Cô giáo dạy văn của tôi họ Bàng, tốt nghiệp khoa Trung văn Đại học Liêu Ninh, là một phụ nữ ngoài bốn mươi tuổi hơi đẫy đà.

Tôi nhìn quanh hai bên, không một ai giơ tay.

Tôi ngập ngừng giơ tay mình lên.

Ánh mắt cô dừng lại trên gương mặt tôi hồi lâu không dời. Cô dường như đang thầm mong mỏi có thêm nhiều học sinh giơ tay hơn nữa.

Vài phút trôi qua, vẫn chẳng có thêm bạn nào giơ tay.

Cuối cùng cô nói với tôi: "Em bỏ tay xuống đi."

Cô tháo kính, rút khăn tay lau hồi lâu, đeo lại rồi nhìn chằm chằm vào hộp phấn trầm ngâm. Trên mặt cô lộ vẻ bất an thấp thỏm, dường như linh cảm thấy một mối đe dọa nào đó, nhưng lại không biết làm sao để tự bảo vệ mình.

Thần thái bất thường của cô khiến cả lớp lấy làm lạ. Mấy bạn ngồi hai bên đều đổ dồn ánh mắt về phía tôi.

Sau cùng, cô ngẩng đầu nhìn cả lớp, hạ giọng nói bằng giọng điệu khẩn thiết: "Các em, hôm nay trước hết cô muốn kiểm điểm trước cả lớp, thừa nhận sai lầm. Tuần trước, để hướng dẫn các em học viết tạp văn, cô từng đọc cho các em nghe vài bài trong cuốn 'Yên Sơn dạ thoại' và 'Tam gia thôn trát ký'. Hai cuốn sách này hiện đã bị công khai phê phán, là những cuốn sách tuyên truyền tư tưởng tư sản. Mấy bài cô đọc cho các em nghe lại là những bài có vấn đề nghiêm trọng nhất trong hai cuốn sách đó... Cô... cô đã nộp bản tự kiểm điểm bằng văn bản lên lãnh đạo nhà trường... Giác ngộ tư tưởng của cô chưa cao, trình độ nhận thức và năng lực phê phán quá thấp, đến mức... đã gián tiếp gieo rắc tư tưởng xấu trên lớp... Cô thấy có lỗi với các em... rất cắn rứt... Cô hoan nghênh các em nghiêm túc phê bình cô... Cô... cô bảo đảm sau này tuyệt đối không bao giờ tái phạm sai lầm... mang tính chất này nữa... Giờ tập làm văn hôm nay chúng ta không viết tạp văn nữa, chuyển sang viết văn tự sự, đề bài tự do... các em tùy ý chọn nhé!..."

Nói xong một tràng dài, trán cô toát đầy mồ hôi, lại rút khăn tay ra lau mặt.

Trong lúc cả lớp cắm cúi viết bài, cô nhẹ nhàng bước đến bên cạnh tôi, nói nhỏ: "Em ra ngoài một chút, cô có chuyện muốn nói với em."

Tôi theo cô ra khỏi lớp, cô khép hờ cửa phòng học lại rồi nói: "Cả lớp chỉ có mình em là từng đọc bài viết phê phán trên tờ 'Nhân Dân nhật báo' ngày 16 tháng Tư. Sai lầm của cô vô cùng nghiêm trọng, nếu em còn có ý kiến gì về bản kiểm điểm hôm nay của cô, cô mong em cứ thẳng thắn nêu ra trước mặt cô..."

Thành tích môn văn của tôi vốn khá tốt, lại là một trong những học sinh được cô quý mến. Tôi lắc đầu quầy quậy, quả quyết đáp: "Không có đâu ạ, không có đâu cô."

Cô lại nói: "Sao lại không có được? Em cứ nói thẳng trước mặt cô, dù sao cũng hơn là sau này... hẵng nêu ra, bất kể gay gắt đến mức nào, tự đáy lòng cô vẫn sẽ vô cùng cảm kích em..."

“Không có thật mà cô! Thật đấy ạ!” Mặt tôi đỏ bừng vì cuống. Tôi không thể hiểu nổi vì sao cô lại nhìn nhận sai lầm của mình nghiêm trọng đến thế. Mãi sau này tôi mới biết, cô là phần tử "hữu phái đã được gỡ mũ".

“Có lẽ... là cô nghĩ sai về em rồi...” Dường như nhận thấy mình chẳng khác nào đang ép tôi, trên mặt cô thoáng hiện một nụ cười khổ đầy vẻ áy náy.

