Chúng tôi có sáu người để cọ sạch phần bên trong cua một bồn chứa xăng dưới đất; ánh mặt trời chỉ chiếu đến chỗ chúng tôi qua cánh cửa ra vào nhỏ. Đây là một công việc xa xỉ vì không bị ai kiểm tra, nhưng mà bị ẩm và lạnh một chút. Bụi gỉ sắt làm cay xè mắt và bao lấy miệng lấy họng chúng tôi thành một vị gần như vị máu.

Cái thang treo buộc ở cửa rung lên: ai đó đang đến. Deutsch dụi phắt điếu thuốc, Goldner đánh thức Sivadjan, tất cả chúng tôi quay lại ra sức cọ cái thành bằng thiếc kêu ầm ĩ.

Nhưng không phải Vorarbeiter mà chỉ là Jean, Pikolo của Kommando chúng tôi. Jean là một sinh viên Alsatian, mặc dù đã hai mươi tư tuổi nhưng cậu ấy là Haftling trẻ nhất của Kommando Hóa. Thế nên cậu ta được giao chân Pikolo, nghĩa là người đưa tin, chịu trách nhiệm lau chùi lán, phân phát dụng cụ, rửa bát và kê sổ giờ làm việc của Kommando.

Jean nói trôi chảy tiếng Pháp và tiếng Đức. Vừa nhận ra đôi giày của cậu ta trên nấc thang cao nhất tất cả đề quay lại.

      - Also, Pikolo, wasgibt es Neues?

      - Qu’est-ce qu’il y a comme soupe aujour- d’hui?

…Kapo hôm nay tâm trạng thế nào? Chuyện Stern bị hai lăm roi là sao? Ngoài trời thế nào? Đã đọc báo chưa? Hôm nay bếp thường dân tỏa ra mùi gì? Mấy giờ rồi?

Jean rất được quý ở Kommando. Cần phải biết cái chức Pikolo đã là một bậc khá cao trong ngôi thứ giữa các Prominent: Pikolo (thường là những người dưới mười bảy tuổi) không làm việc chân tay, được toàn quyền vét nồi phát xúp và có thể quanh quẩn cả ngày gần lò sưởi: "vì thế" có quyền thêm nửa suất bánh, có nhiều khả năng thành bạn hay thân cận của Kapo và sẽ được tên này thải cho quần áo và giày cũ. Jean là một Pikolo tuyệt vời. Cậu ta lanh lợi và khỏe mạnh, nhưng đồng thời cũng rất tử tế và thân thiện: dù phải thực hiện ngoan cường dũng cảm cuộc đấu bí mật của riêng mình chống lại trại và cái chết, cậu ta vẫn không sao lãng việc gìn giữ những quan hệ nhân tính với những bạn tù thiệt thòi hơn. Mặt khác, cậu ta rất khéo léo và kiên nhẫn nên đã dành được cả sự tin tưởng của Alex - tên Kapo.

Đúng như hắn từng hứa hẹn, Alex tỏ ra là một con thú tàn bạo và không đáng tin. Trong lớp áo giáp làm bằng sự ngu xuẩn và dốt nát khủng khiếp, hắn chỉ có độc cái khả năng quản tù có được từ bản năng và kinh nghiệm. Hắn không bỏ lỡ cơ hội nào để tỏ ra tự hào vì dòng máu thuần chủng và cái tam giác màu lục của mình, thể hiện một sự coi thường ngạo mạn đối với những nhà hóa học rách rưới đói ăn của hắn: "Ihr Doktoren! Ihr Intelligenten!,, hắn châm chọc họ hằng ngày khi thấy họ vây quanh với những cái bát giơ sẵn chờ phát xúp. Hắn cực kỳ hạ mình phục tùng những Meister thường dân, còn với các SS thì hắn giữ quan hệ bạn bè thân mật.

Alex rõ ràng là sợ chuyện sổ sách của Kommando và những báo cáo công việc hằng ngày, Pikolo đã chọn dịp đó để tỏ ra hữu ích. Đó là cả một công trình cẩn thận, chậm rãi và tinh vi mà cả Kommando suốt một tháng trời nín thở theo dõi. Nhưng cuối cùng thì lớp phòng thủ của con quái đã bị hạ và Pikolo đạt được nhiệm vụ đó trong sự hài lòng của tất cả những người liên quan.

