Khi nào trời mưa thì chỉ muốn bật khóc lên được. Đang tháng Mười một, mưa đã mười ngày nay rồi, mặt đất như thể cái đáy đầm lầy. Cái gì bằng gỗ cũng bốc mùi mốc.

Giá như tôi được bước mười bước sang trái, có mái che, tôi sẽ trú được vào đó; tôi chỉ cần một cái bao để che vai, hay chỉ là một niềm hy vọng về một bểp lửa để sấy khô mình, hay may ra là một mảnh vải khô để chèn giữa lưng và lớp áo. Tôi nghĩ về những chuyện cấy giữa những nhát xẻng và thực sự tin có được mảnh giẻ khô quả là hết sức hạnh phúc.

Bây giờ thì không thể ướt hơn nữa được rồi, nhưng phải cố cử động càng ít càng tốt và nhất là không làm cử động mới để không có thêm chỗ da nao dính vào lớp quần áo ướt sũng và giá lạnh

May ma hôm nay trời không gió. Lạ thật, kiểu gì người ta cũng có được cái cảm giác là mình may mắn, là vẫn có một sự kiện nào đó, có thể là rất nhỏ,giữ ta lại trên bờ tuyệt vọng và cho phép ta sống được. Mưa, nhưng không có gió. Hay mưa và gió, nhưng anh biết là tối nay đến lượt anh được thêm súp, và thế là hôm nay anh tìm được sức mạnh để trụ đến tối. Hay hơn nữa, mưa, gió, đói như thường, lúc đó nếu thực sự anh chỉ thấy trong tim mình sự chịu đựng và chán nản, điều đôi khi vẫn xảy ra, rằng mình đã chạm xuống đáy thật rồi, được, vậy nghĩ rằng nếu muốn, bất cứ lúc nào ta cũng có thể đâm đầu vào lưới điện cao thế, hoặc lao mình xuống dưới đoàn tàu đang chạy, và sau đó mưa sẽ ngừng rơi.

Chúng tôi bị kẹt trong đống bùn này từ sáng, chân dang rộng, không lần nào nhấc lên khỏi hai cái vũng ăn sâu xuống mặt bùn nhão nhoẹt, lảo dảo trên hông sau mỗi nhát xẻng. Tôi đứng ở khoảng giữa hố, Kraus và Clausner dưới đáy, Gounan đứng trên tôi ở ngang mặt đất. Chỉ Gounan là nhìn dược xung quanh và bằng những âm thanh rời rạc báo động cho Kraus khi nào phải tăng nhanh tốc độ hay khi nào có thể nghỉ ngơi tùy theo ai đang đi qua. Clausner cuốc, Kraus xúc đất lên đưa cho tôi từng xẻng một, tôi dần dần nâng lên cho Gounan xếp thành đống bên cạnh. Những người khác dùng xe cút kít đưa chỗ đất đi đâu đó, chúng tôi không quan tâm, hôm nay thế giới của chúng tôi là cái hố bùn này.

Kraus lỡ tay, một đám bùn bay lên đập thẳng vào đầu gối tôi. Đây không phải lần đầu tiên, tói bảo cậu ta chú ý nhưng không hy vọng gì: Kraus là người Hung, không hiểu mấy tiếng Đức, còn tiếng Pháp thì một từ cũng không biết. Cậu ta cao thật là cao, đôi mắt và gương mặt nhỏ không cân đối đến lạ, khi cười trông cậu ta như một đứa trẻ, mà lại hay cười. Cậu ta làm quá nhiều, quá hăng, chưa học được cái nghệ thuật ẩn của chúng tôi để biết tiết kiệm tất cả: sức lực, cử động, thậm chí cả suy nghĩ. Cậu ta chưa biết rằng thà chịu đánh còn hơn, vì thường không ai chết vì bị đánh nhưng chết vì kiệt sức thì có, lại còn tệ hơn ấy chứ, mà đến lúc nhận ra thì đã quá muộn rồi. Cậu ta vẫn nghĩ rằng... ôi không, Kraus tội nghiệp ơi, cậu không biết suy xét mà chỉ là sự chân thực ngốc nghếch của bọn người làm thuê nhỏ mọn mà cậu ấy mang theo vào tận đây. Cậu ấy nghĩ ở đây cũng như ngoài kia nơi làm việc là trung thực và logic, lại có lợi nữa vì mọi ngưòi đều bảo ai càng làm việc nhiều bao nhiêu thì càng kiếm được và được ăn nhiều bấy nhiêu.

- Regardez-moi ga! Pas si vite, idiot!

Gounan từ trên cao quát xuống, rồi chợt nhớ ra anh ta dịch tiếng Đức: "Langsam, du bloder Einer, langsam, verstanden?” Kraus có thể tự giết mình vì kiệt sức nếu cậu ta muốn thế, nhưng không phải hôm nay khi mà chúng tôi làm việc theo dây chuyề và nhịp độ công việc phụ thuộc vào cậu ta.

Đây rồi, tiếng còi bên Các bua, bây giờ nhóm tù người Anh sẽ về, bốn giờ rưỡi rồi. Sau đó sẽ là nhóm các cô người Ukraine, lúc năm giờ, chúng tôi đã có thể vươn vai, bây giờ chỉ còn lượt đi về, điểm đanh và kiểm tra chấy trước khi được nghỉ.

Đến lúc tập trung, "Antreten" từ tất cả các phía; và từ tất cả các phía những hình nhân đầy bùn duỗi chân tay co cứng mang dụng cụ về lán. Chứng tôi rút chân ra khỏi hố, cẩn thận để không bị tuột mất giày rồi đi, lảo đảo nhễ nhại đứng vào hàng về trại. "Zu dreien", hàng ba. Tôi tìm cách đi cạnh Alberto, hôm nay làm việc tách nhau nên chúng tôi muốn hỏi ngay xem mọi chuyện thế nào. Nhưng ai đó đà thúc cho tôi một cú vào bụng thế là tôi tụt lại đằng sau, xem ai ở cạnh này, đúng Kraus.

