Lẽ ra Kommando 98 - còn được gọi la Kommando Hóa - phải là một Xưởng của các chuyên viên.
Vào cái ngày chính thức có tin về việc thành lập nó, trong sắc xám của bình minh, một nhóm nhỏ nhoi mười lăm Haftling đứng quây quanh Kapo mới trên sân Điểm danh.
Và bắt đầu thất vọng đầu tiên: Kapo vẫn chỉ là một "tam giác xanh", một tên tội phạm chuyên môn, Arbeitsdienst xét thấy Kapo của Kommando Hóa không cần phải là một nhà hóa học. Hỏi hắn chỉ phí hơi, hắn sẽ không trả lời, hoặc trả lời bằng những cú đá và lời hét, những thứ cần để bổ trợ thêm cho chiều cao kém mức trung bình và thân hình không lấy gì làm to khỏe của hắn.
Hắn phát biểu vài câu ngắn bằng một thứ tiếng Đức thô tục của trại lính, và thế là nỗi thất vọng càng được khẳng định. Mấy người này là dân hóa hả. Nghe đây, hắn là Alex, nếu bọn họ nghĩ đã được lên thiên đường thì nhầm to. Đầu tiên là, cho đến khi đi vào hoạt động Kommando 98 cũng chỉ là một Kommando chuyển hàng trực thuộc kho hàng Clo Magiê. Sau nữa, nếu bọn họ nghĩ rằng mình là những kẻ Intelligent, những trí thức, định giở trò với hắn , Alex, một Reichsdeutscher, thì được, Herrgottsacrament (câu chửi tiếng Đức), hắn sẽ cho họ biết, hăn sẽ... (tay hắn nắm chặt với ngón trỏ chìa ra, vụt ngang không khí diễn đạt một cách dọa dẫm của bọn Đức); và cuối cùng, đừng có nghĩ đến chuyện lừa ai, nếu ai dám tự giới thiệu mình là dân hóa mà không phải là như thế; một kỳ thi, phải các quý ông ạ, một trong mấy ngày tới; một kỳ thi hóa, trước ban lãnh đạo của Xưởng Pô li me: Doktor Hagen, Doktor Probst, Doktor Ingenieur Pannwitz.
Bây giờ thì, meine Herre, mất thời gian thế đủ rồi, Kommando 96 và 97 đã khởi động, tiến lên, để bắt đầu, ai không đi đều bước thẳng hàng thì cứ liệu với hắn.
Hắn cũng chỉ là một Kapo như những Kapo khác.
Ra khỏi Lager, trước ban nhạc và chỗ đếm tù của bọn SS, phải đi thành hàng năm, mũ cầm tay, tay buông thõng để yên dọc sườn, cổ thẳng và không được nói chuyện. Sau đó là đi thành hàng ba và cỏ thể trao đổi vài câu lẫn vào âm thanh loảng xoảng của hàng ngàn ôi giày gỗ.
Những người bạn mới của tôi là ai nhỉ? Đi bên cạnh tôi là Alberto; cậu ta trước đang học dở năm thứ ba đại học, và chúng tôi quyết định lại cố ở bên nhau cả lần này nữa. Người thứ ba bên trái tôi chưa bao giờ nhìn thấy; cậu ta có vẻ rất trẻ, trắng bợt như sáp và có số tù của dân Hà Lan. Ba cái lưng đi đằng trước tôi trông cũng lạ. Đằng sau thì không nên quay lại nhìn, có thể lỡ nhịp chân và vấp, thế nhưng trong một thoáng tôi kịp nhìn thấy gương mặt của Iss Clausner.
Chừng nào còn đang đi thì không có thời gian để nghĩ, phải lo để không giẫm vào giày của cái tay khập khiễng đằng trước và không để tay khập khiễng đằng sau giẫm vào giày mình; thỉnh thoảng phải nhảy qua một cái hố ngáng đường, một vũng lầy lội phải tránh. Tôi biết chúng tôi đang ở đâu, chỗ này hồi ở Kommando cũ tôi đã đi qua. Đây là H-Strasse, con đường đến các kho. Tôi nói cho Alberto: đúng là mình đang đến xưởng Clo Magiê, ít nhất thì chuyện ấy cũng không phải chuyện bịa.