---❊ ❖ ❊---

Vùng nông thôn ngoại ô Cáp Nhĩ Tân xảy ra nạn sâu bệnh nghiêm trọng. Hai ngày sau, toàn thể thầy trò trường tôi kéo nhau qua bờ bắc sông Tùng Hoa để chi viện nông nghiệp. Cây ngô đã cao hơn một thước, bắp cải vừa bắt đầu cuốn búp. Những con sâu xanh mập mạp to như thân bút chì, dài bằng que diêm, ban ngày sợ nắng nên trốn dưới mặt sau của lá ngô và lá bắp cải, không ngừng gặm nhấm. Trời thương thấy cảnh này! Trên vách đất phía sau những căn nhà tranh của xã viên, bức nào bức nấy đều dùng vôi trắng quét lên các khẩu hiệu như "Lối thoát căn bản của nông nghiệp nằm ở cơ giới hóa", "Phấn đấu đạt sản lượng cao và ổn định, nỗ lực thực hiện kế hoạch năm năm lần thứ ba", "Học tập tấm gương sáng Đại Trại, dám bắt non sông đổi sắc trời". Do hai năm liền chịu thiên tai lũ lụt, hoa màu mất trắng, năm nay đội sản xuất nghèo đến mức không mua nổi vài bao thuốc trừ sâu! Chiếc máy phun thuốc cũ kỹ duy nhất cũng hỏng nát đến mức hoàn toàn không dùng được nữa. Mọi sự chỉ đành trông cậy vào đám học sinh trung học chúng tôi giúp diệt sâu. Biện pháp vừa đơn giản vừa man rợ: đeo găng tay vào, dùng ngón tay bóp chết sâu. Trên một thửa ruộng, số lượng sâu xanh nào chỉ có hàng vạn con! May mà người Trung Quốc đông. Việc chi viện nông nghiệp lại là nghĩa vụ của học sinh.

Ban đầu các bạn đều không dám đến gần ruộng bị sâu hại. Các bạn nữ lại càng không dám bước qua "lôi trì" nửa bước. Từng người từng người đeo găng tay, đứng bên bờ ruộng như đứng trước bờ vực sâu, rụt rè không dám tiến tới. Bị thầy cô thúc giục, vạn bất đắc dĩ, chúng tôi mới thót tim bước xuống ruộng, nơm nớp sợ hãi ngồi thụp xuống. Bàn tay run rẩy lật một phiến lá lên, đám sâu xanh thình lình đập vào mắt, nhiều đến mức rợn người, từng đứa lập tức thất thanh hét toáng lên, hoảng hốt nhảy dựng rồi co cẳng chạy tháo lui. Có bạn toàn thân run rẩy lẩy bẩy. Có bạn mặt cắt không còn giọt máu, mồ hôi lạnh vã ra như tắm.

Mấy bạn nam bình thường vẫn hay tự coi mình là dũng cảm nay cũng chẳng màng phô trương sự dũng cảm nữa.

Thầy cô cũng sợ. Nhưng dẫu sợ thì thầy cô vẫn phải làm bộ không sợ để "làm mẫu" cho học trò. "Làm mẫu" chẳng ăn thua. Thầy cô bèn tập hợp chúng tôi ngồi lại trên bờ ruộng để học tập các nhân vật anh hùng, học tập các liệt sĩ cách mạng.

Thầy giáo nói: "Các em thử nghĩ xem, nếu Mạch Hiền Đắc ở cùng chúng ta, liệu có ra cái vẻ này không?"

Cả lớp hổ thẹn cúi gằm mặt xuống.

Thầy giáo lại tiếp: "Các em nghĩ mà xem, các liệt sĩ cách mạng đối mặt với đao kiếm của bọn phản động còn chẳng sợ chết, hôm nay chúng ta lại sợ mấy con sâu hại mùa màng, có đáng xấu hổ không?"

Đầu mọi người càng cúi thấp hơn, nhưng vẫn chẳng có ai tỏ ý sẵn sàng đứng ra làm gương.

Sau cùng, thầy giáo dứt khoát bảo: "Dù sao thì việc trừ sâu cho đội sản xuất này đã giao khoán trọn gói cho lớp mình rồi, diệt xong sâu sớm một ngày thì sớm về trường đi học một ngày. Tiến độ chương trình của trường ta đã tụt lại sau các trường trung học khác mấy tiết rồi, các em mà không thi đỗ cấp ba thì đừng có trách thầy cô!"

Mọi người đồng loạt ngẩng đầu lên.

Không thi đỗ cấp ba, điều đó có ý nghĩa thế nào đối với tương lai, trong lòng chúng tôi còn rõ hơn cả thầy cô.

Thế là chúng tôi lẳng lặng bước về phía mảnh đất đáng sợ kia.

Đó là một "trận chiến" giữa con người và hàng vạn con sâu xanh mập mạp. Vào những năm sáu mươi của thế kỷ hai mươi, không biết ngoài Trung Quốc ra, còn có quốc gia nào diệt sâu bọ bằng biện pháp này nữa không? Cũng không biết trên mảnh đất chín triệu sáu trăm nghìn cây số vuông của nước cộng hòa chúng ta, còn có bao nhiêu vùng nông thôn nghèo đến mức không mua nổi vài bao thuốc trừ sâu và một chiếc máy phun thuốc? Càng không biết rằng quyền được học lên cao của cả một thế hệ chúng tôi từ lâu đã bị quyết định hủy bỏ rồi! Rất nhiều bạn đến bữa ăn là nôn thốc nôn tháo. Có một bạn nữ nhát gan nhất, vì bị mấy con sâu bò vào trong ống quần mà lại chẳng có chỗ kín đáo nào để cởi quần ra giũ, sợ đến mức lên cơn co giật rồi ngất lịm đi.

Thế nhưng để sớm ngày được trở lại trường học, mỗi người chúng tôi đều dùng hết dũng khí lớn nhất để vượt qua nỗi khiếp sợ.

Tuy vậy, "Đại Cách mạng Văn hóa Vô sản" đang từng bước áp sát chúng tôi. Số mệnh chúng tôi đã định sẵn là sẽ bị nó trêu đùa. Đúng như quan điểm mang tính số mệnh mà chú Lư thu gom phế liệu từng thốt ra: kiếp nạn khó thoát.

Chúng tôi đã trải qua ngày Quốc tế Lao động Một tháng Năm ở vùng nông thôn bờ bắc sông.

