KHI TƯỚNG LĨNH BẺ GHI

Khi lâm vào ngõ cụt thì hành động hợp lý duy nhất là quay người lại và đi thẳng ra khỏi ngõ cụt đó. Đây là một cách so sánh hay để hiểu được sự thay đổi tư duy trong quản lý quốc gia của chính quyền quân sự Myanmar năm 2011. Sự thay đổi này diễn ra chẳng phải do các tướng lĩnh tự vấn lương tâm hay tỉnh ngộ gì cả. Nó cũng chẳng phải hành động do tuyệt vọng nhằm vớt vát lấy chế độ độc tài đang trên bờ vực sụp đổ. Lời giải thích, thật ra, hết sức giản dị. Các vị tướng có thể thấy rằng đất nước họ đang lâm vào ngõ cụt. Họ không còn sự lựa chọn nào khác.

Việc nhìn sang biên giới thấy một Thái Lan phồn thịnh đã giúp họ mau chóng quyết định phải thay đổi. Xét về tài nguyên thiên nhiên, Myanmar không thua kém gì Thái Lan nếu không muốn nói là phong phú hơn. Nhưng nếu phải so sánh chẳng hạn như bưởi Thái Lan và bưởi Myanmar, hẳn người ta sẽ nói bưởi Thái quả to hơn và ngọt hơn vì Thái Lan chịu tập trung nghiên cứu khoa học và công nghệ. Người Thái cũng đã tự nâng mình lên thành nước xuất khẩu lớn nhất khu vực vê hoa lan và nhiều loại trái cây, cây trồng khác. Về lý thuyết, Myanmar đáng lẽ cũng làm được như vậy vì nước này được thiên nhiên ưu đãi, có cùng khí hậu và đất đai tương tự như Thái Lan. Nhưng trong thực tế, không có gì xảy ra cả. Và buồn nhất trong sự so sánh này đó là việc trong thực tế, người dân Miến Điện phải vượt qua biên giới Thái Lan để dùng đá quý trao đổi lấy thuốc men. Đất nước này đã tụt hậu ngày càng xa.

Cơn bão Nargis là hồi chuông cảnh tỉnh cho cả chế độ lẫn con người Myanmar. Thảm họa năm 2008 này đã khiến cho hàng triệu người lâm vào cảnh vô gia cư khi chính phủ bất lực trong việc cung cấp viện trợ cho chính người dân của mình nhưng lại không chấp nhận sự giúp đỡ từ nước ngoài như Mỹ và Pháp. Nó hoàn toàn tương phản với phản ứng của chính phủ Trung Quốc khi trận động đất Tứ Xuyên với mức độ hủy hoại tương đương xảy ra: quân đội nhanh chóng được triển khai để cứu hộ, các lãnh đạo Trung Quốc trong đó có thủ tướng Ôn Gia Bảo theo sát tình hình và cả đất nước đoàn kết lại. Các chuyên gia về Myanmar tin rằng cơn bão này là cú hích cuối cùng để đẩy đất nước vượt qua điểm tới hạn, từ đó gieo vào nó những hạt giống của cải cách. Họ cũng không nói sai sự thật đâu.

Không có gì ồn ào, đất nước bắt đầu cải cách nghiêm túc từ năm 2OII. Các tù nhân chính trị được trả tự do gồm cả Aung San Suu Kyi và hàng trăm người khác. Người phụ nữ đoạt giải thưởng Nobel Hòa bình này được cho phép tranh cử vào quốc hội năm 2012 và đã đắc cử. Chế độ này nhanh chóng hướng đến các cuộc bầu cử và giải phóng tù nhân một phần vì họ muốn thuyết phục phương Tây dỡ bỏ các lệnh cấm vận, và một phần do họ tin rằng điều này sẽ giúp xoay chuyển tình hình kinh tế đáng kể. Ban đầu phương Tây phản ứng rất thận trọng nhưng về sau thì tin tưởng và cuối cùng sự trở lại của Myanmar trên chính trường quốc tế được hoàn tất với chuyến viếng thăm của Tổng thống Barack Obama tháng II năm 2012. Năm 2015, cả nước dự kiến sẽ tổ chức cuộc tổng tuyển cử tự do và công bằng đầu tiên kể từ cuộc tổng tuyển cử đáng xấu hổ năm 1990 khi Aung San Suu Kyi đã giành chiến thắng vang dội nhưng chính quyền quân sự từ chối công nhận chiến thắng đó. Chậm mà chắc, Myanmar sẽ dần trở lại là một đất nước bình thường.

Trong những năm 1960, lãnh đạo Miến Điện Tướng Ne Win đã chọn đi theo con đường chủ nghĩa xã hội. Ông trục xuất người Ấn Độ từng được người Anh đưa vào để phục vụ nền kinh tế bởi họ là thương nhân, là doanh nghiệp và kết quả là đất nước chỉ toàn người Miến Điện với một nền kinh tế đóng cửa. Cả đất nước trì trệ suốt 40 năm.

