Chúng tôi có một xu hướng không thề sửa được là đặt cho mỗi sự kiện một biểu tượng hay dấu hiệu nào đó. Từ hơn bảy mươi ngày nay chúng tôi chờ đợi Waschetauschen, dịp thay quần áo lót. Đã có tin đồn ầm ĩ là thiếu đồ lót để thay vì ở tiền tuyến mặt trận đã mở rộng, do đó bọn Đức không có khả năng vận tải đồ đến Auschwitz, và "thế là" tự do đã gần kề. Song song với tin đồn ấy là tin đối ngược, chuyển đồ đến chậm là dấu hiệu chắc chắn cho một đợt thanh trừng toàn bộ trại sắp xảy ra. Nhưng cuối cùng thì đồ vẫn đến, và theo đúng như lệ thường, ban Quản lý Lager cẩn thận lo sao cho đồ thay đến bất chợt và cùng một lúc ở tất cả các lán.
Cần phải biết rằng ở Lager rất thiếu vải, vải là thứ cực kỳ quý. Cách duy nhất để chúng tôi kiếm được một mảnh để xì mũi, hay một dải cuốn chân là cắt một miếng ở áo sơ mi vào lúc đổi áo. Nếu áo sơ mi có tay dài thì cắt tay, nếu không chúng tôi đành cắt một mẩu chữ nhật ở dưới, hay tháo một trong các mảnh vá chi chít. Nhưng kiểu gì thì cũng mất thời gian để kiếm kim chỉ, và phải thực hiện một cách nghệ thuật để vết rách không quá lộ liễu khi đưa áo ra đổi. Đồ bẩn và rách sẽ được chuyển lẫn với nhau sang Phòng may của trại, được vá lại, đưa đi tẩy trùng bằng hơi (chứ không phải đi giặt) rồi dược đưa về phát lại. Vì thế nên phải phát đồ thay một cách đột ngột, để quần áo không bị xé sửa theo những kiểu kể trên.
Nhưng cũng như mọi khi, không thể tránh được vài ánh mắt láu cá soi qua tấm phủ của cái xe chạy từ phòng tẩy uế ra và chỉ trong vài phút cả trại đã biết tin về một Waschetauschen sắp đến, không chỉ thế tin tức còn thêm vào là lần này có cả áo mới lấy từ một chuyến chở bọn Hung đến nơi từ ba ngày trước.
Cái tin này lập tức gây ảnh hưởng. Tất cả những người đang có lậu sơ mi dự trữ, thó hoặc xoay xở được, thậm chí là do mua lại sòng phẳng bằng bánh mì để chống rét hay để đầu tư chờ lên giá ngay lập tức đổ về Chợ Trao đổi, hy vọng đến kịp để đổi được cái sơ mi dự trữ lấy thức ăn trước khi dòng thác sơ mi mới, hay thậm chí là tin tức về chuyện ấy làm cho hàng hóa của mình mất giá không cứu vãn được nữa.
Chợ lúc nào cũng náo nhiệt. Mặc dù tất cả các trao đổi (thật ra là mọi dạng sở hữu) đều bị cấm tuyệt đối, vờ mặc dù những vụ bắt quả tang thường xuyên của Kapo hay Blockaltester đều đặn tóm được người mua, người bán và cả những kẻ tò mò lượn quanh đó nhưng mỗi khi các đội làm việc ở chỗ làm về là ngay lập tức cái góc Đông Bắc củaLager (tức là cái góc cách xa lán của bọn SS nhất) liên tục đông đúc ầm ĩ, mùa hè thì ở ngoài trời, mùa đông thì trong một phòng tắm.