Chúng tôi đã đến nơi, trèo xuống một cái hầm rộng ẩm và đầy gió lùa, đây là trụ sở của Kommando, ở đây gọi là Bude. Kapo chia chúng tôi thành ba đội, bốn người vác đồ từ toa về, bảy người mang xuống, bốn người chất vào kho. Bốn người đó là tôi, Alberto, Iss và tay Hà Lan.
Cuối cùng thì đã có thể nói chuyện, với tất cả chúng tôi những điều Alex nói nghe như giấc mơ của một tên điên.
Làm bài thi hóa với những gương mặt mất hồn này, với những cái sọ cạo nhẵn thín và những bộ quần áo đáng hổ thẹn này của chúng tôi ư? Mà rõ ràng sẽ phải thi bằng tiếng Đức. Chúng tôi sẽ phải xuất hiện trước một thằng cha tóc vàng Doktor Ariăng nào đó, hy vọng sẽ không phải xì mũi vì hắn không biết chúng tôi có mùi soa và sẽ không làm sao mà giải thích điều ấy cho hắn được. Mà chúng tôi lại còn mang theo bệnh đói kinh niên, đứng vững trên hai chân đã là khó rồi, hắn thể nào cũng ngửi thấy mùi của chúng tôi, cái mùi bây giờ chúng tôi đã quen nhưng mấy ngày đầu thì rất rõ: mùi của củ cải và bắp cải sống, nấu và bốc ra từ dạ dày.
Thế đấy, Clausner kết luận. Bọn Đức cần kỹ sư hóa đến thế cơ à? Hay chỉ là một trò mới, một cỗ máy "pour faire chier les Juifs?". Bọn chúng có nhận thức được cái kỳ thi yêu cầu chúng tôi làm là lố bịch điên rồ không, chúng tôi đâu còn sống nữa, chúng tôi đã tụt nửa đường xuống cái thang đang đợi đưa đến chỗ chẳng còn gì rồi. Clausner chỉ cho tôi xem trên bát cảu mình. Ở cái chỗ mà những người khác viết số tù, còn tôi và Alberto viết tên cảu mình, Clausner viết: “ Ne pas chercher à comprendre”.
Nhưng vì mỗi ngày chúng tôi chỉ nghĩ không quá mất phút, và ngay cả bấy giờ khi ở trong một tình huống cách biệt với bên ngoài, chúng tôi biết rõ rồi sẽ đến mình bị chọn lọc. Tôi hiểu mình không phải loại có thể tồn tại được, tôi còn người quá, nghĩ nhiều quá, tôi vắt kiệt mình khi làm việc. Nhưng giờ thì tôi biết tôi có thể sống sót nếu trở thành Chuyên viên, và tôi sẽ thành Chuyên viên nếu tôi qua được kỳ thi hóa.
Hôm nay, trong giờ phút tôi ngồi đây viết những dòng này, bản thân tôi vẫn không tin những điều đó đã thực sự xảy ra.
Ba ngày nữa trôi qua, ba ngày bình thường chẳng có gì đáng nhớ, dài lê thê khi chúng tôi đang sống nhưng quá ngắn khi đã trôi qua, và tất cả đã thôi không tin vào chuyện thi hóa nữa.
Kommando rút xuống còn mười hai người: ba người biến mất xuống dưới kia theo cái cách thường xảy ra, hoặc sang lán bên cạnh hoặc đã lìa bỏ thế giới. Trong số mười hai người thì năm người không phải dân hóa: cả năm ngay lập tức xin Alex cho quay về Kommando cũ của mình. Bọn họ không tránh khỏi bị đánh, nhưng lại không được chuyển đi, không biết quyết định không ngờ đó là của cấpnào, và thế là trở thành dân lưu vong ở Kommando Hóa.
