Chúng tôi dùng hết sức lực của mình chiến đấu chống lại mùa đông đang đến. Chúng tôi bám chặt vào những giờ ấm áp, và mỗi hoàng hôn lại tìm cách níu kéo mặt trời ưu lại thêm một chút trên bầu trời, nhưng tất cả đều vô ích. Tối qua mặt trời lặn mất không thể cứu vãn được sau cái đám hỗn độn của sương mù bẩn thỉu xen lẫn với khói nhà máy và dây cáp. Và đến sáng nay thì đông về.

Chúng tôi biết mùa đông là gì vì đã ở đây mùa đông năm ngoái, những người khác thì cũng sẽ sớm hiểu được thôi. Có nghĩa rằng trong những tháng tới, từ tháng Mười đến tháng Tư, cứ mười người trong chúng tôi thì bảy người sẽ chết. Ai không chết thì cũng sẽ phải chịu đựng từng giây từng phút, từng ngày, tất cả các ngày: từ buổi sáng trước khi mặt trời lên đến tận lúc phát xúp buổi tối sẽ phải liên tục căng người, nhảy từ chân này sang chân kia, đập tay xuống dưới nách để chống đỡ cái lạnh. Sẽ phải bớt bánh mì để đổi lấy găng, và nếu găng rách lại mất hàng giờ không được ngủ để vá lại. Và vì không thể ăn ngoài trời được nữa, chúng tôi sẽ phải tiêu thụ các bữa trong lán, mỗi người chỉ có một gang mặt sàn để đứng ăn, trèo lên giường bị cấm tuyệt đối. Tất cả đều có những vết thương toác miệng trên tay, mà để có được một mẩu băng thì phải đứng chờ hàng giờ trong gió và tuyết.

Giống như việc cái đói của chúng tôi không phải cái cảm giác bị nhịn một bữa ăn, cái lạnh của chúng tôi lẽ ra cũng phải có một cái tên khác. Chúng tôi nói "đói", chúng tôi nói "mệt", "sợ", "đau", chúng tôi nói "mùa đông" và những điều khác. Đó là những từ tự do, được những con người tự do tạo ra và sử dụng khi họ sống sung sướng hay đau khổ ở nhà mình. Nếu Lager tồn tại lâu hơn nữa thì chắc sẽ có một thứ ngôn ngữ chua xót hơn ra đời vì sẽ cần một thứ tiếng diễn đạt rõ hơn thế nào là vất vả cả ngày trong gió lạnh, nhiệt độ dưới không độ, trên người chỉ phong phanh áo, quần đùi, quần và áo khoác, trong người chỉ có sự ốm yếu, đói khát và sự cảm nhận cái chết đang dần đến.

Cũng như khi người ta cảm thấy tắt đi một niềm hy vọng, chúng tôi thấy mùa đông đến sáng nay. Chúng tôi nhận ra nó khi ra khỏi lán đi rửa ráy: trời không sao, tối và có mùi tuyết. Ở sân Điểm danh khi chuẩn bị đi làm trong ánh sáng đầu ngày, không ai nói gì cả. Khi nhìn thấy nhũng bông tuyết đầu tiên chúng tôi chạnh nghĩ nếu năm ngoái vào giờ này có ai bảo chúng tôi sẽ còn nhìn thấy mùa đông sau ở Lager thì có lẽ chúng tôi đã ra đâm đầu vào hàng rào điện cao thế, và bây giờ chúng tôi sẽ làm thế nếu còn minh mẫn, nếu không có sự điên rồ vô lý của hy vọng không thú nhận nổi.

Vì "mùa đông" còn mang đến một điều khác nữa.

Mùa xuân trước bọn Đức đã dựng hai cái lều khổng lồ trên một bãi trống của Lager chúng tôi. Mỗi cái lều trong mùa ấm áp chứa đến hơn nghìn người. Giờ đây hai cái lều đã bị dỡ đi, và hai nghìn người trội lên đã khiến các lán của chúng tôi thành đông nghẹt. Những tên tù cũ chúng tôi biết rằng bọn Đức không thích cái kiểu phá quy tắc này và sớm hay muộn sẽ xảy ra điều gì đó để giảm số lượng tù xuống.