Ở đó lượn lờ từng đám cả chục người, miệng he hé, mắt sáng lên, những kẻ tuyệt vọng vì đói bị bản năng đẩy đến cái nơi các thứ hàng hóa bày ra khiến bụng càng sôi lên mạnh hơn và nước bọt càng tứa ra nhiều hơn. Bọn họ có trong tay nhiều nhặn nhất là nửa suất bánh mì khốn khổ để dành được từ sáng với một nỗ lực đau đớn, hy vọng mù quáng sẽ có cơ hội đổi chác hời với một kẻ ngây thơ nào đó không biết giá cả thị trường. Một vài kẻ trong bọn họ, kiên nhẫn một cách man rợ, mua một lít xúp với nửa phần bánh mì, khi được xúp rồi thì săm soi cẩn thận để hớt hết mấy miếng khoai tây ở đáy xúp, làm xong lại đem đổi xúp lấy bánh mì, và bánh mì lấy một lít xúp khác để tiếp tục vớt, cho đến khi thần kinh còn chịu được hoặc khi nạn nhân nào đó bắt quả tang cho hắn một bài học đích đáng rồi trưng ra cho mọi người nhạo báng. Cùng loại đó còn có những kẻ đến chợ để bán cái áo duy nhất của mình: bọn họ đều biết điều gì sẽ xảy ra, Kapo sẽ phát hiện ngay ra họ chỉ ở trần dưới lớp áo khoác. Rồi Kapo sẽ hỏi họ đã làm gì cái áo, hỏi gọi là có thôi, chỉ là một cách để đi vào vấn đề. Còn bọn họ sẽ trả lời mình bị mất áo ở chỗ tắm rửa, câu trả lời cũng chỉ để có còn thì không ai hy vọng Kapo sẽ tin. Đến mấy cục đất ở Lager cũng biết chín mươi chín phần trăm những người không có áo là vì đói quá đã bán đi mất rồi, và họ phải chịu trách nhiệm vì áo là thuộc về Lager. Thế là Kapo sẽ đánh họ, cho họ một cái áo khác mà sớm muộn họ sẽ lại bán đi tiếp.
Những tay buôn chuyên nghiệp đã ở chợ, mỗi người vào cái góc quen thuộc của mình: đầu tiên trong số đó là những tay Hy Lạp, bất động và im lặng như những con nhân sư, ngồi xổm sau những bát xúp đặc sánh, thành quả công việc của những vụ sắp xếp và của tình đoàn kết dân tộc. Hội Hy Lạp giờ chỉ còn rất ít, nhưng là hàng đầu trong việc cống hiến vào diện mạo của trại và vào ngôn ngữ quốc tế trao đổi ở đây. Ai cũng biết "caravana" là cái bát, "la comedera es buena" là xúp ngon; từ để chỉ một hành động trộm cắp nói chung là "klepsi-klepsi" thi rõ ràng là gốc Hy Lạp. Những người sống sót ít ỏi từ cộng đồng Do Thái ở Salonica đó, với hai ngôn ngữ chính tiếng Tây Ban Nha và tiếng Hy Lạp và với những hoạt động đa dạng, quả là cả một kho chứa trí tuệ cụ thể, trần tục và tỉnh táo, trong đó truyền thống của mọi nền văn minh vùng Địa Trung Hải hòa trộn vào nhau. Việc những trí tuệ ấy chuyển thành những kỹ năng khoa học và hệ thống để trộm cắp, để chiếm lấy quyền hành và đọc quyền ở chợ cũng không khiến người ta quên rằng bọn họ rất ghét cái ác bản tính hay quên sự tỉnh táo đáng kinh ngạc của họ để bảo tồn long tự trọng vẫn còn tiềm tàng. Những đức tính ấy biến những người Hy Lạp thành một cộng đồng hạt nhân gắn kết nhất và xét về những mặt vừa nêu thì còn là văn minh nhất.
Có thể tìm thấy ở Chợ những tên chuyên thó đồ nhà bếp, áo khoác căng lên với những chỗ phồng đáng nghi. Trong khi xúp có giá khá ổn định (nửa phần bánh đổi được một lít xúp), giá của củ cải, cà rốt, khoai tây lại dao động rất nhiều, phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có cả sự cần cù và liêm khiết của các phiên lính gác đêm ở kho.