Sau khi đợt lao động chi viện nông nghiệp kết thúc, chúng tôi được nghỉ ba ngày.

Vào ngày chúng tôi quay lại ngồi trong lớp học, tiếng chuông vào tiết đầu tiên đã reo từ lâu mà chẳng thấy bóng dáng một giáo viên nào. Các thầy cô đều bị ban lãnh đạo nhà trường triệu tập lại để họp một "cuộc họp khẩn cấp" nào đó.

Đột nhiên, chiếc loa thùng gắn ở góc trên bên phải cửa lớp học vang lên tiếng của thầy hiệu trưởng: "Toàn thể học sinh toàn trường chú ý, theo quyết định thảo luận giữa lãnh đạo trường và tập thể giáo viên, hôm nay nghỉ học để nghe một buổi phát thanh quan trọng. Sau khi nghe xong, toàn trường sẽ tổ chức đại hội!"

Máy bay, tàu chiến của đế quốc Mỹ lại xâm phạm hải phận, không phận thiêng liêng của nước cộng hòa chúng ta chăng? Hay nhân dân Việt Nam lại giành được thắng lợi to lớn trong cuộc đấu tranh chống Mỹ cứu nước? Tập đoàn xét lại Khrushchev lại dấy lên giọng điệu chống phá Trung Quốc chăng? Tưởng Giới Thạch lại phái mạng lưới đặc vụ sang đại lục chăng? Nhân viên ngoại giao nước ta lại đưa ra tuyên bố trang nghiêm hay kháng nghị mạnh mẽ nào chăng?...

Cả lớp ghé tai nhau bàn tán, thi nhau đoán già đoán non.

Chiếc loa thùng rè rè một hồi, rồi một giọng nam nghiêm nghị bắt đầu đập vào màng nhĩ chúng tôi: "Nổ súng vào bè lũ phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội — Chủ tịch Mao thường răn dạy chúng ta: sau khi kẻ thù cầm súng bị tiêu diệt, kẻ thù không cầm súng vẫn còn tồn tại, chúng nhất định sẽ liều chết đấu tranh với chúng ta, chúng ta quyết không thể xem nhẹ những kẻ thù này..."

Tôi lập tức nhớ tới lời tiên đoán của chú Lư thu gom phế liệu: cụ Mao lại sắp phát động phong trào rồi! Sau khi trải qua đợt lao động diệt sâu, tôi trở nên vô cùng căng thẳng thần kinh, đêm đêm hay gặp ác mộng, mơ thấy khắp người mình bò đầy những con sâu xanh đang gặm nhấm da thịt. Tôi đã sớm quên bẵng lời tiên tri đêm hôm đó của chú Lư!

Quả nhiên đúng như dự liệu của một người thu gom phế liệu như chú Lư!

Giọng nam nghiêm nghị kia tiếp tục vang lên, từng chữ đanh thép, từng câu hùng hồn, tràn đầy khí thế ngút trời, tràn đầy tính chiến đấu đè bẹp tất cả. Nó khiến tim tôi đập thình thịch, khiến toàn thân tôi bị một sự kích động khôn tả bủa vây. Hầu như từng chữ, từng câu đều thổi bùng lên trong lòng tôi những cảm xúc khó nỗi nguôi ngoai.

"Kẻ thù giai cấp không chỉ điên cuồng phá hoại và tấn công chúng ta từ bên ngoài, mà còn từ bên trong. Mũi nhọn tấn công của mọi phần tử phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội luôn chĩa thẳng vào Đảng và chế độ xã hội chủ nghĩa của chúng ta...

Đặng Thác là chưởng quầy của quán trọ đen 'Tam gia thôn' do ông ta cùng Ngô Hàm, Liêu Mạt Sa mở ra, là một đầu sỏ của nhóm nhỏ phần tử phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội này... đã bắn ra vô số mũi tên độc, điên cuồng tấn công Đảng và chủ nghĩa xã hội...

Bè lũ Đặng Thác chính là dưới hoàn cảnh như vậy đã nóng lòng 'phá cửa xông vào'...

Bè lũ Đặng Thác ôm lòng thù hận sâu sắc với Đảng và chủ nghĩa xã hội...

Phỉ báng chuyên chính vô sản, ra sức kích động tâm lý bất mãn với chủ nghĩa xã hội... ngông cuồng gào thét đòi Đảng ta mau chóng thoái vị 'nghỉ ngơi'...

Không! Các người không hề đánh mất lập trường, lập trường của các người đứng rất vững, chẳng qua là đứng trên lập trường của giai cấp tư sản mà thôi. Các người không hề lơ là đấu tranh giai cấp, các người nắm rất chặt đấu tranh giai cấp, chẳng qua là đấu tranh chống lại giai cấp vô sản mà thôi...

Chính các người đã nổ súng vào Đảng, vào chủ nghĩa xã hội từ lâu... Chúng ta nhất định sẽ không tha cho các người, nhất định sẽ không tha cho mọi yêu ma quỷ quái, nhất định phải nổ súng vào đường lối đen tối phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội, tiến hành Đại Cách mạng Văn hóa Xã hội chủ nghĩa đến cùng, không thắng lợi hoàn toàn, quyết không thu quân!"