Các cuộc chọn lọc có vẻ đang đến gần. "Selekcja"; người ta nghe thấy cái từ lai giữa tiếng Latinh và tiếng Ba Lan ấy một lần, rồi hai lần, nhiều lần trong các cuộc trao đổi bên ngoài, lúc đầu chưa phân biệt được rõ ràng nhưng rồi bắt đầu khiến ta để ý, và cuối cùng thì hành hạ chúng tôi.

Sáng nay bọn Ba Lan nói "Selekcja". Bọn Ba Lan là những người đầu tiên biết tin, và tất nhiên là tìm cách bưng bít, vì biết được điều gì khi những người khác chưa biết bao giờ cũng là một lợi thu. Đến khi mọi người đều biết chọn lọc sắp diễn ra rồi thì bọn chúng cũng đã độc quyền được những gì ít ỏi có thể làm để thoát (đút lót bác sĩ hay Prominent nào bằng bánh hay thuốc lá, chuyển từ lán vào Ka- Be hay ngược lại vào đúng lúc phù hợp để trốn đoàn kiểm tra).

Trong những ngày tiếp theo, không khí ở Lager và ở xưởng chỉ toàn "Selekcja": không ai biết gì chính xác nhưng ai cũng nói chuyện về nó, thậm chí cả những người công nhân tự do, Ba Lan, Ý, Pháp mà chúng tôi vẫn gặp một cách giấu giếm. Cũng không thể nói nó gây nên một làn sóng chán nản. Tinh thần chung của chúng tôi đã quá mờ mịt và bải hoải khó có thể bị chấn động. Cuộc chiến với cái đói, cái lạnh và công việc chừa lại quá ít chỗ cho việc suy ngẫm, kể cả những suy ngẫm kiểu này. Mỗi người phản ứng theo cách của mình, nhưng hầu như không ai có được cái phản ứng hợp lý, phản ứng thực hơn như chấp nhận hay tuyệt vọng.

Ai cố thử làm được gì thì thử, nhưng chỉ một số ít, vì rất khó thoát được khỏi bị xét chọn lọc, bọn Đức thực hiện việc này rất nghiêm túc và mẫn cán.

Ai không cố thử được gì cụ thể thì tìm cách tự vệ kiểu khác. Ở nhà xí,  ở nhà vệ sinh, chúng tôi chỉ cho nhau xem ngực, hông, đùi và các bạn tù sẽ an ủi: "Cậu yên tâm được rồi, lần này chưa bị đâu... du bist kein Muselmann... còn tớ thì...", và đến lượt  bọn họ tụt quần vén áo.

Không ai tiếc ai sự nhân hậu ấy: không ai tự tin về mình đến mức có thể đang tâm phán xét người khác. Cả tôi cũng đã trơ tráo nói dối tay tù già Wertheimer, tôi bảo anh ta nếu có bị hỏi thì nhớ nói mình bốn mươi lăm tuổi thôi, và đừng có quên cạo râu đêm hôm trước dù có mất một phần tư suất bánh đi chăng nữa. Ngoài chuyện ấy ra thì anh ta không phải sợ, đã chắc gì chọn lọc là để đưa vào phòng hơi ngạt, anh ta không nghe thấy Blockaltester bảo những người bị chọn sẽ chỉ phải đi Jaworszno chỗ trại an dưỡng hay sao?

Có điên thì Wertheimer mói hy vọng như thế: trông anh ta phải đến sáu mươi tuổi, bị giãn tĩnh mạch nặng, không cảm thấy gì nữa kể cả cơn đói.

Thế nhưng anh ta vẫn an tâm thanh thản quay về giường mình, và nếu ai hỏi anh ta sẽ đáp đúng như tôi đã bày cho. Đó là mật khẩu của trại trong những ngày này, bản thân tôi cũng lặp đi lặp lại, chỉ trừ các chi tiết cụ thể. Tôi đã nghe thấy cả Chajim đọc thử chúng mặc dù anh ta đã ở Lager được ba năm và cực kỹ tự tin vì anh ta khỏe và to cao, và tôi tin vào chúng.

