàng hay giấu dưới gối. Họ chỉ tiêu tiền khi cảm thấy an tâm về tương lai. Người Mỹ thi cứ thế chi tiêu - họ vay mượn để chi tiêu - bất kể họ có an tâm về tương lai của mình hay không. Ở Mỹ người ta luôn tin rằng mọi chuyện rồi sẽ đâu vào đấy cả thôi. Đó là cách mà nền kinh tế của họ phát triển — nhờ tiêu dùng trong nước. Đó cuối cùng sẽ là con đường mà Trung Quốc phải đi. Nhưng làm thế nào họ có thể tạo ra được quá trình chuyển đổi đó?

Những người dân nghèo ngay cả khi giàu rồi nhưng vẫn cứ cư xử như những ngày kiết xác xưa kia. Họ chỉ muốn tích lũy của cải, tiết kiệm tiền vì họ đã nghèo quá lâu, họ sợ một ngày nào đó mình có thể tái nghèo. Chỉ khi nào tự tin rằng mình sẽ giàu mãi và thật ngớ ngẩn khi cứ phải gò bó cuộc sống của minh thì lúc đó họ mới bắt đẩu chi tiêu. Trung Quốc phải khiến người dân thay đổi được nhận thức như thế thì mới có thể đảm bảo kinh tế tăng trưởng bền vững. Nhưng họ không còn nhiều thời gian bởi đây là một cuộc chuyển giao mà đất nước này phải hoàn tất ngay trong vòng một hoặc hai thập kỷ tới.

Nhưng của cải cần phải được phân phối một cách công bằng hơn. Chênh lệch thu nhập là một trong những yếu tố kìm hãm tiêu dùng trong nước, bởi vì sức mua hiện nay chỉ ở các tỉnh, thành phố ven biển, chứ không nằm trong bộ phận dân cư nông thôn đông đúc hơn và những người sống sâu trong đất liền. Làm thế nào để chính phủ có thể phân phối lại sự tăng trưởng hay nguồn lợi nhuận đạt được do tăng trưởng? Họ cần phải đảm bảo khi nước lên thì mọi con thuyền đều được lên theo.

Hỏi: Chúng ta đã chứng kiến sự chuyển đổi mạnh mẽ của Trung Quốc kể từ cuối những năm 1970. Liệu ngài có thể tóm tắt những yếu tố chính tạo ra sự chuyển đổi thần kỳ này của nền kinh tế Trung Quốc?

Đáp: Đầu tiên tôi cho rằng nó liên quan tới việc Đặng Tiểu Bình thay đổi chính sách. Trước đó, Trung Quốc khép kín, cô lập với thế giới. Rồi Đặng đến Singapore, tìm hiểu vì sao mà một quốc gia không tài nguyên thiên nhiên như chúng ta có thể khởi sắc với ngoại thương và đầu tư nước ngoài. Sau đó ông về nước, mở ra các đặc khu kinh tế, đất nước khởi sắc, rồi mở ra nhiều đặc khu kinh tế hơn, cả nước phát triển thịnh vượng. Rồi Chu Dung Cơ đã đưa Trung Quốc vào WTO và cả quốc gia này hiện nay là một phần của một khu vực đầu tư tự do; và chừng nào họ còn có nguồn lao động giá rẻ, có tay nghề, chuyên nghiệp thì họ vẫn còn là một địa bàn xuất khẩu chi phí thấp và hấp dẫn. Trong lúc đó, họ cũng đang gia tăng tiêu thụ trong nước khi người dân đã giàu có hơn.

Hỏi: Vậy, xét trên một góc độ nào đó, đây là một sự lặp lại câu chuyện con hổ châu Á? Hàn Quốc mở cửa, Hồng Kông mở cửa, Singapore cũng mở cửa.