Mahorca cũng được mang bán: Mahorca là một loại thuốc lá phế phẩm, hăng và cứng, vẫn được bán ở Kantine trong loại hộp năm mươi gam, đổi lấy những "phiếu thưởng" mà Buna phát cho những người làm việc giỏi nhất. Nhưng việc phát phiếu được thực hiện bất quy tắc, bủn xỉn và bất công rõ ràng. Thế nên phần lớn các phiếu thưởng thường lọt vào tay của Kapo hoặc những kẻ có máu mặt, trực tiếp hoặc bằng cách lạm quyền. Kiểu gì đi nữa, những phiếu thưởng ấy của Lager được quay vòng ở chợ Lager dưới dạng tiền, giá trị của chúng thay đổi tương quan mật thiết với các quy luật kinh tế cổ điển.
Có những thời kỳ phiếu thưởng được trả một phần bánh mì, rồi một khoanh một phần tư, một khoanh một phần ba, có ngày lên tới một khoanh rưỡi, nhưng sau đó Kantine nhận được ít Mahorca hơn và thế là mất vật đảm bảo, giá tiền sụt xuống chỉ còn một phần tư khoanh. Có một giai đoạn lên giá khác thì lại do vào một lý do độc nhất vô nhị: mấy cô cũ ở Frauenblock tự nhiên được đổi bằng các cô Ba Lan to lớn. Vì rằng một phiếu thưởng đổi được một lần vào Frauenblock (chỉ cho tù tội phạm và tù chính trị, còn dân Do Thái thì không bị vấn đề đó chi phối cho lắm), những kẻ quan tâm lập tức lũng đoạn thị trường: giá đổi, nhưng cũng chẳng giữ cao được lâu.
Trong số các Haftling bình thường, không có nhiều người tìm mua Mahorca đổ hút mà thường thì số thuốc ấy được mang ra khỏi trại bán cho các công nhân thường dân của Buna. Đó chính là một kiểu "kombinacja" khá phổ biến: Haftling bằng cách nào đó tiết kiệm được một phần bánh, đầu tư đổi thành Mahorca; cẩn thận tiếp xúc với một con nghiện" thường dân để bán Mahorca thu ngay hàng, một lượng bánh mì nhiều hơn giá mua ban đầu. Haftling ăn phần lãi rồi lại quay vòng phần bánh mì để lại. Đầu cơ kiểu này sẽ thiết lập một quan hệ giữa nền kinh tế bên trong Lager với cuộc sống kinh tế bên ngoài: khi việc cung cấp thuốc lá cho khu dân cư ở Cracow ngẫu nhiên bị đình trệ, điều ấy đã vượt qua hàng rào dây th p gai chia rẽ chúng tôi với thế giới con người và lập tức gây tác động trong trại, đẩy giá Mahorca vọt lên, và theo đó là giá phiếu thưởng.
Trường hợp miêu tả ở trên chỉ là một ví dụ đơn giản không hơn không kém. Một trường hợp khác phức tạp hơn như sau. Haftling xin được, hoặc đổi bằng Mahorca hay bánh mì với thường dân lấy một mảnh áo sơ mi rách rưới bẩn thỉu kinh tởm, nhưng dù sao cũng có nổi ba cái lỗ thích hợp để chui đầu và tay qua. Và chừng nào còn có vẻ là một thứ để mặc và không phải cắt ghép mà thành, cái thứ ấy vào dịp Wäschetauschen sẽ được coi như một cái áo và có quyền được đổi. Cùng lắm thì cũng chỉ ăn một trận đấm đá xứng đáng về tội không giữ gìn đồ của trại cẩn thận.
Vì thế ở Lager giá trị của một cái áo còn đáng được gọi là áo không khác lắm so với giá của một mảnh giẻ đầy vét rách. Haftling đề cập đến ở trên không khó khăn gì để tìm một bạn tù có áo còn có thể đổi chác được nhưng lại không biết đầu tư với nó do không quen các công nhân thường dân, không biết tiếng, không có khả năng, do chỗ làm không thuận lợi. Anh này sẽ chấp thuận đổi áo lấy một lượng bánh mì nhỏ. Lần Waschetauschen tiếp theo dù sao cũng sẽ lập lại cân bằng, phát đồ mới và đồ cũ một cách hoàn toàn ngẫu nhiên. Nhưng Haftling đầu tiên có thể bán lậu cái áo sơ mi tốt ở Buna, bán lại cho tay công nhân trước (hoặc một tay khác) lấy bốn, sáu cho đến mười phần bánh mì. Lợi nhuận cao đến thế xuất phát từ mức độ mạo hiểm của việc ra khỏi trại với hơn một cái áo trên người, hay về trại mà không có áo.