Chỉ riêng chuyện Pikolo không lợi dụng vị trí của mình đã khiến chúng tôi biết rằng lời nói của cậu ta rất có sức nặng, nhất là khi thể hiện bằng giọng điệu cần có và vào đúng lúc cần thiết. ã nhiều lần nó cứu cho vài người ttorng số chúng tôi khỏi bị đòn hay bị tố giác với bọn SS. Chúng tôi đa kết bạn từ một tuần nay, sau khi quen biết nhau trong một trường hợp ngoại lệ - khi có báo động máy bay. Nhưng sau đó, bị cuốn theo cái nhịp điệu khốc liệt của Lager, chúng tôi không làm được gì hơn ngoài việc chào nhau vội vã ở nhà xí hay khu tắm rửa.

Bám một tay vào thang đu, Pikolo chỉ vào tôi, nói: "Aujourd'hui c'est Primo qui viendra avec moi chercher la soupe."

Cho đến tận hôm trước thì đó là việc của Stem, tay mắt lác người Transylvania, hắn đang đen đủi dính vào một vụ ăn cắp chổi ở nhà kho, thế là Pikolo đưa được tôi vào thế chân giúp việc trong Essenholen, phục vụ suất ăn hằng ngày.

Cậu ta leo ra ngoài, tôi vừa theo sau vừa chớp mắt vì ánh sáng ban ngày. Ngoài trời ấm áp, mặt trời làm bốc lên một mùi véc ni và nhựa đường nhè nhẹ từ đất khiến tôi liên tưởng tới những bãi biển mùa hè trong thời thơ ấu. Pikolo đưa cho tôi một trong hai đầu quang gánh rồi chúng tôi cất bước dưới bầu trời tháng Sáu trong xanh.

Tôi bắt đầu cảm ơn, nhưng cậu ta ngắt lời, không cần. Có thể thấy dãy Các pát phủ tuyết. Tôi hít thở không khí trong lành và cảm thấy nhẹ nhàng khác thường.

        - Tu es fou de marcher si vite. On a le temps, tu sais. Nhà bếp còn cách một cây số. Sau đó sẽ phải quay về với cái thùng đựng đầy năm mươi lít treo trên đòn gánh. Một công việc khá nặng nhọc, nhưng có chặng đi dễ chịu không phải gánh gì, và dù sao cũng là cơ hội đáng ao ước để được mon men lại gần bếp.

Chúng tôi đi chậm lại. Pikolo quả là thành thạo, cậu ta đã chọn đường theo cách chúng tôi sẽ đi một vòng xa ít nhất là một cây số mà không gây nghi ngờ gì. Chúng tôi nói về nhà của mình, về Strasbourg và về Turin, về chuyện đọc, chuyện học hành của chúng tôi. Về mẹ chúng tôi: mọi bà mẹ mới giống nhau làm sao! Mẹ cậu ta cũng hay quở trách chuyện cậu ta không bao giờ biết mình có bao nhiêu tiền trong túi; mẹ cậu ta cũng sẽ ngạc nhiên nếu biết cậu ta trụ được, rằng cậu ấy vẫn trụ được ngày qua ngày.

Một tên SS đi xe đạp qua. Đó là Rudi, tên Blockfuhrer. Dừng lại, chú ý, bỏ mũ xuống. Sale brute, celui-là. Ein ganz gemeiner Hund."Với cậu ta nói tiếng Pháp hay tiếng Đức chả khác gì nhau thì phải? Không khác gì, cậu ấy có thể nghĩ bằng cả hai thứ tiếng. Cậu ấy đã  ở Liguria một tháng, cậu ấy thích nước Ý và muốn học tiếng  Ý. Tôi rất vui lòng dạy cậu ấy tiếng  Ý: chúng ta không làm được sao? Làm được. Làm luôn ấy chứ, đằng nào cũng thế, quan trọng là không để mất thời gian, không phí mất một tiếng đồng hồ này.

Tay người Roma - Limentani - lê bước ngang qua với một cái bát giấu dưới áo. Pikolo chăm chú nghe, cậu ta nghe được vài từ chúng tôi nói chuyện và vừa cười vừa nhắc lại: "Zup-pa, cam-po, ac- qua."