Tôi đã qua được đợt chọn lọc lớn năm 1944 một cách thanh thản kỳ lạ với cái nền đỡ mong manh ấy. Tôi thanh thản vì tôi đã có thể dối mình đủ dể thanh thản. Còn chuyện tôi không bị chọn lại phụ thuộc nhiều nhất vào sự chẳng may, và vì thế không chứng tỏ niềm tin của tôi đã bén rễ chặt cho lắm.

Kể cả những người trông đã biết sẽ là nạn nhân bị chọn như Monsieur Pinkert cũng vậy, nhìn mắt ông ta là hiểu. Ông ta ra hiệu gọi tôi, và với vẻ tin cậy kể cho tôi nghe là ông ta biết được từ một nguồn không thể tiết lộ cho tôi rằng lần này đúng là khác: Tòa Thánh, thông qua tổ chức Chữ Thập Đỏ... Đên cuối chuyện bản thân ông cam đoan với tôi rằng sẽ không có bất cứ nguy hiểm gì, tuyệt đối là không với ông cũng như với tôi: ngày trước ông ta nổi tiếng vì làm nhân viên trong đại sứ quán Bỉ tại Vacsava.

Thế là bằng nhiều cách khác nhau, những ngày cuối cùng trước đợt chọn lọc ấy mà bây giờ nghe kể chắc sẽ nghĩ chúng phải kinh khủng vượt qua mọi sức chịu đựng của con người cũng đã trôi qua không khác mấy so với nhũng ngày khác.

Hôm nay là ngày Chủ nhật phải làm việc, Arbeitssonntag: sẽ làm cho đến một giờ chiều, sau đó về trại tắm rửa, cạo râu tóc và kiểm tra chung bệnh ngoài da và chấy. Nhưng ở xưởng không hiểu tại sao tất cả đều biết chọn lọc sẽ vào ngày hôm nay.

Cũng như mọi khi cái tin ấy đến và được bao bọc trong một mớ những chi tiết đáng ngờ trái ngược nhau: ngay sáng nay đã có chọn lọc ở trạm xá, phần trăm chọn là bảy phần trăm trên tổng số, là ba mươi, là năm mươi phần trăm người  ốm. Ở Birkenau ống khói lò thiêu xác đã phun được mười ngày nay rồi. Phải dọn chỗ cho một đợt tù lớn đang từ khu Do Thái Poznan đến. Những người trẻ nói với người trẻ rằng sẽ chọn bọn già. Người khỏe nói với người khỏe là sẽ chọn bọn ốm đau. Những chuyên gia sẽ không bị. Do Thái Đức sẽ không bị.

Những Số nhỏ sẽ không bị. Anh sẽ bị chọn, tôi sẽ không bị.

Như thường lệ vào đúng một giờ chiều xưởng không còn ai nữa và cái đám đông xám xịt bất tận diễu qua trước hai trạm kiểm tra trong vòng hai tiếng – nơi bọn chúng hằng ngày đếm đi đếm lại chúng tôi - và trước cái ban nhạc chơi cũng liền hai tiếng những bản nhạc để chúng tôi nhịp bước đi theo, cả lúc đi lẫn lúc về.

Có vẻ như mọi chuyện vẫn như hằng ngày, ống khói bếp vẫn phun như bình thường, xúp cũng bắt đầu phát. Nhưng rồi tiếng còi vang lên, và thế là chúng tôi hiểu đã đến lúc rồi.

Vì tiếng còi ấy thường chỉ vang lên lúc bình minh, vào giờ đánh thức, nhưng nếu nó kêu vào ban ngày thì có nghĩa là "Blocksperre", tất cả vào trong lán. Điều này xảy ra khi có chọn lọc để sao cho không ai có thể trốn được, và vào lúc những người bị chọn lên đường đến phòng hơi ngạt để không ai nhìn thấy họ ra đi.