Giờ chúng tôi bắt đầu đi. Kapo hô nhịp bước chần bằng một giọng nặng nề: “Links, links, links”; đầu tiên hơi đau chân, nhưng rồi sẽ ấm dần lên và sẽ bớt căng thẳng. Hôm nay cũng thế, cả cái ngày hôm nay mà buổi sáng có vẻ như dài bất tận không thể qua nổi này chúng tôi cũng đã sống hết từng phút một cho đến hết; giừ thì nó rũ xuống khép lại, và sẽ ngay lập tức bị lãng quên, nó đã không còn là một ngày nữa, không dể lại một dấu ấn gì trong ký ức bất kỳ ai. Chúng tôi biết ngày mai cũng sẽ lại như hôm nay: có thể mưa nhiều hơn hoặc ít hơn một chút, có thể chúng tôi sẽ sang bên Các bua vác gạch thay vì đào đất. Hoặc ngày mai có thể chiến tranh sẽ kết thúc, hoặc chúng tôi sẽ bị giết hết, hoặc chuyển sang một trại khác, hoặc sẽ có một sự thay đổi lớn trong số những thay đổi mà từ khi Lager là Lager mọi người không ngừng đoán trước là sắp đến nơi rồi và chắc chắn lắm rồi. Nhưng ai có thể nghiêm túc nghĩ đến ngày mai cơ chứ?

Ký ức là một công cụ đáng ngạc nhiên: từ khi vào trại trong tâm trí tôi cứ vơ vẩn hai câu thơ mà một người bạn viết cho tôi từ lâu lắm rồi:

                                   ... cho tới một hôm

     nói đến ngày mai không còn có nghĩa

Ở đây là thế. Các bạn có biết "không bao giờ" nói bằng tiếng lóng của trại thế nào không? "Morgen fruh", sáng mai.

Bây giờ là lúc "links, links, links, und links", giờ thì không được đi nhầm bước. Kraus vụng về và đã ăn một cái đá của Kapo vì không đi được thẳng hàng: và đấy, giờ thì cậu ta bắt đầu ra hiệu và cố nhằn ra một thứ tiếng Đức khốn khổ, nghe này nghe này, cậu ấy muốn xin lỗi tôi vì chuyện nắm bùn, cậu ta vẫn không hiểu chúng tôi đang ở đâu, phải nói dân Hung đúng là độc nhất vô nhị.

Đi đều bước và nói một câu chuyện phức tạp bằng tiếng Đức là quá nhiều, lần này đến lượt tôi nhắc cậu ta đang bước sai nhịp, tôi nhìn cậu ấy, và tôi thấy đôi mắt cậu ấy đằng sau những giọt mưa đang chảy trên mắt kính, đôi mắt của con người - Kraus.

Thế là đã xảy ra một chuyện quan trọng, và kể nó bây giờ cũng chính vì cái lý do mà vì thế nó đã xảy ra. Tôi đã nói chuyện rất lâu với Kraus: bằng tiếng Đức rất tệ, nhưng chậm, rời rạc và mỗi câu lại cố đảm bảo là cậu ta đã hiểu.

Tôi kể rằng tôi đã mơ được ở nhà mình, căn nhà nơi tôi sinh ra, ngồi với gia đình tôi, chân để dưới bàn và trên bàn là nhiều, rất nhiều đồ ăn. Lúc ấy là mùa hè, và ở  Ý: ở Napoli à?... ừ đúng đấy, đây không phải lúc giải thích chi tiết phụ. Thế rồi chuông cửa reo, tôi lo lắng đứng dậy đi ra mở cửa, và thấy ai biết không? Cậu, cái cậu Kraus Pasili này đây, nhưng đủ râu tóc, sạch sẽ và béo, ăn mặc như người tự do và cầm trong tay một cái bánh mì tròn. Loại hai cân vẫn còn đang nóng. Thế là: “Servus, Paisli, wie geht’s?”, và tôi thấy ngập tràn niềm vui, tôi mời cậu vào và giải thích với bố mẹ tôi cậu là ai, cậu đến từ Budapest, và tại sao cậu lại ướt thế: phải bởi vì cậu cũng ướt hệt như bây giờ. Rồi tôi mời cậu ăn uống, cho một cái giường ấm áp để ngủ vì đã tối rồi, nhưng mà trời ấm áp tuyệt vời nên chỉ trong một lát chúng ta đã khô người. (Phải, vì cả tôi lúc ấy cũng ướt lướt thướt).

Cái cậu Kraus này hồi là dân thường hẳn phải tốt lắm: cậu ấy sẽ không sống lâu  được ở trong này, điều đó có thể thấy từ cái nhìn đầu tiên, như một định lý toán học. Tôi tiếc mình không nói được tiếng Hung, sự xúc động của cậu ấy đang trào lên vỡ đập và biến thành một biển những từ tiếng Magyar không hiểu nổi. Tôi chẳng hiểu được gì ngoài tên tôi, nhưng từ những cử chỉ trang trọng tôi hiểu cậu ấy hứa và cầu chúc.

Tội nghiệp cậu ngốc Kraus. Nếu cậu ấy biết không phải thế, tôi hoàn toàn không mơ thấy cậu ta, với tôi ngoài một giây lát ngắn ngủi kia cậu ấy cũng chẳng là gì hết, cũng như tất cả ở dưới này đều chằng là gì ngoài cái đói bên trong, cái lạnh và mưa bên ngoài.