Có rất nhiều biến thể trong chủ đề này. Có những người không ngại ngần tháo lớp vàng bọc răng để bán ở Buna đổi lấy bánh mì hoặc thuốc lá; nhưng đổi chác kiểu ấy thường được thực hiện qua trung gian. Một "số lớn", tức là một tù mới đến, chỉ vừa nếm mùi đói và nhịp sống căng thẳng ở trại nhưng đã khá suy sụp, bị một "số bé" để ý vì hàm răng bọc nhiều vàng của anh ta. "Số bé" đề nghị "số lớn" tháo vàng đổi lấy ba hay bốn suất bánh mì.
Nếu số lớn chấp thuận, số bé trả rồi mang vàng đến Buna, liên hệ với một thường dân tin cẩn để không lo bị tố cáo hay trộm cắp, và thể nào cũng kiếm chác được từ mười đến hai mươi suất bánh tuồn dần cho anh ta một, hai suất mỗi ngày. Nhân chuyện này cũng phải biết rằng trái với lượng trao đôi ở Buna, các trao đổi diễn ra trong trại chỉ có giá trị đến bốn suất bánh là cao nhất. Vì nếu không sẽ không thể thực hiện hợp đồng nợ, hay giữ một lượng bánh lớn như thế khỏi lòng tham của kẻ khác và cơn đói của chính mình.
Làm ăn với thường dân là một yếu tố cơ bản của Arbeitslager, và như đã thấy nó quyết định cuộc sống kinh tế. Nhưng mặt khác nó lại là một tội, được nêu rõ trong quy định của trại và bị coi nặng ngang với tội "chính trị", vì thế sẽ bị xử đặc biệt nghiêm. Häftling nào bị coi là "Handel mit Zivilisten", nếu không có chỗ che chở quyền lực nào sẽ bị đưa về Gleiwitz III, về Janina, về Heidebreck chỗ các mỏ than, điều đó có nghĩa sẽ chết vì vất vả chỉ trong vòng vài tuần. Ngoài ra, tòng phạm thường dân có thể bị truy tố trước cơ quan chức năng của Đức và bị phạt ở Vemichtungslager, chịu chung hoàn cảnh của chúng tôi một thời gian dao dộng, theo như tôi biết, từ mười lăm ngày đến tám tháng. Những công nhân bị phán quyết chịu hình phạt này sẽ bị lột trần như chúng tôi khi vào, nhưng đồ đạc của họ thì được giữ trong kho. Họ không bị xăm số và được để tóc, điều khiến có thê nhận ra họ dễ dàng. Nhưng trong suốt thời gian phạt họ phải chịu làm cùng loại công việc với chúng tôi và cùng khung kỷ luật: tất nhiên là ngoại trừ phần chọn lọc.
Họ làm việc ở những Kommando đặc biệt và không có liên hệ theo bất cứ kiểu nào với các Häftling bình thường. Với họ Lager là sự trừng phạt và nếu họ không chết vì vất vả hay bệnh tật thì có rất nhiều khả năng sẽ được quay lại với con người. Nếu họ nói chuyện được với chúng tôi thì điều đó đã có thể đào được một lỗ qua bức tường đang khiến chúng tôi như những kẻ đã chết với thế giới bên ngoài, và rọi một tia sáng vào bí ẩn về tình trạng của chúng tôi, điều những người tự do vẫn hỏi. Với chúng tôi Lager không phải một hình phạt, chúng tôi không thấy được điểm kết thúc. Lager không là gì khác mà chính là kiểu tồn tại áp đặt cho chúng tôi trong lòng cái tổ chức xã hội của Đức này và không hề có giới hạn thời gian.
Chính vì thế một phần trại của chúng tôi được dành cho những lao động thường dân của tất cả các quốc tịch, những người phải ở một thời gian ngắn hoặc dài để chuộc lỗi cho những quan hệ phạm pháp của họ với Haftling. Phần này của trại bị ngăn với phần còn lại bởi một hàng rào dây kẽm gai, nó được gọi là E-Lager, còn người trong đó được gọi là E- Haftling. E là chữ cái đầu của “Erziehung”, nghĩa là “giáo dục”.