Blockaltester của chúng tôi rất biết nghề. Hắn kiểm tra chắc chắn xem chúng tôi đã vào hết chưa, khóa cửa lại, đưa cho mỗi ngưòi một tờ phiếu trên đó có số tù, tên, nghề nghiệp, độ tuổi và quốc tịch rồi ra lệnh cho tất cả cởi hết quần áo, chỉ giữ lại giày. Chúng tôi chờ đợi đoàn chọn lọc đến theo cách đó ở trần với tờ phiếu trong tay. Chúng tôi ở lán số 48 nhưng không ai biết sẽ bắt đầu chọn từ lán 1 hay lán 60. Nhưng kiểu gì thì chúng tôi vẫn còn được yên ít nhất là một tiếng nữa, và chẳng có lý do gì lại không chui lên giường, vào chăn mà sưởi ấm.

Nhiều người đã thiếp đi khi một loạt tiếng ra lệnh, chửi thề, và những cú đánh cho thấy đoàn chọn lọc đang đến. Blockaltester và những tên giúp việc cho hắn vừa hét vừa đấm lùa cái đám trần trụi hốt hoảng từ tít đầu kia của lán ra đằng trước và nhồi hết vào trong Tagesraum, tức là phòng quản lý hậu cần. Tagesraum là một căn phòng nhỏ bảy nhân bốn mét vuông: khi lùa xong thì trong Tagesraum là một khối người nén chặt nóng hổi, lan đến từng góc trong cùng và ép lên những tấm vách gỗ khiến chúng kêu lên răng rắc.

Bay giờ tât cả chúng tôi đã ở trong Tagesraum và ngoài  chuyện không có thời gian thì chỗ cũng không có để mà sợ. Cảm giác da thịt nóng ấm ép lên người mình từ khắp xung quanh lạ lẫm và không khó chịu. Chỉ cần cố hướng mũi lên lấy không khí thở và không làm nhàu hay mất cái phiếu cầm trong tay.

Blockaltester đóng cánh cửa thông giữa Tagesraum vói chỗ ngủ và mở hai cánh cửa của hai phòng ấy thông ra bên ngoài. Ở đây, đằng trước hai cánh cửa là kẻ phán xét số phận chứng tôi, một tên hạ sĩ quan SS. Bên phải hắn là Blockaltester còn bên trái là nhân viên hậu cần của lán. Mỗi người trong chúng tôi trần truồng đi ra từ Tagesraum trong cái lạnh tháng Mười, sẽ phải đi nhanh mấy bước chân giữa hai cánh cửa trước mặt ba tên, nộp cái bảng cho tên SS và quay lại qua cửa phòng ngủ. Tên SS trong một phần mấy giây giữa hai lần đi, với một cái liếc trước mặt và sau lưng sẽ phán xét số phận của người đó và đưa cái phiếu cho tên bên trái mình hoặc tên bên phải mình, và điều đó sẽ là sự sống hay cái chết cho mỗi người trong chúng tôi. Cả một lán hai trăm con người được "làm" trong ba hoặc bốn phút, và chỉ trong buổi chiều là toàn bộ cái trại với mười hai nghìn con người.

Mắc kẹt giữa khối thịt da trong Tagesraum, tôi cảm nhận được mạch đập người giảm dần xuống quanh mình, và chẳng mấy chốc đến lượt mạch của chính tôi. Như tất cả tôi cũng đi với bước chân mạnh mẽ và mềm dẻo, cố giữ đầu cao, ngực ưỡn, căng và cố phô ra cơ bắp. Tôi liếc qua đuôi mắt mình và có vẻ như phiếu của tôi được đưa sang bên phải.

Dần dần chúng tôi quay vào trong khu ngủ và có thể mặc lại quần áo. Vẫn chưa ai biết số phận của mình sẽ thế nào, đầu tiên phải hiểu được phiếu bị chọn là phiếu chuyển sang bên trái hay bên phải. Giờ thì không cần đắn đo mê tín hay nể nang người khác, tất cả vây lấy những người già nhất, ốm yếu nhât, những "muselmann" nhất: nếu phiếu của họ trao sang bên trái, bên trái chắc chắc là bên của những người bị kết án.