Alex đến kho Clo Magiê gọi bảy người chúng tôi ra ngoài đi thi. Thế là bảy thằng chúng tôi, giống như bảy con gà con vụng về sau gà mẹ, đi theo Alex leo lên những bậc thang của Polymerisations-Buro. Chúng tôi đứng ở tầng trệt, có bảng ghi ba cái tên nổi tiếng đã được nhắc tới. Alex kính cẩn gõ cửa, bỏ mũ xuống đi vào, có tiếng nói điềm tĩnh bên trong, rồi Alex lại quay ra. "Ruhe, jetzt. Warten", im lặng chờ.
Chúng tôi lấy làm mừng. Khi chờ đợi thời gian trôi qua êm ả, không cần phải làm gì để đẩy nhanh. Còn khi làm việc mỗi phút trôi qua đều vất vả và phải cố để nó qua đi. Chúng tôi lúc nào cũng mừng nếu được chờ, chúng tôi hoàn toàn có thể chờ đợi hàng giờ liền, như bọn nhện bất động sau tấm lưới.
Alex có vè sốt ruột, hắn đi đi lại lại, còn chúng ‘ tôi nhường đường cho hắn. Bản thân chúng tôi ũng không bình tình gì, mỗi người theo một kiểu của mình. Chỉ có Mendi là không. Mendi là giáo sĩ, người Nga vùng Hạ Các pát, cái chốn của những người nói ít nhất ba thứ tiếng, còn Mendi nói được bảy. Mendi biết rất nhiều thứ, ngoài giáo sĩ anh ta còn là nhà ngữ văn, là luật sư, từng là du kích và ở trong đội quân phục quốc. Một người nhỏ bé can đảm, bướng bỉnh và sắc sảo. Anh ta không phải nhà hóa học nhưng vẫn muốn thử lần này.
Balla có một cái bút chì, tất cả vây lây anh ta. Chúng tôi cũng không biết mình có viết được không nữa nên đều muốn thử.
Kohlenwasserstoffe, Massenwirkungsgesetz. Tên tiếng Đức của các định luật và hợp chất hóa học hiện lên trong đầu tôi: tôi thầm cảm tạ trí óc mình, dù không được tôi quan tâm chăm sóc nữa nhưng nó vẫn phục vụ tôi tốt đến thế.
Alex kia rồi. Tôi là một nhà hóa học, liên quan gì đến cái tên Alex này? Hắn đứng sừng sững trước mặt tôi, thô bạo sửa lại cổ áo cho tôi, lột mũ tôi ra rồi đặt lại lên đầu, lùi một bước, ngắm thành quả với vẻ kinh tởm rồi quay lưng lẩm bẩm: "Was fur ein Muselmann Zugangr!”, cái thằng bất tài nhếch nhác.
Cánh cửa mở ra. Ba giáo sư quyết định buổi sang sẽ chọn sáu người, còn người thứ bảy thì không. Người thứ bảy là tôi, tôi có số cao nhất, và thế là phải quay về làm việc. Đến tận chiều Alex mới quay lại đón tôi, đen thật, tôi thậm chí không nói chuyện được với những người kia để biết “ họ hỏi câu gì”.
Lần này bị thật rồi. Alex sầm mặt nhìn tôi ở cầu thang, hắn cảm thấy phần nào phải chịu trách nhiệm về cái vẻ khốn khổ cảu tôi. Hắn không thích tôi vì tôi là người Ý, tôi là dân Do Thái và vì trong cả bọn tôi là đứa khác với cái hình mẫu cứng rắn lý tưởng của hắn. Theo cái chiều hướng ấy, dù không hiểu gì về hóa học Alex vẫn tỏ ra không tin tưởng gì vào cơ hội thi qua của tôi, hắn còn lấy làm tự hào về chuyện chẳng biết gì về hóa.