Tất cả những trao đổi liệt kê cho đến giờ đều là dựa trên những thứ thuộc về Lager. Do đó mà bọn SS nghiêm khắc triệt tiêu chúng đến thế: vàng bọc răng chúng tôi là của chúng, giật ra từ răng người sống hay người chết thì sớm muộn gì cũng đều vào tay chúng cả. Vì thế đương nhiên chúng làm mọi cách để vàng không ra khỏi trại.
Nhưng về chuyện trộm cắp thì ban quản lý trại không phản đối gì. Điều đó thể hiện rõ rệt qua cách xử sự rất đồng lõa của bọn SS trong chuyện buôn bán lậu.
Ở đây mọi việc khá đơn giản. Đó là chuyện ăn cắp hoặc nhận vài trong số rất nhiều dụng cụ đồ dùng, nguyên vật liệu, sản phẩm... mà chúng tôi tiếp xúc hằng ngày ở Buna trong thời gian làm việc, tối về đưa chúng vào trại, tìm khách hàng và thực hiện trao đổi lấy bánh hoặc xúp. Hoạt động ấy rất sôi động: với một số thứ, mặc dù là thiết yếu cho cuộc sống bình thường ở Lager, cách duy nhất và phổ biến nhất để có được là ăn cắp. Điển hình là chổi, sơn, dây điện, mỡ bôi giày. Việc trao đổi mỡ bôi giày có thể lấy ra làm ví dụ.
Như chúng tôi đã nói đến ở những phần trước, quy định của trại ghi rõ mỗi sáng giày phải được bôi mỡ và đánh bóng, mỗi Blockältester phải chịu trách nhiệm trước bọn SS về việc mọi người trong lán của anh ta đều tuân lệnh. Người ta sẽ nghĩ rằng mỗi lán sẽ được đều đặn giao mỡ đánh giày, nhưng không phải thế, cơ chế lại hoàn toàn khác, cần phải nói thêm là buổi tối mỗi lán nhận được một lượng xúp nhiều hơn tổng số suất quy định và phần dư ra sẽ do Blockältester xử. Đầu tiên tay này sẽ dành phần cho thêm bạn bè và những người hắn che chở, sau đó là trả công cho những người quét dọn, lính gác đêm, người kiểm tra chấy và tất cả lũ có nhiệm vụ quyền hành ở lán. Nếu vẫn còn dư (Blockältester thông minh nào cũng đều làm sao để vẫn dư) thì được dùng để mua đồ.
Phần còn lại có thể tự hiểu: những Häftling có cơ hội ở Buna xúc đầy được một bát mỡ hay dầu máy (hay cái gì khác: bất cứ loại chất nào màu đen và nhờn đều được coi là thích hợp để đánh bóng giày), tối về trại, lượn vòng một cách hệ thống qua các lán cho đến khi tìm thấy một Blockältester hết hàng hoặc định mua hàng để trữ. Ngoài ra mỗi lán đều có người cung cấp quen, thỏa thuận một mức thù lao hằng ngày để tay này cung cấp hàng mỗi khi dự trữ chuẩn bị cạn.
Tối nào ở cạnh cửa Tagesräume cũng có lều của những tay cung cấp kiên nhẫn nằm đó; bọn họ đứng hàng giờ liền, bất chấp mưa tuyết, phấn khích thì thầm những chuyện liên quan đến giá cả thay đổi và giá phiếu thưởng. Thỉnh thoảng một người tách ra, chạy vào kiểm tra nhanh Chợ rồi quay lại mang theo tin tức mới nhất.
Ngoài những vật đã nêu còn có vô số thứ lấy được từ Buna có thể dùng được trong trại hay được Blockaltester thích, hoặc thu hút sự quan tâm tò mò của mấy tay có máu mặt. Đèn, bàn chải, xà phòng thường và xà phòng cạo râu, lưỡi lam, nhíp, túi, đinh, cồn methylic để pha uống, xăng cho bật lửa thô, thứ phi thường mà những thợ thủ công của Lager bí mật sản xuất.