Buổi phát thanh kết thúc, trong phòng học như thể đang bao trùm khói lửa đạn bom. Tĩnh mịch khôn cùng. Các bạn học sinh đều ngồi ngay ngắn bất động trên ghế của mình, gương mặt mất đi vẻ tự nhiên thường nhật, chỉ còn lại sự nghiêm nghị cứng đờ, gượng gạo quá mức, hệt như những bức tượng điêu khắc.

Ngày lịch sử ấy là ngày 11 tháng Năm.

"Bản hịch chiến đấu" triệt để vén bức màn "Cách mạng Văn hóa" ấy được đăng tải trên tờ "Giải Phóng Quân báo".

Cô giáo chủ nhiệm bước vào phòng học, tay cầm một tờ báo. Cô vẫn chưa lập gia đình, chỉ lớn hơn chúng tôi chừng bảy, tám tuổi. Năm tôi từ tiểu học thi đỗ vào ngôi trường trung học này cũng chính là năm cô tốt nghiệp Học viện Sư phạm Cáp Nhĩ Tân rồi được phân công về đây công tác. Cô xuất thân từ một gia đình công nhân thuần túy, là đảng viên dự bị của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

"Các em," giọng cô run rẩy vì kích động: "Một cuộc Đại Cách mạng Văn hóa Xã hội chủ nghĩa đã bắt đầu! Trong cuộc đấu tranh cam go nhằm quét sạch đường lối đen tối của giai cấp tư sản này, chúng ta đã bị tụt lại phía sau! Chúng ta phải dũng cảm xông lên! Xông lên tuyến đầu! Sau đây cô sẽ đọc tiếp cho các em nghe bài xã luận ngày 18 tháng Tư trên tờ 'Giải Phóng Quân báo' — 'Giương cao ngọn cờ đỏ vĩ đại của tư tưởng Mao Trạch Đông, tích cực tham gia Đại Cách mạng Văn hóa Xã hội chủ nghĩa'..."

Bài xã luận này nhấn mạnh — "Đánh đổ đường lối đen tối này rồi, vẫn sẽ còn đường lối đen tối trong tương lai, vẫn phải tiếp tục đấu tranh". "Đây là một cuộc đấu tranh gian khổ, phức tạp và lâu dài, cần phải trải qua nỗ lực mấy chục năm, thậm chí hàng trăm năm". "Đây là đại sự liên quan đến tiền đồ cách mạng của nước ta, cũng là đại sự liên quan đến tiền đồ cách mạng của thế giới".

Về sau chúng tôi mới biết, những lời này đều là lời của Chủ tịch Mao.

"Các em," cô chủ nhiệm đọc xong bài xã luận bèn nói tiếp: "Lát nữa toàn thể thầy trò trong trường sẽ tập trung tại sân thể dục để tổ chức đại hội tuyên thệ tích cực tham gia Đại Cách mạng Văn hóa Xã hội chủ nghĩa..." Ánh mắt cô quét qua một lượt cả lớp, cuối cùng dừng lại trên người tôi, bảo: "Lương Hiểu Thanh, em viết một bản quyết tâm thư đi, lát nữa đại diện cho lớp ta phát biểu." Vừa nói cô vừa liếc nhìn đồng hồ, nhắc nhở tôi: "Chỉ có mười lăm phút thôi đấy! Đừng viết dài quá, phải nhanh lên! Thể hiện được ngọn cờ rõ ràng, quyết tâm kiên định là được! Buổi phát biểu hôm nay không xếp thứ tự trước sau, lớp ta là lớp bốn tốt, nhất định phải tranh bằng được lượt phát biểu đầu tiên!..."

Tư tưởng của tôi như mọc thêm đôi cánh, cưỡi trên cơn gió lốc của cuộc đấu tranh giai cấp và đấu tranh đường lối mà bay lượn, bay lượn, "cưỡi gió thẳng vút chín vạn dặm", hoàn toàn không tài nào hạ cánh xuống trang giấy nháp được.

Tôi nơm nớp sợ mình không thể viết xong một bản quyết tâm thư ra hồn trong mười lăm phút, khiến cho cái lớp "bốn tốt" của chúng tôi đánh mất cơ hội đầu tiên bước lên bục tỏ rõ quyết tâm giữa "đầu sóng ngọn gió" của cuộc đấu tranh giai cấp. Vừa toan giơ tay từ chối thì tôi trông thấy cô giáo dạy văn bước vào.

"Cô Diêu," cô nói với cô chủ nhiệm: "Cô có thể cho tôi xin mấy phút được không? Tôi có chuyện hệ trọng muốn nói với các em!"

Cô chủ nhiệm cau mày: "Cô định nói gì vậy?"

"Tôi... tôi muốn một lần nữa kiểm điểm trước các em về sai lầm nghiêm trọng khi đã đọc 'Yên Sơn dạ thoại' và 'Tam gia thôn trát ký' trên lớp, không, không phải sai lầm, mà là tội ác! Tôi..." Cô giáo dạy văn xưa nay nói năng vốn thong thả điềm đạm, nay vì quá cuống quýt mà đâm ra nói lắp.

"Chuyện này... thời gian của chúng tôi còn ít lắm!" Cô chủ nhiệm không bằng lòng.

"Cô Diêu, tôi... tôi khẩn cầu cô!..." Giọng điệu của cô giáo dạy văn gần như sắp khóc.

"Để họp xong toàn trường rồi cô hẵng nói với các em!" Thái độ của cô chủ nhiệm vô cùng kiên quyết, không thể thương lượng.

"Nhưng tôi nhất định phải nói trước khi họp toàn trường kia! Cô Diêu, cho tôi một cơ hội đi mà!..." Cô giáo dạy văn bật khóc nức nở thật sự.