Đáp: Không, quy mô ở Trung Quốc lớn hơn và khác rất nhiều, Bốn con hổ châu Á xếp chung còn chưa bằng một tỉnh ở Trung Quốc! Đó là một quy mô rộng lớn; và hệ quả của việc mở cửa nền kinh tế Trung Quốc sẽ tác động đến nền kinh tế của cả thế giới trong 20, 30, 40 năm tới. Ý tôi là hãy xét một ví dụ lúc đồng euro đang gặp vấn đề. Sau khi Ôn Gia Bảo đến thăm châu Âu thì Thủ tướng Đức Angela Merkel liền tức tốc tới Bắc Kinh để đáp lễ, nguyên do là bởi Ôn Gia Bảo có tới 3,2 nghìn tỷ đô la dự trữ ngoại hối. Đó là cách mà cán cân kinh tế thay đổi. Tôi không nghĩ Trung Quốc sẽ đi phung phí 3,2 ngàn tỷ đô la dự trữ của họ. Họ có thể mua một số trái phiếu euro giá rẻ như một khoản đầu tư, chứ không phải dưới hình thức cho không. Họ có lợi khi châu Âu không sụp đổ, nếu không việc xuất khẩu sang châu Âu của họ sẽ gặp khó khăn, nhưng họ sẽ chẳng được lợi gì khi đi giúp không người khác.

Hỏi: Ngài thấy sự chuyển đổi kinh tế quá nhanh chóng này sẽ gây ra những vấn để gì cho Trung Quốc?

Đáp: Tôi thấy điểm yếu của họ trong hai lĩnh vực. Thứ nhất, họ không xây dựng được các thiết chế quản lý bởi với họ cá nhân quan trọng hơn vị trí nắm quyền. Hai là họ không có pháp quyền, chỉ có luật lệ của cá nhân cầm quyến. Vì vậy mọi thay đổi ở thượng tầng lãnh đạo chỉ là sự đảo lên đảo xuống các quan chức chóp bu. Đó là một yếu tố gây mất ổn định.

Hỏi: Liệu họ có thể khắc phục hai điểm yếu này?

Đáp: Điều đó thật không dễ chút nào bởi nó thuộc về văn hóa của đất nước này. Và Đảng Cộng sản sẽ được lợi gì nếu nó tạo ra một hệ thống khác đi mà có thể khiến nó mất khả năng kiểm soát đất nước? Tôi không biết. Tôi nghĩ rằng họ không có động cơ nào để thay đổi hệ thống.

Hỏi: Liệu có điều gì xảy ra buộc họ phải thay đổi, trong 15 tới 20 năm nữa?

Đáp: Tôi không biết, một cuộc khủng hoảng chẳng hạn. Nhưng tôi không cho rằng một cuộc khủng hoảng có thể mang lại một giải pháp về pháp quyền hay sự quản trị các thiết chế theo định nghĩa của phương Tây. Tôi cho rằng họ sẽ tự tìm ra hệ thống giải quyết xung đột của riêng mình.

Hỏi: Ngài có cho rằng việc thiếu pháp quyền là một trở ngại trong việc phát triển một nền văn hóa sáng tạo, nơi các quyển trí tuệ được bảo vệ và tôn trọng?

Đáp: À, Trung Quốc sẽ chỉ lưu tâm và hành động về vấn để đó khi có nhiều tài sản trí tuệ của họ cần được bảo vệ. Họ vẫn chưa tiến tới giai đoạn đó nên quá trình sáng tạo và đăng ký bằng sáng chế vẫn còn gặp nhiều cản trở. Điều này có thể thay đổi từ từ khí Trung Quốc tạo được một động lực đủ lớn để kích thích các doanh nghiệp sáng tạo phát triển sản phẩm mới.

Hỏi: Nhưng khi Trung Quốc ngày càng hội nhập sâu vào nền kinh tế: quốc tế và ngày càng có nhiều công ty nước ngoài muốn làm ăn với họ, liệu điều đó có gầy áp lực khiến Trung Quốc phải tuân theo một số khía cạnh của luật pháp như hợp đồng hay luật sở hữu trí tuệ hay không?