Tay chỉ điểm Frenkl đi qua. Nhanh chân lên, không biết thế nào được, cái thằng ấy chỉ thích hại người.

... Khúc ca Ulysses. Không hiểu tại sao và thế nào mà tôi lại nghĩ đến nó: nhưng chúng tôi không có thời gian chọn lựa, một tiếng đồng hồ không còn được một tiếng nữa rồi. Nếu Jean thông minh cậu ấy sẽ hiểu được. Sẽ hiểu thôi: hôm nay tôi thấy mình thật giỏi.

... Dante là ai? Thần khúc là gì? Nếu ta cố giải thích ngắn gọn Thần khúc là gì thì sẽ thấy cảm giác mới lạ lùng thế nào nhỉ. Địa ngục được chia thế nào, có những hình phạt gì. Virgilio là Lý trí, Beatrice là Thần học.

    Jean rất chăm chú. Tôi bắt đầu, chậm rãi và chính xác:

... Tia cao nhất của ngọn lửa cổ xưa

Bắt đầu lay động và nói thầm thì,

Như đang lung lay trước gió.

Ngọn lửa chao đi đảo lại,

Như một cái lưỡi đang nói,

Rồi một giọng nói thoát ra, "Khi mà”.

Đến đó tôi dừng lại và thử dịch. Tệ hại: tội nghiệp Dante và tiếng Pháp! Nhưng dù sao thì mọi việc cũng có vẻ hứa hẹn: Jean ngưỡng mộ sự tương đồng kỳ lạ của thứ tiếng mới, cậu ta gợi ý cho tôi những từ thích hợp để nghe có vẻ "cổ xưa".

Sau "Khi mà" là gì nhỉ? Mù tịt, trí nhớ của tôi thiếu mất một góc. "Trước khi Aeneas đặt tên cho vùng đất ấy." Một góc nữa thiếu. Láng máng mấy đoạn vô tác dụng "Cả tình thưong của người cha già cả. Cả tình yêu đem lại hạnh phúc cho nàng Penelope", liệu có đúng không nhỉ?

... Thế là ta xông ra muôn trùng biển cả

Cái này thì được, cái này tôi chắc chắn, tôi có thể giải thích cho Pikolo cách phân biệt "tôi xông ra" không giống như "tôi đặt mình", nó mạnh và táo bạo hơn nhiều, là sự dứt bỏ, là ném mình sang bên kia rào cản, chúng tôi hiểu rõ sự bốc đồng ấy. Muôn trùng biển cả: Pikolo đã đi trên biển và cậu ấy hiểu câu ấy diễn đạt cái gì, khi chân trời biến vào chính nó, thoải mái tiến lên, đơn giản và không còn mùi gì khác ngoài mùi biển: những điều ngọt ngào xa xôi làm sao.

Chúng tôi đã đến Kraftwerk, nơi Kommando chuyên về đặt cáp làm việc. Kỹ sư Levi hẳn phải ở đây. Kia rồi, chỉ thấy cái đầu anh ta nhô lên khỏi cái hào. Anh ta vẫy tay chào tôi. Levi là người giỏi giang, tôi chưa bao giờ nhìn thấy anh ấy suy sụp tinh thần, không bao giờ anh ấy nói về chuyện ăn uống.

“Biển cả”. “Biển cả". Tôi biết nó có vần với "bỏ rơi ta : Những chiến hữu không bao giờ bỏ rơi ta", nhưng tôi không nhớ nó đi trước hay đi sau. Và chuyến đi nữa, cái chuyến đi liều mạng bên kia những cột trụ của Hercules, thật đáng buồn khi phải kể lại như văn xuôi, thật báng bổ. Tôi chỉ nhớ được độc một câu, nhưng cũng đáng để dừng lại:

... Điểm mọi người chớ có vượt qua

vượt qua : phải vào đến Lager này tôi mới nhận ra cách diễn đạt như lúc trước, "xông lên".

Nhưng tôi không chia sẻ với Jean, tôi không chắc nhận xét ấy có quan trọng không. Còn bao nhiêu điều khác để nói, mặt trời đã lên cao, vội phát điên lên mất.

