TƯ DUY CỐ HỮU
Rất nhiều người đã đặt kỳ vọng vào Việt Nam khi quốc gia này quyết định mở cửa thị trường đầu những năm 1980, chỉ vài năm sau khi Trung Quốc mở cửa. Chương trình cải cách mang tên Đổi Mới này khi vừa bắt đầu đã giúp khích lệ lòng người. Một trong những bước đi đầu tiên là trao trả lại ruộng đất hợp tác xã cho cá nhân người nông dân. Chỉ trong vài năm điều này đã giúp sản lượng nông nghiệp gia tăng đáng kể. Các giới trong lẫn ngoài nước đều ngỡ Việt Nam đang đi đúng hướng. Nhất là khi cả thế giới đều thấy công cuộc mở cửa của Trung Quốc đem lại một thành tựu kinh tế phi thường thì những người nào không theo sát tình hình Việt Nam dễ cho rằng chương trình cải cách của quốc gia này cũng sẽ đi theo quỹ đạo đó.
Nhưng nghĩ kỹ lại thì lại khác. Từ chỗ lạc quan sau những lần đến thăm Việt Nam những năm 1990 thì đến giờ quan điểm riêng của tôi ve những chương trình cải cách của họ đã thay đổi nhiều. Giờ đây tôi tin rằng thế hệ những người lớn tuổi đang lãnh đạo Việt Nam sẽ không thể nào thoát ra khỏi cái tư duy cố hữu của họ được. Ban đầu họ có thể thuận theo con đường cải cách vì lúc đó họ thấy rằng nếu không làm thể thì đất nước sẽ đi vào ngõ cụt. Nhưng sau đó thì họ lại không quyết liệt trong việc đại tu cả hệ thống. Chỉ khi chuyển giao thế hệ thì Việt Nam mới có thể đột phá theo hướng hiện đại hóa được.
Trong một lần đến thăm Việt Nam gần đây, tôi đã tận mắt chứng kiến một trong những thách thức mà nước này phải đối mặt. Lần đó tôi gặp mặt nhiều vị giới chức cấp cao và tôi đã kể cho họ nghe vấn đề mà một công ty Singapore gặp phải khi xây dựng dự án khách sạn ở Hồ Tây, Hà Nội. Khi công ty bắt đầu đóng cọc thì hàng ngàn người dân ùa tới đòi bồi thường vì tiếng ồn công trình gây ra. Để tránh phát sinh thêm chi phí, công ty này đã quyết định thay đổi cách làm móng sang khoan xoay, cách làm này đỡ ồn hơn nhiều so với đóng cọc. Lúc này thì chính vị quan chức phê duyệt dự án lại đến công ty và nói: “Tôi đâu có cấp phép cho các anh làm chuyện đó.” Tôi đã giải thích cho các nhà lãnh đạo Việt Nam có mặt trong buổi họp rằng việc làm của vị quan chức này là lợi bất cập hại. Họ không hiểu một điều rằng một nhà đầu tư phải hài lòng thì mới giúp thu hút thêm nhiều nhà đầu tư khác được.
Điều Việt Nam không giống Trung Quốc đó là họ thiếu một vị lãnh tụ giống Đặng Tiểu Bình, một người vừa có chỗ đứng vững chắc trong hệ thống đảng vừa có niềm tin sắt đá rằng cải cách triệt để là lối thoát duy nhất cho đất nước. Lý do Việt Nam thiếu vắng một nhân vật như vậy là vì cuộc kháng chiến chống Mỹ. Khi người Trung Quốc có hàng thập kỷ hòa bình để ghi chép lại kinh nghiệm quản lý, lấy thực tiễn làm kim chỉ nam để điều chỉnh niềm tin và ý thức hệ của mình, thì người Việt Nam bị mắc kẹt trong cuộc chiến tranh du kích khốc liệt với người Mỹ và không học hỏi được gì về quản lý quốc gia. Hơn nữa, hầu hết các doanh nhân thành đạt trong miền Nam Việt Nam, những người thông thạo cách thức hoạt động của chủ nghĩa tư bản, đều đã rời đất nước trong những năm 1970.
Người Việt Nam là dân tộc giỏi giang và năng động ở Đông Nam Á. Sinh viên Việt Nam đến Singapore du học theo diện học bổng ASEAN học hành rất nghiêm túc và thường đạt điểm số cao nhất. Với những người thông minh như vậy, thật đáng tiếc khi họ không phát huy được hết tiềm năng của mình. Hy vọng rằng khi nhóm trẻ hơn lên nắm quyền, họ sẽ học hỏi cách thức Thái Lan làm kinh tế và tin vào tầm quan trọng của thị trường tự do.
Hỏi: Việt Nam có bất đồng lớn với Trung Quốc về lãnh thổ trong khu vực Biển Đồng. Và tại một Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN năm 2012 khi lần đầu tiên trong 45 năm qua các nước không thể ra được một thông cáo chung thì Việt Nam chính là một trong những quốc gia tham gia nhiều vào những tranh cãi liên quan tới Trung Quốc.
Đáp: Người Việt Nam không thể có được sự đồng thuận của ASEAN để ủng hộ vị thế của mình vì người Trung Quốc đã dàn xếp riêng rẽ với phía Brunei và Malaysia về những cáo buộc nhỏ hơn liên quan đến tranh chấp chủ quyền. Nhưng cáo buộc chính - rắc rối nhất - là của Việt Nam nói về việc Trung Quốc vi phạm vùng đặc quyền kinh tế.
Hỏi: Điều đó cho thấy Trung Quốc có thể chia rẽ các nước ASEAN về vấn để này?
Đáp: Nó cho thấy sự khéo léo của người Trung Quốc. Họ đã đương đầu với ngoại bang, với các bộ lạc man di hàng ngàn năm nay và họ biết cách chia để trị, biết cách ngăn cản kẻ thù hợp tác với nhau để họ không phải đối đầu với cả một nhóm và dần dần mua chuộc từng bên một.
Hỏi: Việt Nam đang tìm cách mở rộng quan hệ với Mỹ để có thể đối phó với Trung Quốc tốt hơn.
Đáp: Đúng thế. Năm 2012, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Leon Panetta đã đến vịnh Cam Ranh. Điều này hàm ý rằng Việt Nam có thể cho phép Mỹ sử dụng cảng này. Việc kết thân với người Mỹ sẽ có lợi nếu như tranh chấp trên quần đảo Hoàng Sa xảy ra, nhưng tôi không cho rằng người Mỹ sẽ đối đầu trực tiếp với Trung Quốc. Giải pháp tốt nhất mà người Việt Nam có thể hy vọng là áp dụng Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển trong tranh chấp.
Hói: Cũng có người nói rằng Việt Nam sẽ mua vũ khí của Mỹ.
Đáp: Cũng không có gì ngạc nhiên vì hiện nay người Mỹ gắn gùi với họ hơn là người Trung Quốc và người Mỹ cũng có những vũ khí tối tân hơn Trung Quốc.
Hói: Ông có nghĩ ASEAN sẽ tránh vấn đề tranh chấp biển Đông trong các cuộc họp thượng đỉnh tới đây của họ?
Đáp: Hàng ngũ của họ đã xáo trộn rồi. Đáng lẽ họ cũng có bộ quy tắc ứng xử cho các bên đấy nhưng giờ nó đã bị phá vỡ.