Đáp: Về vấn để đó họ có thể có một loạt các lĩnh vực cần đến trọng tài phân xử. Nhưng nó sẽ chỉ là giải pháp tinh thể. Tôi không tin việc dùng bên thứ ba phân xử này sẽ lan rộng toàn xã hội. Tôi không thấy những vụ việc như Ô Khảm cần đến tòa trọng tài mà sẽ được giải quyết bằng vũ lực. Đây là quan điểm của tôi. Tôi không nghĩ họ tự dưng mà có thể tuân thủ ngay pháp quyền. Bọn họ dĩ nhiên cũng đang nghiên cứu hệ thống phương Tây và tự bảo làm thế nào để cải thiện hệ thống của mình. Họ sẽ cải thiện hệ thống bằng cách điều chỉnh nó sau mỗi lần gặp phải vấn đề.

Hỏi: Nhưng Trung Quốc đâu có chống đối lại việc học tập từ phương Tây. Suy cho cùng thì chủ nghĩa Marx cũng xuất phát từ phương Tây mà.

Đáp: Không, không, đó là một vấn đề hoàn toàn khác. Đúng là có thời điểm họ theo Liên Xô, nhưng đó là sự trung thành với ý thức hệ. Còn khi họ nói về dân chủ thì đó không phải là thứ dân chủ theo định nghĩa của Mỹ, của Anh hay của chúng ta. Theo tôi, quy tắc cơ bản và cũng là thách thức thực sự của dân chủ đó là: Anh có thể thay đổi chính phủ bằng phiếu bầu hay không? Chỉ thế thôi. Trung Quốc đã nghiên cứu chúng ta, làm thế nào chúng ta duy trì được quyền lực? Chúng ta có phiếu bầu của người dân. Và khi chúng ta mất ghế trong chính phủ, chúng ta sẽ phải chuẩn bị cho các vòng tiếp theo, hoặc là lấy lại, giữ nguyên hoặc mất thêm ghế. Nói cách khác, anh có thể thay đổi chính phủ bằng phiếu bầu. Nhà lý thuyết chính trị Harold Laski đã tóm tắt vấn đề này bằng một câu kinh điển: anh có thể làm cách mạng bằng sự đồng thuận hoặc bằng bạo lực. Tôi không cho họ sẽ làm cách mạng bằng phiếu bầu, hay giải quyết vấn để bằng phiếu bầu.

Hỏi: Hệ thống hộ khẩu lâu nay vẫn là đề tài tranh cãi ở Trung Quốc và nhiều người kêu gọi bãi bỏ nó. Ngài có nghĩ chính phủ Trung Quốc sẽ thay đổi chính sách hộ khẩu của họ không, không phải ngay lập tức nhưng dần dần sẽ thoáng hơn trong việc di dân lên đô thị?

Đáp: Họ có thể làm điều đó, nhưng như thể nghĩa là họ sẽ đặt lên vai chính quyền thành phố gánh nặng phải tiếp nhận những người này. Trừ khi thành phố được cấp thêm ngân sách, còn không thì làm thế nào họ có thể gánh nổi các chi phí?

Hỏi: Một báo cáo gần đây của Ngân hàng Thế giới cảnh báo rằng nền kinh tế Trung Quốc đang tiến đến giai đoạn chững lại, trừ khi nước này thay đổi cơ bản nền kinh tế của mình. Bản báo cáo nhấn mạnh sự cần thiết phải tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước.

Đáp: Đấy lại là phương pháp ít mang lại hiệu quả. Động lực của các nhà quản lý doanh nghiệp nhà nước khác với nhà quản lý doanh nghiệp tư nhân. Họ nhận được chỉ thị là phải cố gắng hơn, làm ăn hiệu quả hơn. Nhưng dù có làm việc hiệu quả hay không thì họ vẫn được hưởng lương. Sự thay đổi chỉ xảy ra khi họ chính là người chủ sở hữu khối tài sản đó. Toàn bộ tài sản của họ luôn trong tình trạng không an toàn mới khiến họ phải tập trung làm việc 24 trên 24. Liệu chủ doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc đã sẵn sàng làm như vậy? ơ Nga khi tiến hành tư nhân hóa thì các nhà tài phiệt hùng mạnh đã tiếp quản ngay một phần lớn của nền kinh tế. Một số tập đoàn của họ đã điều hành rất hiệu quả bởi vì đó là tài sản của họ.