Cô chủ nhiệm vừa không nỡ lại vừa miễn cưỡng bước lại bên cửa sổ, xem như ngầm đồng ý.

"Các em," cô giáo dạy văn vừa lấy khăn tay lau nước mắt vừa nói: "Các em, lần trước cô kiểm điểm trước các em chưa được sâu sắc! Trong bản kiểm điểm lần trước, cô vẫn cho rằng Đặng Thác, Ngô Hàm, Liêu Mạt Sa chẳng qua chỉ tuyên truyền tư tưởng tư sản, chứ chưa nhận thức được từ bản chất phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội... Bọn họ là một bè lũ hắc ám, bọn họ phản động tột cùng, cô cũng là một kẻ trong 'Tam gia thôn', không, cô không phải, dẫu cô không phải, nhưng cô là... nhưng cô là..." Cô càng sốt ruột muốn nói rõ mình là loại người gì thì lại càng không thể diễn đạt thành lời. Cô bắt đầu nói năng lộn xộn.

Tôi ngồi ở bàn đầu, gần cô nhất. Tôi nhìn rất rõ, trong mắt cô thực sự có những giọt lệ không ngừng trào ra. Chiếc khăn tay nhỏ trong tay cô đã ướt sũng thành một cục. Mũi tôi thấy cay cay. Trong lòng tôi thầm thương hại cô. Tôi biết, cô tuyệt đối không phải cố tình đọc những bài viết phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội trên lớp học. Cô chẳng qua chỉ muốn đọc cho học sinh nghe vài bài văn mẫu mà thôi. Nếu khi ấy tôi biết rằng vì từng bị quy là phần tử phái hữu mà chồng cô đã ly dị, mang theo đứa con gái duy nhất đi mất và vĩnh viễn không cho cô gặp lại, sau đó cô bị cải tạo suốt bốn năm ở một nông trường nọ, mãi đến hai năm trước mới được gỡ mũ phái hữu, rồi nhờ có rất nhiều người cùng đứng tên bảo lãnh mới được quay trở lại đội ngũ giáo dục, tôi nghĩ mình không chỉ dừng lại ở sự xót xa, mà có lẽ còn nảy sinh cả lòng đồng cảm với cô nữa.

Để nâng cao trình độ hành văn cho cả lớp chúng tôi, cô đã phải hao tâm tổn tứ biết bao nhiêu! Đó là điều mà không một học sinh nào trong lớp có thể phủ nhận.

"Lương Hiểu Thanh!" Cô chủ nhiệm đột ngột gọi tên tôi.

Tôi giật thót mình, bất giác đứng phắt dậy.

"Em còn không mau viết đi!" Cô chủ nhiệm có phần bực bội.

Tôi vội vàng ngồi xuống, lôi giấy bút từ trong cặp ra, nhưng không tài nào viết nổi một chữ, trong đầu hoàn toàn rối như tơ vò.

"Cô Bàng, cô không thể chiếm thêm thời gian của lớp chúng tôi nữa đâu!" Giọng điệu của cô chủ nhiệm, nói là bất mãn thà rằng bảo là phản kháng thì đúng hơn.

"Tôi... tôi..." Cô giáo dạy văn không thể nói thêm được một câu trọn vẹn nào nữa.

Tôi bất giác ngẩng đầu lên, muốn nhìn cô thêm một lần, nhưng chỉ thấy được bóng lưng của cô. Ở ngưỡng cửa lớp học, dường như cô muốn quay người lại để nhìn toàn thể học sinh chúng tôi thêm một lần nữa. Bóng lưng ấy khiến tôi cảm thấy dường như cô đã ý thức được một vận rủi khác sắp sửa giáng xuống đầu mình, bùi ngùi như muốn tiếp tục giải thích điều gì đó với chúng tôi, muốn tự biện bạch cho chính mình. Cô đứng ở cửa lớp một lát, không quay lại, rồi chầm chậm rời đi.

Cả lớp đều dõi mắt nhìn theo hướng cửa. Trong phòng học vắng ngắt như tờ.

Kể từ đó, cô không bao giờ đứng lớp giảng bài cho chúng tôi nữa.

"Lý Nguyên Xương!" Cô chủ nhiệm gọi lớp trưởng đứng dậy, bảo: "Lúc họp toàn trường, em phải dẫn đầu các bạn lớp mình hô khẩu hiệu đấy nhé!"

"Hô... hô những khẩu hiệu nào ạ?" Lớp trưởng ấp úng hỏi.

"Hô theo những gì cô viết." Vừa nói, cô chủ nhiệm vừa bước tới chỗ tôi, xé một trang giấy từ cuốn vở ghi chép của tôi rồi vội vã viết. Viết xong, tờ giấy được các bạn truyền tay nhau đến tay lớp trưởng.

Cô chủ nhiệm lại bảo: "Lý Nguyên Xương, bây giờ em lập tức tổ chức cho các bạn xuống sân tập hợp! Lương Hiểu Thanh, em có thể ở lại lớp để viết bài phát biểu."

Ngoài hành lang vang lên một tràng tiếng bước chân dồn dập, không biết là lớp nào đang rời phòng học xuống sân.

"Nhanh lên, nhanh lên!" Cô chủ nhiệm sốt ruột giục giã mọi người.

Thế là cả lớp ùa nhau chen chúc ra khỏi phòng.