Chúng tôi vào phòng. Chỉ có Doktor Pannwitz. Alex mũ cầm t ên tay thầm thì nói với ông ta: "... dân Ys, mới đến trại ba tháng nay, đã kaputt đến một nửa rồi... Er sagt er ist Chemikcr..." nhưng hắn, Alex, rất là nghi ngờ cái chuyện ấy.
Alex nhanh chóng bị đẩy ra và dẹp sang một bên, và tôi cảm thấy mình như Oedipus đứng trước con nhân sư. Tâm trí tôi vẫn rõ ràng, tôi nhận thức được cuộc chơi này quan trọng đến thế nào, thế nhưng tôi vẫn cảm thấy một mong muốn điên rồ được biến đi, trốn khỏi kỳ thi này, Pannwitz cao, gầy, tóc vàng: ông ta có đôi mắt, tóc và cái mũi đúng kiểu dân Đức, ngồi lừng lững sau cái bàn giấy đầy ắp. Tôi, Haftling số 174517, đứng trong văn phòng của ông ta, một cái văn phòng đúng nghĩa, ngăn nắp sạch sẽ bóng lộn, khiến tôi cảm thấy mình động vào đâu cũng sẽ để lại một vết bẩn.
Viết xong, ông ta ngước mắt lên nhìn tôi.
Từ hôm ấy , tôi đã nhiều lần nghĩ đến Doktor Pannwitz và theo nhiều cách khác nhau. Tôi tự hỏi ngoài đời con người ông ta xử sự thế nào, ông ta làm gì ngoài việc ở xưởng Pô li me và nghĩ gì về dân tộc Đức thượng đẳng. Và nhất là tôi muốn gặp lại ông ta, khi tôi lại được tự do, không phải để trả thù mà chỉ để thoả mãn trí tò mò của tôi về tâm hồn con người.
Vì cái kiểu nhìn ấy không phải là cách người nhìn người. Nếu tôi có thể giải thích thấuđáo bản chất của cái nhìn ấy, cái nhìn như đang soi qua lớp kính thủy cung, giữa hai loài vật ống trong hai tế giới khác biệt, thì tôi cũng sẽ giải thích được bảnchất sự bệnh hoạn khủng khiếp của bọn Đức.
Trong giây phút ấy những điều chúng tôi vẫn nghĩ và nói về bọn Đức lập tức trở nên rõ rang. Bộ não chi phối cặp mắt xanh lơ và bàn tay chăm sóc cẩn thận kia nói:” Cái thứ đằng trước ta thuộc về cái loại tất nhiên nên diệtTrong trường hợp đặc biệt này, trước khi giết cần chắc chắn là nó không có thứ gì có thể có ích.” Còn trong đầu tôi rung lên như những hạt bí rung trong lớp vỏ rỗng:”Mắt xanh tóc vàng là bản chất độc ác. Không thể nói chuyện gì được. Tôi là chuyên gia hóa mỏ. Tôi chuyên về hữu cơ tổng hợp. Tôi chuyên về…”
Và buổi thi bắt đầu, trong một góc, sinh vật thứu ba – Alex – ngáp và nhai ầm ĩ.
-Wo sind Sie geboren? Hắn gọi tôi là Sie, là ông: Doktor Ingenieur Pannwitz không có khiếu hài hước. Quỷ tha ma bắt hắn đi, hắn không mảy may cố nói thứ tiếng Đức dễ hiểu một chút.
Tôi tốt nghiệp đại học ở Turin năm 1941, summa cum laude,trong khi nói tôi có cảm giác chính xác là ông ta không tin, nói thật ra thì bản thân tôi cũng không tin được nếu nhìn vào đôi bàn tay bẩn thỉu sứt sẹo, cái quần tù nhân bết đầy bùn. Nhứng chính là tôi, cử nhân của Turin, và đặc biệt trong lúc này đây, khi mà kho kiến thức về hóa hữu cơ của tôi mặc dù nằm yên đã lâu nhưng bật ra trả lời câu hỏi một cách trơn tru không ngờ thì lại càng không thể nghi ngờ con người tôi. Và nữa, tôi cảm thấy sự sáng suốt, sự phấn khích nóng rực trong mạch máu, tôi biết nó là thứ gì – cơn sốt của các kỳ thi, cơn sốt của tôi ở các kỳ thi của tôi, khi tất cả 1 năng lực logic và kiến thức tự phát huy động - cái khả năng đã từng khiến các bạn học phải ghen tị với tôi.