Hỏi: Ngài có thấy Trung Quốc cũng đang thực hiện điều đó không?

Đáp: Anh làm thế nào để tư nhân hóa một cách công bằng? Anh sẽ bán cho ai?

Hỏi: Nhưng với những gì ngài nói về quan hệ và ô dù trong hệ thống Trung Quốc, việc tư nhân hóa vẫn sẽ diễn ra được.

Đáp: Và anh cứ thế đem doanh nghiệp đi cho như vậy sao? Tôi nghĩ như thế sẽ nảy sinh rắc rối ngay rồi những người ở cấp lãnh đạo sẽ tranh giành quyền lợi và ngay lập tức sẽ dẫn đến tranh giành quyền lực. Còn trường hợp của Liên Xô là do cả một nhà nước cũ đã sụp đổ rồi, quá khứ bị cắt đứt rồi, khi mọi người còn hoang mang và chưa có định hướng gì nên họ mới có thể chuyển đổi được cả một nền kinh tế nhà nước như thế.

Hỏi: Giả sử hệ thống các doanh nghiệp nhà nước cứ làm ăn kém hiệu quả kéo theo nền kinh tế phát triển chậm lại, liệu đó có đủ là lý do để họ thay đổi?

Đáp: Không thể nói trước được. Nếu kinh tế suy thoái nghiêm trọng, họ sẽ phải nghĩ cách tạo động lực cho các nhà quản lý hoặc thay thế họ bằng những người chuyên nghiệp hơn. Họ có thể làm điều đó bằng cách nào? Trao quyền cho thân hữu và các đồng chí trong đảng ư? Làm sao đảm bảo được đây đúng là những người có đủ phẩm chất để điều hành công ty? Nếu nhà nước cho phép những doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển mạnh, rồi giới doanh nhân mới nổi lên, thì những doanh nghiệp vừa và nhỏ này sau này có thể tiếp quản được những doanh nghiệp nhà nước vì họ thực sự là những người đã đi bằng chính đôi chân của mình. Họ có hiểu biết và biết cách làm việc với các lực lượng thị trường.

Hỏi: Vậy nếu có nhiều doanh nghiệp nhỏ phát triển lớn mạnh thì sẽ có khả năng tạo ra thay đổi?

Đáp: Nhưng vấn đề là các doanh nghiệp vừa và nhỏ này không có đủ nguồn lực tài chính bởi ngân sách nhà nước chỉ rót tiền vào doanh nghiệp nhà nước. Nếu họ muốn các doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển, họ phải cấp vốn cho những doanh nghiệp này, để từ đó một nhóm các doanh nhân mới nổi lên và sau đó tiếp quản các doanh nghiệp nhà nước. Tôi xem đó như một lối thoát.

Hỏi: Ngài có thấy cách thức tổ chức kinh tế và chính trị kìm hãm sự sáng tạo ở những lĩnh vực công nghệ cao, những thứ là thế mạnh hàng đầu của một nền kinh tế như Hoa Kỳ chẳng hạn?

Đáp: Tất nhiên, đó là lý do tại sao người Trung Quốc không phát minh ra iPad hay iPhone được. Chúng không thuộc về cá nhân người phát minh. Còn ở Mỹ, Steve Jobs phát minh ra chúng và chúng thuộc về ông ta. Ông ta phát minh, ông ta có bằng sáng chế, và ông ta trở thành tỉ phú.

Hỏi: Vậy đó sẽ không phải là vấn đề ảnh hưởng đến sự phát triển của Trung Quốc? Liệu nó có ảnh hưởng tới khả năng cạnh tranh trực tiếp với Mỹ hay sao?

