Giờ đã gần Giáng sinh. Alberto và tôi vai sát vai đi trong đám tù dài xám xịt, khom người về phía trước chịu gió. Đêm xuống rồi, lại có tuyết nên không dễ mà đứng thẳng được, lại càng khó để đi đều bước và giữ thẳng hàng: thỉnh thoảng ai đó phía trước vắp và ngã lăn xuống bùn đen, cần cẩn thận tránh anh ta ra rồi đứng lại vào chỗ của mình trong hàng.

Từ khi tôi vào phòng thí nghiêm, Alberto và tôi làm việc xa nhau và trên đường về trại chúng tôi có rất nhiều chuyện để nói. Thường thì không phải những thứ cao xa lắm: chỉ là công việc, các bạn tù, bánh mì, cái lạnh. Nhưng từ một tuần nay thì có chuyện mới: Lorenzo mang cho chúng tôi mỗi tối ba đến bốn lít xúp của các công nhân Ý là thường dân. Để giải quyết chuyện đem xúp về chúng tôi đã phải kiếm cái thứ ở đây gọi là “Menaschka” , tức là một cái cặp lồng ngoại cỡ bằng kẽm, to như cái xô chứ không phải cặp lồng. Silberlust, tay thợ thiếc, đã làm nó từ hai miếng ống máng để đổi cho chúng tôi lấy vài suất bánh mì. Quả là bình chứa tuyệt vời, chắc chắn, chứa được nhiều và mang đặc thù của một dụng cụ thời đồ đá.

Trong cả trại chỉ có vài tay Hy Lạp có dược cặp lồng to hơn cái của chúng tôi. Cái cặp lồng ngoài tác dụng vật chất của nó còn cải thiện đáng kể vị trí xã hội của chúng tôi ở trại. Một menaschka như của chúng tôi là một chứng chỉ quý tộc, một kiểu gia huy: Henri trở thành bạn của chúng tôi và trò chuyện với chúng tôi một cách ngang hàng; L. thì nói với một giọng cha chú hết lòng; còn Elias thì bám chặt lấy chúng tôi, một mặt để lẵng nhẵng dò la bí mật cách "organisacja" của chúng tôi, mặt khác thì trút lên chúng tôi một loạt câu bày tỏ không hiểu nổi về tình cảm và gắn bó, hét điếc tai chúng tôi một điệp khúc những câu chửi thề, những lời lẽ tục tĩu kỳ quặc bằng tiếng Ý và tiếng Pháp không hiểu học được ở đâu để thể hiện sự kính trọng với chúng tôi.

Về mặt đạo đức của cái vị thế mới này Alberto và tôi buộc phải nhất trí rằng không có gì để tự hào cả, nhưng cũng dễ dàng tìm ra các cách tự phân bua. Hơn nữa cái việc có thêm nhiều chuyện mới để nói với nhau cũng là một lợi thế không thể bỏ qua.

Chúng tôi bàn về kế hoạch mua thêm một cái menaschka thứ hai để thay đổi với cái thứ nhất, như thể chúng tôi sẽ chỉ phải đi mỗi ngày một lần đến cái góc xâ của xưởng chỗ Lorenzo làm việc. Chúng tôi nói chuyện về Lorenzo và cách trả  ơn anh ấy . Sau này khi chúng tôi trở về thì tất nhiên rồi, chúng tôi sẽ làm tất cả những gì có thể cho anh ấy, nhưng nói về chuyện sau này làm gì cơ chứ? Anh ấy cũng như chúng tôi đều biết rõ chúng tôi khó mà quay về được. Cần phải làm cái gì ngay, chúng tôi có thể thử chữa giày cho anh ấy trong xưởng giày của Lager, chỗ đó được sửa giày miễn phí (nghe có vẻ ngược đời nhưng về lý thuyết thì ở trại tập trung mọi thứ đều miễn phí). Alberto nhất trí: cậu ấy là bạn của tay phụ trách xưởng, có khi vài lít xúp là đủ.