Ngoài hành lang lại rộn lên những tiếng bước chân.

Vừa yên tĩnh được chừng nửa phút, vô số tiếng bước chân lại dồn dập vang lên.

Giữa những tiếng bước chân ấy, tôi đặt bút viết lên trang giấy một dòng chữ: Khai hỏa vào đường lối đen tối phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội!

Nhìn chằm chằm vào dòng chữ ấy, tôi ngẩn người ra vài giây, nhận thấy dòng chữ này hệt như tiêu đề của bài viết lên án trên báo vừa nghe được ban nãy, rất có dấu hiệu "chép nguyên văn". Tôi bèn gạch soạt hai nét xóa đi, viết lại một dòng khác: "Ai phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội thì đánh đổ kẻ đó", rồi lại ngẩn ngơ. Từng câu từng chữ ngập tràn tính chiến đấu cứ xoay mòng mòng trong đầu tôi, toàn là lời lẽ trong hai bài viết trên tờ "Giải Phóng Quân báo", không có lấy một câu nào do chính tôi tự nghĩ ra. Hơn nữa tôi làm cách nào cũng không thể tập trung tư tưởng để sắp xếp những lời lẽ đó lại với nhau nhằm chắp vá thành một bản quyết tâm thư.

Cả tòa nhà học cuối cùng cũng hoàn toàn chìm vào yên ắng.

Hình ảnh cô giáo dạy văn vẫn choán lấy tâm trí tôi. Dáng vẻ ban nãy của cô thực sự khiến lòng tôi quặn thắt.

Cây bút đang cầm trong tay tôi chính là do cô tặng.

Có một lần trong giờ làm văn, thấy tôi dùng bút chấm mực để viết chữ, cô ngạc nhiên hỏi: "Sao em không dùng bút máy?"

Tôi đáp: "Bút máy của em bị mất rồi ạ."

Cô bảo: "Thế thì em phải mua một cây khác chứ!"

Tôi đã làm mất liền hai cây bút máy, không nỡ ngửa tay xin tiền mẹ nữa. Nỗi khổ tâm khó nói nên lời, tôi cũng chẳng muốn giãi bày với cô, bèn cúi đầu tiếp tục viết, không trả lời.

Thấy tôi dùng không quen bút chấm mực, nét đậm nét nhạt ngoằn ngoèo, cô bèn lẳng lặng đặt cây bút máy ngòi vàng của mình lên bàn học của tôi.

Tan học, tôi đến phòng giáo viên để trả lại bút cho cô.

Cô hỏi: "Nghe các bạn nói hoàn cảnh gia đình em khó khăn lắm phải không?"

Tôi khẽ gật đầu.

Cô lại hỏi: "Cây bút này của cô em viết có thuận tay không?"

Tôi lại gật đầu.

Cô nói: "Vậy cô tặng em đấy. Cô thì dùng bút chấm mực quen rồi, cũng chẳng mấy khi dùng đến bút máy. Cô vẫn còn một cây bút bi nữa cơ mà!"

Tôi ngập ngừng: "Đây là bút ngòi vàng quý lắm, sao em có thể..."

Cô ngắt lời tôi: "Mau cầm lấy đi, đừng làm mất thời gian của cô nữa. Bây giờ cô phải chấm mấy bài tập làm văn đây..."

Có lẽ vì cây bút này là do cô tặng, nên tôi không bao giờ làm mất nó nữa...

"Lương Hiểu Thanh, cậu vẫn còn ngồi đây ngẩn ngơ à! Thầy cô sắp bị cậu làm cho tức chết rồi đấy!"

Một bạn nữ vừa thở hổn hển vừa xông vào lớp, gào lên một câu rồi lại biến mất như một cơn lốc.

Hỏng bét! Đại hội toàn trường đã bắt đầu rồi!

Từng đợt sóng khẩu hiệu từ bên ngoài dội ầm ầm vào phòng học:

Đả đảo Đặng Thác!

Đả đảo Ngô Hàm!

Đả đảo Liêu Mạt Sa!

Đả đảo quán trọ đen "Tam gia thôn"!

Đả đảo mọi yêu ma quỷ quái phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội!

---❊ ❖ ❊---

Dù cho "quyết tâm thư" ngoài cái tiêu đề ra vẫn chưa viết được chữ nào, tôi cũng chẳng dám chần chừ thêm một giây một khắc nào nữa. Chẳng kịp nghĩ ngợi nhiều, tôi xé toạc trang giấy chỉ có độc một dòng tiêu đề kia ra, hớt hải lao khỏi phòng học, chạy một mạch từ tầng ba xuống tầng một, phóng thẳng ra sân thể dục mới phanh chân đứng lại được.

Trên sân thể dục kê tạm vài chiếc bàn, coi như làm một cái "khán đài". Các vị lãnh đạo nhà trường ngồi ngay ngắn trên "khán đài", học sinh toàn trường ngồi xếp bằng dưới đất theo từng lớp. Đại diện của một lớp đang một tay cầm micro, một tay cầm bài phát biểu dõng dạc nói lớn đầy kích động. Mười mấy học sinh đang chờ phát biểu đứng nép sát vào nhau xếp hàng ngay sau lưng người nói, như thể sợ có kẻ nào chen ngang. Hôm ấy gió thổi rất to, sân thể dục lại vừa được đổ thêm cát, bụi cát mịt mù bao trùm lấy tất cả mọi người.