Đây, Pikolo chăm chú, mở tai và mở cả tâm trí của cậu ra, tôi muốn cậu hiểu rằng:

Hãy nghĩ về dòng dõi của chúng ta

sinh ra không phải để sống như súc vật

mà để theo đuổi đạo đức và trí tuệ

Dường như tôi đang nghe nó lần đầu tiên, như một tiếng thét vọng lên từ mộ, như giọng nói của Chúa. Trong giây lát tôi quên mất mình là ai, mình đang ở đâu.

Pikolo bảo tôi nhắc lại. Pikolo thật tử tế, cậu ấy nhận ra việc ấy tốt cho tôi. Hay còn điều gì nữa: có thể cậu ấy hiểu được cái thông điệp mặc dù tôi dịch rất chán, bình thơ tẻ nhạt và vội vã. Cậu ấy hiểu câu thơ liên quan đến mình, đến tất cả những gì con người phải vật lộn, đặc biệt là đến chúng tôi, liên quan đến hai chúng tôi - những kẻ đã dám suy ngẫm về điều này với đòn gánh xúp trên vai.

... Những bạn đồng hành của tôi náo nức

... tôi cố gắng, nhưng vô ích, thử giải thích chữ "náo nức"  ở đây có nghĩa là gì. Lại sót mất một đoạn ở đây, lần này thì khồng tài nào cứu vãn được.

"Ngọn lửa bên dưới vầng trăng" hay tương tự thế, nhưng trước đó thì sao? Chẳng nghĩ ra gì cả, "keine Ahnung" như ở đây vẫn nói. Pikolo tha lỗi cho tôi nhé, tôi quên mất ít nhất là bốn khổ rồi.

- Ca ne fait rien, vas-y tout de même.

... Khi một ngọn núi hiện lên sẫm màu

Còn cách xa mà hình như cao vòi vọi

Tôi chưa từng thấy bao giờ!

Phải rồi, "cao vòi vọi" (alta tanto) chứ không phải "rất cao" (molto alta), tính từ kép. Và núi, khi nhìn thấy núi từ xa... núi... Pikolo ơi, ơi Pỉkolo, nói gì đi, nói đi, dừng để tôi nghĩ về những dãy núi cùa mình, những ngọn núi hiện lên trên bóng đêm buổi tối mỗi khi tôi ngồi trên tàu từ Milan về Turin.

Đủ rồi, phải tiếp tục thôi, có những điều chỉ nghĩ chứ không nên nói. Pikolo nhìn tôi chờ đợi.

Tôi sẵn lòng cho đi suất xúp hôm nay để nối được câu "chưa từng thấy bao giờ" với đoạn kết. Tôi gắng sức dựng lại từ các vần, nhắm mắt, cắn ngón tay nhưng chẳng ích gì, phần còn lại trống không. Vài câu khác nhảy múa trong đầu tôi: "mặt đất đẫm nước nổi gió", không, đó là cái khác. Muộn rồi, muộn mất rồi, chúng tôi đã đến bếp, phải kết thúc thôi:

Ba lần mũi tàu xoay tròn trong nước

Đến lần thứ tư thì đuôi tàu chổng ngược lên trời

Rồi mũi tàu cắm xuống như ý ai đã muốn..

Tôi giữ Pikolo lại, cậu phải nghe, cực kỳ cần và cấp thiết, cậu phải hiểu cái câu "như ý ai đã muốn" trước khi quá muộn, ngày mai tôi và cậu có thể sẽ chết, hoặc không bao giờ gặp nhau nữa, tôi phải bảo  cậu, phải giải thích với cậu về thời Trung Cổ, về cái hoàn cảnh lệch thời không ngờ tới nhưng sao nhân văn và thiết  thực đến thế. Còn nữa, một thứ vĩ đại lắm mà chính bản thân tôi bây giờ mới thấy, trong một phút lóe lên của trực giác, lý do số phận của chúng ta, sao chúng ta lại ở đây…

Lúc này chúng tôi đã đứng xếp hàng chờ xúp, giữa cái đám đông bẩn thỉu nhếch nhác của những người gánh xúp cho các lán khác. Những người mới đến xô vào lưng chúng tôi. "Kraut und Ruben? Kraut und Riiben." Xúp hôm nay được tuyên bố là xúp củ cải bắp cải: "Choux et navets. Kaposzta és répak."