Chúng tôi nói chuyện về ba vụ làm ăn mới nhất của mình, và đồng ý với nhau rằng không nên để lộ ra vì những lý do bí mật chuyên môn hiển nhiên, tiếc thật, uy tín của chúng tôi lẽ ra có thể tăng lên đáng kể.

Vụ đầu tiên là sản phẩm của tôi. Biết là Blockaltester 44 không có chổi, tôi đã lấy trộm một cái từ kho, nhưng chỉ lấy không thì không có gì đặc biệt cả. Khó là ở chỗ làm sao mang được chổi vào Lager trong lúc đi đều về trại, và tôi đã giải quyết chuyện ấy bằng một cách độc đáo, xẻ cái đồ ăn trộm ấy thành ba mảnh: phần chổi quét và cái cán, rồi cưa đôi cán. Tôi đưa riêng từng mảnh (hai mảnh cán buộc chặt vào đùi dưới lớp quần, sau đó ghép lại tại Lager bằng một mảnh sắt, búa và ít đinh. Toàn bộ công việc chỉ mất có bốn ngày.

  Trái với sự lo lắng của tôi, khách hàng không chỉ không chê cái chổi mà còn đưa cho bọn bạn của hắn xem cái vật ngộ nghĩnh ấy, và tôi nhận được thêm đơn đặt hàng cho hai cái chổi khác “cùng loại đấy”.

 Còn Alberto thì có trò khác. Đầu tiên cậu ấy chấm dứt “vụ lưỡi lam” đã thực hiện thành công được hai lần. Alberto đến kho dụng cụ và xin mượn lưỡi lam, và chọn lấy một cái khá to. Tên thủ kho ghi “một lưỡi lam” cạnh số tù của cậu ấy. Alberto đi ngay đến chỗ một thường dân an toàn (một tên bất lương hàng đầu người Trieste tinh ranh hơn cả quỷ sứ và giúp Alberto vì thích những trò này hơn là vì lợi nhuận hay nhân đức). Tên này không khó khan gì đổi lưỡi lam to thành hai lưỡi lam nhỏ trên thị trường tự do, hoặc còn hơn nữa. Alberto trả “một lưỡi lam” về kho còn lưỡi kia thì bán.

Mấy ngày nay thì cậu ấy đang hoàn thiện tuyệt tác của mình, một sự phối hợp táo bạo, mới mẻ và lịch lãm độc nhất vô nhị. Cần phải biết rằng từ vài tuần nay Alberto có một nhiệm vụ đặc biệt:  buổi sang ở xưởng cậu ấy được giao cho một cái xô đựng kìm, tuốc nơ vít và hàng trăm nhãn bằng cel-luloid nhiều màu khác nhau để gián lên những cái kẹp tương ứng nhằm phân biệt các loại ống dài đủ kiểu dẫn nước nóng, nước lạnh, khí, khí nén, ga, dầu, chân không vv… chạy ngang dọc trong Khoa Pô li me. Cũng cần phải biết rằng (chuyện này có vẻ không liên quan gì, nhưng thiên tài chẳng phải nằm trong việc tìm thấy hay tạo ra mối liên hệ giữa những chuyện xuất phát từ ý tưởng hoàn toàn xa lạ sao?) tất cả Haftling chúng tôi không ưa gì chuyện tắm vì rất nhiều lý do(nước ít, lạnh hoặc quá nóng, không có chỗ thay quần áo, không có khan lau, không xà phòng và trong lúc vắng mặt bắt buộc sẽ rất dễ bị trộm). Nhưng vì tắm là bắt buộc nên các Blockaltester phải có một cách kiểm tra để có thể phạt những người không chịu tắm. Không chỉ thế, một tay chân tin cẩn của Block sẽ đứng cạnh cửa trong vai Poliphemus, sờ lên từng người đi ra xem có ướt không. Ai ướt sẽ được  một phiếu, ai khô thì sẽ nhận ngay năm gậy. Sáng hôm sau chỉ ai đưa phiếu ra mới được nhận bánh mì.