Buổi thi đang diễn ra tốt đẹp. Khi dần dần nhận ra điều đó, tôi cảm thấy như mình cao lớn hẳn lên. Giờ thì hắn hỏi tôi đã làm đề án tốt nghiệp về chủ đề gì. Tôi phải cố gắng lắm mới lôi ra được những ký ức có vẻ như đã xa lắm rồi: kiểu như khi ta phải nhớ lại những sự việc đã xảy ra trong kiếp trước.
Có điều gì đó bảo vệ cho tôi. Các Đo đạc chất điện môi bất biến của tôi được cái tên tóc vàng Ariăng tốt số này quan tâm đặc biệt: hắn ta hỏi tôi có biết tiếng Anh không, chỉ cho tôi một quyển sách của Gattermann. Thật điên rồ, không thể thế được, sao lại có một quyển Gattermann ở dưới này, bên trong lớp rào dây thép gai, giống y hệt cái quyển mà ngày xưa tôi học ở Ý năm thứ tư đại học.
Giờ thì xong rồi: sự kích động đã theo tôi trong suốt bài thi đột nhiên biến mất, tôi đứng đó ngớ ngẩn nhìn theo bàn tay trắng trẻo đang ghi số phận mình lên một trang giấy trắng bằng những ký hiệu không hiểu được.
“Los, ab!” Alex trở lại sân khấu, và tôi lại nằm trong tay hắn. Hắn dận gót dày chào Pannwitz và được tay kia đáp lại bằng một cái nhướng mày cực nhẹ. Tôi loay hoay trong giây lát nghĩ cách chào thích hợp nhưng vô ích, tiếng Đức của tôi chỉ biết mấy từ ăn, làm, ăn trộm, chết; và axit sulphuric, áp suất khí quyển, phắt điện sóng ngắn nhưng tôi hoàn toàn không biết phải chào một người quan trọng như thế nào.
Chúng tôi đã ra đến thang. Alex chạy như bay xuống các bậc thang: hắn không phải dân Do Thái nên có được một dôi giày da, đôi giày ấy ở chân nhẹ bẫng. Hắn đứng dưới nhìn lên cáu kỉnh trong khi tôi chậm chạp và ầm ĩ trong đôi giày to tướng chiếc nọ khác chiếc kia của mình, tay bám chặt vào lan can như một ông già.
Bài thi có vẻ tốt, nhưng chỉ điên mới hy vọng vào chuyện đó. Tôi đã biết Lager đủ rõ để hiểu rằng đừng bao giờ tính toán trước, nhất là những tính toán lạc quan. Điều chắc chắn là tôi đã có một ngày không phải làm việc, và thế là tối nay tôi sẽ đỡ đói hơn một chút, đó mới là mối lợi, chắc chắn và đã có.
Để quay về Bude phải đi qua một bãi đất đầy những đống cọc và cột kim loại. Một sợi dây thép của cái tời vắt ngang qua đường, Alex nắm lấy nó trèo qua, nhưng giờ thì bàn tay hắn đã đầy một thứ mỡ đen nhầy nhụa rồi. Đúng lúc ấy tôi đi tới nơi: Alex chùi tay luôn lên vai tôi cho sạch, quệt mu rồi lại lòng bàn tay, một hành động không vì căm ghét cũng không nhạo báng gì. Hắn sẽ ngạc nhiên, cái tên Alex cục súc khốn khổ ấy, nếu có ai cho hắn biết rằng tôi phán xét hắn, Pannwitz và vô số những tên xử sự như chúng, lớn hay nhỏ, ở Auschwitz hay bất cứ đâu, qua chính cái hành động ấy.