Cô chủ nhiệm đột ngột xuất hiện trước mặt tôi, hỏi bằng giọng vô cùng thất vọng: "Em ở trong lớp làm cái gì thế hả? Bản quyết tâm thư đã viết xong chưa?"

Tôi không dám thú nhận với cô là ngoài tiêu đề ra thì chẳng có lấy một chữ, bèn nói dối: "Dạ xong rồi ạ."

Cô tin thật, bèn đẩy tôi về phía "khán đài": "Mau lên đi, lúc phát biểu nhớ phải dạt dào cảm xúc đấy!"

Đến lượt tôi phát biểu, trước hết tôi hô một tràng khẩu hiệu "đả đảo", rồi cất giọng sang sảng hô hào: "Học sinh cách mạng chúng ta kiên quyết chiến đấu trên tuyến đầu của cuộc đấu tranh giai cấp. Chúng ta xin long trọng tuyên thệ trước Chủ tịch Mao, chúng ta nguyện làm đội cảm tử nơi tiền tuyến của cuộc đấu tranh giai cấp! Không sợ phải chiến đấu một trăm hiệp, một nghìn hiệp, một vạn hiệp với bè lũ hắc ám phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội! Còn chúng ta thì còn giang sơn đỏ rực của chủ nghĩa xã hội! Thắng lợi nhất định thuộc về chúng ta, bởi vì chúng ta nắm giữ vũ khí sắc bén của cuộc đấu tranh giai cấp là tư tưởng Mao Trạch Đông! Chúng ta phải giống như khi tiêu diệt sâu hại ở nông thôn, bóp chết bè lũ hắc ám gây nguy hại cho Đảng và chủ nghĩa xã hội của chúng ta!..."

Mấy lời này là do tôi trong cơn cuống cuồng, suốt hơn hai mươi phút chưa đến lượt phát biểu, đã cố rặn ra từng câu một. Không có bài phát biểu viết sẵn, hiệu quả lại càng tốt hơn, cảm xúc quả thực cũng vô cùng dạt dào. Bởi bầu không khí chiến đấu cùng chung mối thù hằn do đám đông tạo nên đã khiến tôi hoàn toàn tin chắc rằng, Đặng Thác, Ngô Hàm, Liêu Mạt Sa không còn nghi ngờ gì nữa chính là một lũ phần tử hắc ám phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội! Ngoài bọn họ ra, vẫn còn đủ loại phần tử hắc ám phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội chưa chịu lộ rõ bộ mặt phản cách mạng! Nếu không phải như vậy, tại sao Chủ tịch Mao lại phải phát động một cuộc Đại Cách mạng Văn hóa Xã hội chủ nghĩa? Tại sao tờ "Giải Phóng Quân báo" lại liên tục đăng tải những bài viết phê phán nồng nặc mùi thuốc súng? Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đã đi đầu vận động, đã vào tư thế sẵn sàng chiến đấu, thì tôi — một học sinh trung học sinh ra trong nước Trung Hoa mới, lớn lên dưới lá cờ đỏ, vô cùng yêu Đảng, yêu chủ nghĩa xã hội — một đoàn viên Đoàn Thanh niên Cộng sản, lẽ nào lại có thể đứng ngoài một phong trào liên quan đến sự sống còn của Đảng và đất nước như thế này?!

Sau khi quay về chỗ lớp mình ngồi xuống, cảm xúc của tôi vẫn vô cùng kích động. Lúc phát biểu cát bay vào mắt, tôi chẳng kịp dụi, lúc này nước mắt cứ thế trào ra giàn giụa.

Cô chủ nhiệm từ phía sau bước đến ngồi cạnh tôi, nhét chiếc khăn tay của cô vào tay tôi rồi khen ngợi: "Tốt lắm. Bài phát biểu của em rất tốt. Cảm xúc của em cũng rất đúng đắn! Vừa nãy cô có hơi trách lầm em, đừng giận cô nhé."

Chắc cô tưởng nước mắt tôi rơi là do cõi lòng quá đỗi kích động.

Thầy hiệu trưởng trong bài phát biểu đã nói thế này: "Đúng như đại diện lớp 9-2 đã phát biểu, chúng ta phải giống như khi tiêu diệt sâu hại ở nông thôn, bóp chết bè lũ hắc ám gây nguy hại cho Đảng và chủ nghĩa xã hội của chúng ta! Đó chính là tình yêu của chúng ta đối với Đảng, đối với chủ nghĩa xã hội, đó chính là lòng căm thù giai cấp vô sản của chúng ta đối với bè lũ hắc ám phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội!..."

Trong lịch sử trường chúng tôi, việc thầy hiệu trưởng trích dẫn lời của một học sinh cũng có thể coi là "chưa từng có tiền lệ".

Cô chủ nhiệm mỉm cười trìu mến nhìn tôi một cái.

Tôi cảm thấy vô cùng kiêu hãnh, vô cùng tự hào, đắc ý khôn tả!

Cô giáo dạy văn bỗng xuất hiện bên cạnh thầy hiệu trưởng, cung kính và thành khẩn cúi gập người nói với thầy: "Thưa hiệu trưởng, tôi từng đọc vài bài trong 'Yên Sơn dạ thoại' và 'Tam gia thôn trát ký' trong giờ tập làm văn ở mấy lớp, tuy tôi đã viết bản tự kiểm điểm nhưng chưa được sâu sắc, xin thầy cho phép tôi nhân cơ hội này được tự phê phán bản thân..."