Khoảng một thập niên trước, có thời gian tôi liên lạc với Khin Nyunt, vị tướng sáng giá nhất và là người duy nhất nghiêng về phía cải cách. Tôi hối thúc ông ấy học hỏi từ Suharto - cởi bỏ bộ quân phục, thành lập đảng chính trị và chiến thắng các cuộc bầu cử, sau đó giành lấy sự ủng hộ của mọi người để rồi mở cửa đất nước. Nhưng ngay sau đó, Khin Nyunt bị quản thúc tại gia. Tôi mất kết nối với chế độ này và thấy không cần phải đến Myanmar thuyết phục họ về sự cần thiết phải thay đổi khi nhiều người đã thử và thất bại, và chuyện này cũng không mang lại lợi ích gì cho Singapore cả. Đó gần như chẳng phải việc của tôi.

Trong hai năm qua, Myanmar đã có những bước tiến quan trọng hướng tới việc mở cửa. Tôi không tin rằng các vị tướng lĩnh lần này sẽ quay lưng lại với các cuộc cải cách. Câu hỏi duy nhất ở đây là: Họ sẽ tiến tới nhanh hay chậm?

Một nhân vật mà nhiều người đặt hy vọng vào là bà Aung San Suu Kyi. Bà là nhân vật biểu tượng, là người đã tập hợp lại các lực lượng phi quân sự trên cả nước. Một số trông đợi bà sẽ đóng vai trò hàng đầu trong chính phủ tương lai. Nhưng tôi nghi ngờ điều này. Bà kết hôn với một người Anh, con cái mang nửa dòng máu Anh, nên cho dù bà là con gái của người giải phóng Miến Điện Aung San thì một sổ người vẫn không chịu chấp nhận bà là một người Miến Điện thực sự. Có những quy định trong Hiến pháp hiện tại ngăn trở việc bà trở thành tổng thống. Ở tuổi 68, bà cũng chẳng còn mấy năm nữa để giúp đất nước. Nhưng kể cả khi bà có thể lãnh đạo, bà sẽ phải vật lộn với nhiều cuộc nổi dậy từ bắc chí nam. Liệu bà có thể dập tắt những cuộc nổi dậy này?

Người Miến Điện ở nước ngoài là một nhóm khác có thể khuyến khích quốc gia này mở cửa nhanh hơn. Họ là những con người ưu tú của Myanmar mà trước đây phải sống lưu vong. Con cái của họ không còn cảm thấy có bất kỳ nghĩa vụ nào với đất nước nữa, nhưng những người rời Myanmar khi còn trẻ hoặc khi đã trưởng thành đểu vẫn giữ mối dây tình cảm. Với tình hình chính trị đang thay đổi, nếu có thể thuyết phục họ quay về lập doanh nghiệp làm ăn thì điều này chắc chắn sẽ giúp thúc đẩy nền kinh tế.

Hỏi: Trong một cuốn sách của ngài, Những sự thật khó nghe để giúp Singapore tiến bước, ngài đã nói cả đời mình không bận tâm đến các tướng lĩnh Miến Điện, rằng họ là những con người mù quáng không chịu nhận ra họ cần làm gì.

Đáp: Họ rất cứng đầu. Nhưng kể cả những người như họ cũng biết nghĩ lại và thừa nhận rằng mình đã đụng phải bức tường gạch.

Hỏi: Người ta cũng bàn rằng có thể cái gọi là sự can thiệp mang tính xây dựng của ASEAN hoặc các lệnh cấm vận của phương Tây là thứ đã thúc đẩy Miến Điện quyết định cải cách và mở cửa. Quan điểm của ngài là gì?

Đáp: Bên nào cũng không quan trọng. Quan trọng là họ đã quyết định phải nắm lấy một tương lai khác.

Hỏi: Nêu cải cách vẫn tiếp tục diễn ra, và Myanmar mở cửa, liệu chúng ta có ti ép tục thây sự chi phối và ảnh hưởng của Trung Quốc gia tăng ở Myanmar?

Đáp: Có chứ, vì Trung Quốc đã giúp họ xây dựng một đường cao tốc. Và họ đã giúp Myanmar suốt những năm dài bị cô lập. Nên người Trung Quốc đã kết thân được với Myanmar và biết rằng tình bằng hữu này sẽ kéo dài. Người Ấn Độ cũng đang cố gắng để tham gia vào bức tranh này bằng cách cung cấp viện trợ nhưng tôi thấy họ không có khả năng cạnh tranh với Trung Quốc.

Hỏi: Liệu người Mỹ có thể tạo được chỗ đứng ở đây khi họ đang nỗ lực cạnh tranh giành ảnh hưởng trong khu vực này?

Đáp: Họ ở quá xa. Sự phô diễn sức mạnh quân sự của họ ở quá xa trong khi Myanmar lại có chung biên giới với tỉnh Vân Nam của Trung Quốc.