Đáp: Vấn đề này đã tồn tại rất lâu rồi. Anh thử nhìn vào mỗi phát minh mới như iPhone, iPad, Internet, sao không phải là người Trung Quốc làm ra chúng? Không phải là do thiếu nhân tài, mà là thiếu một thứ khác.

Hỏi: Liệu sẽ đến một ngày số sinh viên Trung Quốc hiện đang theo học tại các trường đại học hàng đầu ở Mỹ, với thành tích xuất sắc, có thể quay trở lại Trung Quốc và...

Đáp: Và thay đổi hệ thống?

Hỏi: ít nhất là trong lĩnh vực công nghệ.

Đáp: Khi quay về họ sẽ được sắp xếp vào hệ thống, đó là làm quản lý cấp trung thôi, rồi đến khi họ leo được lên những chức cao hơn thì họ đã bị cuốn vào hệ thống và rồi cũng sẽ hành xử y như các bậc tiền bối. Đó chính là vấn đề. Ý tôi là nếu Trung Quốc cử những người quản lý cấp trung tới Mỹ học quản lý rồi trở về, lên nắm quyền và triển khai một hệ thống khác thì may ra còn khả thi, nhưng điều đó đồng nghĩa với việc giai cấp lãnh đạo từ bỏ quyền lực, mà theo tôi họ sẽ không làm vậy. Nó đi ngược lại bản chất của chế độ. Làm vậy họ sẽ được gì chứ?

Hỏi: Với sức ì lớn như thế, liệu hệ thống đó có thể giữ vững được mức tăng trưởng cao không hay kinh tế Trung Quốc sẽ chững lại như những gì báo cáo của Ngân hàng Thế Giới đã viết?

Đáp: Tôi tin rằng nền kinh tế sẽ chững lại khi nguồn lực lao động giá rẻ cạn kiệt.

Hỏi: Ngài có tin rằng đồng nhân dân tệ trong khoảng 15 tới 20 năm nữa sẽ trở thành đồng tiền tự do chuyển đổi?

Đáp: Tôi nghĩ đó có thể là một khả năng mà họ hướng tới. Nhưng khả năng chuyển đổi không đồng nghĩa với một tỷ giá hối đoái hợp lý. Họ có thể chuyển đổi và hạ giá đồng tiền của mình để tăng xuất khẩu. Họ sẽ tăng giá đồng tiền nhưng sẽ làm từ từ. Họ sẽ luôn muốn lợi thế của xuất khẩu chi phí thấp. Đó là một nền kinh tế định hướng xuất khẩu, không phải một nền kinh tế thúc đẩy bởi tiêu dùng trong nước như ở Mỹ. Còn Mỹ muốn Trung Quốc chuyển sang nền kinh tế giống họ thì theo tôi, sớm muộn rồi Trung Quốc cũng buộc phải chuyển sang kiểu kinh tế này thôi nhưng họ cắn thay đổi tâm lý của tầng lớp trung lưu và hạ trung lưu. Họ phải khuyến khích tầng lớp này tiêu dùng chứ không chỉ là tiết kiệm. Tôi khá chắc rằng cuối cùng tiêu dùng trong nước là giải pháp tối ưu nhất cho tăng trưởng bền vững. Nhưng để điều đó có thể xảy ra, họ cũng cần phải phân phối lại tăng trưởng bởi vì những người dân ở các tỉnh nội địa không có sức mua. Họ cần đảm bảo mọi người dân đều được hưởng lợi.

Hỏi: Vậy dựa trên kịch bản mà ngài vẽ nên, chắc chắn nhà nước sẽ phải thay đổi đáng kể hệ thống xã hội của họ - về mặt tiếp cận giáo dục đào tạo, để cho như ngài nói, nước lên thì thuyền cũng lên. Vậy đòi hỏi về kinh tế liệu có thúc đẩy thay đổi xã hội?

Đáp: À, đó cũng là một cách nói. Nhưng theo cách nhìn của họ, nếu họ không làm điều đó, nền kinh tế của họ sẽ đình đốn. Vì thế, họ làm điều đó chỉ vì họ không muốn đoàn tàu kinh tế của minh chết máy mà thôi.