Vì khi nói miệng cô ghé sát vào micro nên chúng tôi đều nghe thấy rõ.

Thầy hiệu trưởng không nhìn cô, cũng chẳng tỏ vẻ đồng ý hay từ chối. Thầy tiếp tục phát biểu: "Cuộc Đại Cách mạng Văn hóa Xã hội chủ nghĩa này tất yếu sẽ từ Bắc Kinh phát triển sâu rộng ra cả nước, từ xã hội đi sâu vào trong trường học chúng ta..."

Cô giáo dạy văn cứ thế hơi khom lưng đứng bên cạnh thầy hiệu trưởng, vẫn chưa nguôi hy vọng, kiên trì chờ đợi bài phát biểu của thầy kết thúc.

Thế nhưng cho đến tận khi phát biểu xong, thầy hiệu trưởng cũng không thèm liếc nhìn cô lấy một cái.

Cô lại đánh mất cơ hội được công khai tự kiểm điểm và phê phán "sai lầm" của mình trước toàn thể học sinh trong trường.

Khi mấy bạn học sinh chuyển bàn ghế và loa đài vào trong tòa nhà, cô vẫn đứng chết trân ở đó ngơ ngẩn...

Khẩu chiến vừa dứt, bút chiến nối gót kéo theo.

Các lớp đều cử người đến phòng tổng vụ nhận giấy, mực, bút, bắt đầu đua nhau viết những "bản hịch chiến đấu" lên án "bè lũ hắc ám", hoặc vẽ tranh biếm họa.

Lớp chúng tôi đi đầu bằng việc dán một dải khẩu hiệu chữ to tướng ở hai bên cổng trường: "Kiên quyết đứng về phía Chủ tịch Mao, thề cùng bè lũ hắc ám phản Đảng, phản chủ nghĩa xã hội huyết chiến đến cùng!" — nó tuyên bố với toàn xã hội lập trường rạch ròi, dứt khoát của thầy trò cách mạng trường tôi, đồng thời cũng bù đắp lại tổn thất danh dự cho cái lớp "bốn tốt" vì đã không được phát biểu đầu tiên trong đại hội biểu thị quyết tâm của toàn trường.

Những "bản hịch chiến đấu" hoàn toàn là "sáng tác ngẫu hứng".

Tôi viết một câu: "Đặng Thác, Ngô Hàm, Liêu Mạt Sa",

Có bạn lập tức nối tiếp: "Ba tên chúng nó một nhà ma",

Câu thứ ba còn đến nhanh hơn: "Chúng phản lại Đảng, phản nhân dân",

Câu thứ tư đã có người nghĩ ra từ trước: "Cậu bảo đáng giết hay tha?"

Cả đám đồng thanh đọc lại một lượt, vần điệu rất xuôi tai.

"Kết thúc bằng dấu hỏi chấm à? Hỏi ai cơ chứ?"

"Còn hỏi han cái nỗi gì nữa? Đáng giết!"

"Đúng! Thêm vào hai câu — Đáng giết! Đáng giết!!"

"Thêm một câu nữa — Tống cổ chúng nó về quê nhà!!!"

Lại có đông đảo các bạn khác đứng bên bàn bạc, bổ sung.

Thế là một "bản hịch chiến đấu" mực son đẫm giấy được dán ngay ngắn lên tường hành lang:

Đặng Thác, Ngô Hàm, Liêu Mạt Sa,

Ba tên chúng nó một nhà ma,

Chúng phản lại Đảng, phản nhân dân,

Cậu bảo đáng giết hay tha?

Đáng giết! Đáng giết!!

Tống cổ chúng nó về quê nhà!!!

Chẳng bao lâu sau, bài thơ "hịch chiến đấu" này đã nhanh chóng lan truyền, từ trong trường truyền ra ngoài xã hội, trở thành bài "đồng dao cách mạng" quen thuộc mà hàng vạn bé gái vừa nhảy dây vừa hát rất trôi chảy. Từ thế hệ bé gái này truyền sang thế hệ bé gái khác, hát mãi không thôi, gần như vang vọng suốt từ năm 1966 cho đến tận năm 1976...

Cô chủ nhiệm gọi tôi vào phòng giáo viên, nơi tất cả các thầy cô cũng đang múa bút phóng mực.

Cô hỏi: "Nghe các bạn nói em có hai cuốn sách đen 'Yên Sơn dạ thoại' và 'Tam gia thôn trát ký' phải không?"

Tôi có thật, nhưng không rõ ý cô hỏi rốt cuộc là gì, theo bản năng tự bảo vệ mình của một đứa học sinh trung học, tôi lập tức lắc đầu phủ nhận: "Không có, không có đâu ạ! Các bạn nói bậy đấy cô!"

Cô bảo: "Em chắc chắn là có! Cô yêu cầu em nộp ra đây để làm tài liệu phê phán cho các bạn."

Tôi đành trả lời lấp liếm: "Có thể là em có... chính em cũng không nhớ rõ nữa, để em về nhà tìm xem sao ạ."

Một thầy giáo đang cặm cụi viết "hịch chiến đấu" bèn dừng bút, nhấc cổ tay lên nói: "Cô Diêu này, nếu em ấy tìm được thì đưa cho tổ Hóa học chúng tôi mượn phê phán trước nhé! Mấy giáo viên dạy Hóa chúng tôi chưa ai từng được đọc qua đâu đấy!" Dứt lời, thầy lại hạ bút thoăn thoắt viết tiếp.