Alberto chú ý đến mấy cái phiếu kia. Thông thường thì chúng là những mẩu giấy khốn khổ, được trả lại trong tình trạng ướt, nhàu và không nhận dạng nổi. Alberto hiểu tính bọn Đức và trường phái Đức: bọn chúng si mê trật tự, hệ thống, thủ tục và mặc dù là những kẻ thô lỗ, nóng nảy, côn đồ, bọn chúng lại có một sự thích thú rất trẻ con với những thứ đồ lấp lánh và nhiều màu sắc.

Chủ đề là thế, còn đây là sự triển khai xuất sắc: Alberto đã giấu đi một loạt nhãn các màu, mỗi nhãn cậu ấy làm ba mẩu tròn nhỏ (dụng cụ cần thiết là cái đục lỗ thì tôi xoay xở được ở phòng thí nghiệm), khi được hai trăm mẩu, đủ cho một Block, cậu ấy mang đến chỗ Blockaltester và chào cái "Spezialitat" ấy với một cái giá điên rồ là mười suất bánh trả dần. Khách hàng mừng rỡ chấp nhận và giờ thì Alberto sở hữu một mặt hàng thời thượng ăn khách ở tất cả các lán, mỗi lán một màu (không một Blockaltester nào muốn mình là kẻ hà tiện hay lạc hậu). Nhất là không sợ bị cạnh tranh vì chỉ mình cậu ấy có nguyên liệu để làm hàng. Tính toán thế có giỏi không cơ chứ?

Chúng tôi vừa nói những chuyện ấy vừa vấp vào hết bãi bùn này đến bãi bùn khác, ở trên là bầu trời tối đen còn dưới chân là bùn. Chúng tôi vừa đi vừa nói chuyện. Tôi cầm hai cái cặp lồng rỗng còn Alberto mang cái menaschka đầy đặn ấm áp. Lại các điệu của ban nhạc, rồi nghi thức “Mutzen ab”, trước mặt bọn SS lột ngay mũ ra; lại một lần nữa Arbeit Macht Frei, rồi thông báo của Kapo: “Kommando 98, zwei und sechzig Haftlinge, Starke stimmt”,  sáu mươi hai tù, đủ rồi: Nhưng vẫn chưa được rời hàng, chúng tôi phải đi đến tận sân Điểm danh. Sẽ điểm danh hay sao? Không phải. Chúng tôi nhìn thấy ánh sáng thô bạo của ngọn đèn pha soi rõ hình dáng cái giá treo cổ.

Các đội tiếp tục đi về trong hơn một tiếng sau nữa, tiếng đế gỗ đập xuống nền tuyết đóng băng chát chúa. Khi tất cả các Kommando đã vào ban nhạc đột nhiên câm bặt, một giọng Đức rè ra lệnh im lặng. Trong cái yên lặng bất an ấy, một giọng Đức khác cất lên, giận dữ nói khá lâu vào màn đêm thù nghịch. Và đến cuối cùng thì kẻ chịu án bị lôi ra trong quầng sáng của ngọn đèn pha.

Tất cả những sự phô trương, những nghi thức dã man này không lạ gì với chúng tôi. Từ khi vào trại tôi đã chứng kiến mười ba lần treo cổ trước toàn trại thế này rồi, nhưng những lần khác thường là xử những tội thông thường, ăn cắp ở bếp, phá hoại, tìm cách trốn. Lần này thì khác.

Tuần trước một trong những Lò thiêu cua Birkenau đã bị nổ tung. Không ai trong số chúng tôi biết (và có thể sẽ không ai biết) việc ấy đa thực sự diễn ra như thế nào. Mọi người nói tới Sonderkommando, Kommando đặc biệt phụ trách phòng hơi ngạt và lò. Đơn vị ấy bị triệt tiêu định kỳ và được giữ bí mật với toàn bộ phần còn lại của trại. Vài trăm người ở Birkenau, cũng làm nô lệ kiệt sức như chúng tôi đã tìm thấy sức mạnh để cùng lên, để biến nỗi căm ghét của hộ thành hành động.