Trong cái mạng phức tạp trộm cắp và chống trộm cắp được nuôi dưỡng bằng sự thù địch ngấm ngầm của bọn chỉ huy SS và chính quyền địa phương ấy, Ka-Be đóng một vai trò hàng đầu. Ka- Be là chỗ ít nghiêm ngặt nhất, cái van dễ thổi bay các quy định và trốn tránh sự theo dõi của cấp trên nhất. Tất cả đều biết chính các y tá là người tung ra bán giá thấp trên thị trường quần áo, giày của người chết và của những người bị chọn lựa mà khi đi Birkenau chỉ được ở trần. Y tá và bác sĩ tuồn hợp chất diệt vi khuẩn sulphonamide sang Buna, nó được phát, bán cho thường dân để đổi lấy các loại lương thực.
Y tá còn kiếm lời to khi buôn bán thìa. Lager không cấp thìa cho những người mới vào, mà không có nó thì không làm sao ăn được cái món xúp loãng. Thìa được các Haftling thợ chuyên môn của các Kommando chuyên gò rèn sắt thiếc làm ở Buna một cách bí mật trong những lúc rỗi. Đó là một thứ đồ nặng nề lởm chởm gò được bằng búa từ miếng sắt, thường có một cạnh được mài sắc để có thể dùng vừa như thìa vừa như dao cắt bánh. Chính những người làm ra bán chúng thẳng cho những người mới đến: một cái thìa đơn giản giá nửa suất bánh, một cái thìa-dao ba phần tư suất bánh. Còn có quy định là có thể mang thìa vào Ka-Be nhưng không được mang ra. Những người lành bệnh vào lúc xuất viện, trước khi mặc quần áo sẽ bị các y tá lột thìa rồi đem bán ra Chợ. Thêm vào số thìa của những người lành bệnh là thìa của người chết và người bị chọn lọc, tổng cộng mỗi ngày các y tá đem bán khoảng năm mươi thìa. Ngược lại, những người Xuất viện bắt buộc phải quay lại làm việc với bất lợi ngay đầu tiên là mất luôn nửa suất bánh mì để mua một cái thìa mới.
Sau rốt, chính Ka-Be còn là khách hàng và người tiêu thụ chính những đồ lấy đưọc từ Buna: tổng số xúp dành cho Ka-Be, có đến hai mươi lít mỗi ngày được dành làm khoản mua đồ để đổi lấy những thứ đa dạng từ các tay chuyên nghiệp. Người thì ăn trộm ống cao su nhỏ để bán cho Ka-Be dùng làm ống thụt hay ống xông, người thì cung cấp bút chì và mực màu mà hệ thống kế toán phức tạp ở Ka-Be cần có, hay cặp nhiệt độ, các đồ thủy tinh, chất hóa học từ Buna chui vào túi các Haftling và thành các nguyên vật liệu y tế phát huy công dụng ở trạm xá.
Tôi không muốn bị coi là tự kiêu nhưng phải kể thêm cả sáng kiến của Alberto và tôi, ăn trộm các cuộn giấy chia mi li mét trong máy ghi nhiệt của Xưởng sấy khô đem bán cho bác sĩ trưởng của Ka- Be, gợi ý để dùng như bảng ghi biểu đồ mạch-nhiệt.
Tóm lại: trộm cắp ở Buna bị chính quyền địa phương trừng phạt nhưng lại được SS khuyến khích và cho phép; trộm cắp ở trại bị SS ngặt nghèo ngăn chặn còn dân địa phương lại coi như một hoạt động trao đổi bình thường; trộm cắp giữa đám Haftling thường sẽ bị trừng phạt, nhưng cả kẻ trộm lẫn nạn nhân đều bị phạt nặng như nhau.
Chúng tôi muốn mời độc giả thử suy ngẫm xem, những cái từ như "thiện", "ác" "đúng" "sai" có ý nghĩa gì ở Lager; mỗi người hãy phán xét trên cái bức tranh mà chúng tôi đã vẽ ra và những ví dụ đã liệt kê xem khi đã vào bên trong cái lớp dây thép gai kia, thế giới đạo đức của chúng tôi còn lại được từng nào?