Trước khi chọn lọc xong tất cả đều đã biết bên trái đúng là bên “schlechte Seite”, bên gở. Tất nhiên vẫn có những trường hợp vô lý: René chẳng hạn, trẻ khỏe như thế mà lại sang trái; có khi vì cậu ta đeo kính, có khi vì cậu ta đi hơi còng như người bị cận thị, nhưng nhiều khả năng nhất là bị nhầm: René đi qua trước mặt ban chọn lọc ngay trước lượt của tôi, có lẽ hai phiếu đã bị nhầm với nhau. Tôi nghĩ lại và nói với Alberto, chúng tôi nhất trí rất có thể là như thế. Tôi không biết ngày mai và sau này tôi sẽ nghĩ gì về điều ấy nhưng lúc bấy giờ thì nó chẳng gây cho tôi cảm xúc gì đặc biệt.

Tương tự như vậy, trường hợp của Sattler hẳn cũng bị nhầm, anh ta là một nông dân người Transylvania to lớn hai mươi ngày trước vẫn còn đang ở nhà mình. Sattler không hiểu tiếng Đức không hiểu tí gì về cái chuyện đang xảy ra và đang đứng yên trong góc sửa áo. Liệu tôi có phải ra bảo anh ta là anh ta không cần đến áo nữa không?

Không có gì để ngạc nhiên vì những lỗi nhầm đó: việc kiểm tra quá nhanh và sơ sài. Hơn nữa với ban quản lý của Lager quan trọng không phải là loại bỏ những ngưòi vô dụng nhất mà là dọn sạch chỗ dựa trên một tỉ lệ phần trăm đã xác định trước.

Giờ đã chọn xong ở lán chúng tôi nhưng vẫn còn tiếp tục ở những lán khác, vì thế chúng tôi vẫn bị khóa lại bên trong. Nhưng sau đó những thùng xúp đến, Blockkaltester quyết định sẽ phát luôn xúp. Những người bị chọn được phát gấp  đôi. Tôi không bao giờ hiểu được đó là một ý tưởng nhân đạo điên rồ của Blockaltester hay một mệnh lệnh rõ ràng của bọn Đức, nhưng đúng là trong hai ba ngày (thỉnh thoảng còn lâu hơn nữa) từ khi bị chọn đến lúc lên đường, những nạn nhân của Monowitz-Auschwitz được hưởng cái ưu tiên ấy.

Ziegler đưa cái bát ra, lắc lắc cái khẩu phần thường rồi đứng đó đợi. "Mày còn muốn gì nữa?" Blockaltester hỏi: hắn ta không nghĩ Ziegler được quyền có khẩu phần thêm và đẩy anh ta ra, nhưng Ziegler quay lại và nhẫn nhục xin nữa. Anh ta rõ ràng bị chuyển sang bên trái mà, Blockaltester cứ đi mà xem chỗ phiếu, anh ta có quyền nhận suất đúp. Khi lấy được rồi, Ziegler lặng lẽ mang về giường ăn.

Giờ thì ai nấy đang cẩn thận dùng thìa vét đáy bát để vớt nốt những giọt xúp cuối cùng, một hồi còi hối hả chói tai vang lên báo hiệu ngày đã hết. Mọi thứ dần trở nên yên lặng, từ giường mình ở tầng ba tôi nhìn thấy và nghe thấy người tù già Kuhn cao giọng cầu nguyện, mũ cầm tay, ngực đảo mạnh. Kuhn tạ ơn Chúa vì anh ta không bị chọn.

Kuhn thật ngu xuẩn. Anh ta không thấy ở giường bên cạnh Beppo - cậu người Hy Lạp mới hai mươi tuổi ngày kia sẽ đến phòng hơi ngạt - đang nằm nhìn chăm chăm ngọn cái đèn con, không nói gì cũng không nghĩ ngợi gì nữa. Kuhn không biết lần sau sẽ tới lượt anh ta sao. Kuhn không hiểu rằng cái sự việc kinh tởm xảy ra hôm nay là thứ mà không một lời cầu nguyện nào hay sự tha thứ nào, không một sự đền tội nào hay bất cứ một thứ gì trong tầm quyên lực của con người có thể chữa lành được nữa hay sao?

Nếu tôi là Chúa, tôi sẽ nhổ toẹt vào lời cầu nguyện của Kuhn.