Cái người sẽ chết trước mặt chúng tôi là một trong số họ. Thấy bảo anh ấy có quan hệ với những người nổi loạn ở Birkenau và đã mang vũ khí vào trại của chúng tôi. Anh ấy định châm ngòi cho một cuộc nổi loạn đồng thời giữa hai trại. Hôm nay anh ấy sẽ chết trước mắt chúng tôi, có thể bọn Đức không hiểu rằng cái chết đơn độc, cái chết dành cho anh ấy sẽ mang đến cho anh không phải ô nhục mà là sự vinh quang.

Khi bài diễn thuyết bằng tiếng Đức không ai hiểu gì kết thúc, cái giọng rè rè lại cất lên: "Habt ihr verstanden?", Các người có hiểu không?

Ai đã đáp “Jawohl”? (Có ạ). Tất cả và không ai cả: tựa như sự cam chịu đáng nguyền rủa của chúng tôi tự động cất lên một tiếng nói chung đâu đó trên đâu chúng tôi. Tất cả nghe thấy tiếng thét cua người đang chết, nó xuyên qua lớp rào cản đồ sộ lâu đời của sự trì trệ và quy phục, đạp vào cái lõi vẫn đang sống của phần người còn trong mỗi chúng tôi:

  - Kamaraden, ich bin der Letzte (Các bạn, tôi là người cuối cùng).

Tôi những muốn kể rằng trong chúng tôi, trong cái đám đông xám xịt ấy cất lên một giọng nói, một tiếng than, một dấu than, một dấu hiệu hưởng ứng! Nhưng chẳng có gì xảy ra cả. Chúng tôi đứng yên, khòng lưng xám xịt, đầu cúi xuống, và chúng tôi chỉ bỏ mũ ra khi tên Đức ra lệnh. Cái bục đổ xuống cơ thể người đàn ông giãy giụa khủng khiếp. Ban nhạc lại cất tiếng, và chúng tôi lại trật tự xếp hàng đi đều diễu qua trước những cơn co giật của người hấp hối.

Dưới chân giá treo cổ, bọn Đức dửng dưng nhìn chúng tôi; công trình của chúng đã hoàn thành, hoàn thành tốt đẹp. Giờ thì quân Nga có thể đến: không còn nổi một người mạnh mẽ trong số tù, người cuối cùng giờ đang treo lơ lửng trên đầu chúng tôi. Với những người khác chỉ vài sợi dây treo cổ là đủ. Quân Nga có thể đến, họ sẽ chẳng tìm thấy gì ngoài lũ chúng tôi đã quy phục, đã tắt ngấm, chỉ xứng buông xuôi đến cái chết đang chờ chúng tôi.

Phá hủy một con người là điều khó, khó gần như khi tạo ra, không dễ dàng gì, không nhanh, nhưng chúng mày đã làm được, bọn Đức kia. Chúng tao đây, thuần phục dưới cái nhìn của bọn mày, chúng mày chẳng có gì phải sợ nữa: không một hành động phản kháng, không một lời thách thức, thậm chí không một cái nhìn phán xét.

Alberto và tôi quay về lán, không dám nhìn thẳng vào mặt nhau. Người đàn ông  ấy chắc kiên cường lắm, chắc phải có một tính cách khác với chúng tôi. Cái hoàn cảnh khiến chúng tôi gục ngã đã không khuất phục nổi anh ta.

Vì chúng tôi cũng gục ngã, cũng bị chế ngự: mặc dù chúng tôi biết cách thích nghi, dù cuối cùng chúng tôi cũng học được cách tìm thức ăn cho mình chịu đựng sự vất vả và cái lạnh, dù chúng tôi có được trở về.

Chúng tôi đã đưa cái menaschka lên giường, đã chia phần và thỏa mãn cơn đói dữ dội hằng ngày. Còn giờ đây, nỗi hổ thẹn đè nặng lên chúng tôi.