Chúng ta có nhiều sự ân cần hơn là những gì từng được thốt lên. Ngoại trừ toàn bộ sự ích kỷ vốn làm thế giới lạnh lẽo tựa những cơn gió đông, toàn bộ gia đình nhân loại đều được tắm trong một nguyên tố tình yêu tựa như thứ khí ê-te tinh khiết. Biết bao người ta gặp trong các ngôi nhà, những người ta hầu như chẳng trò chuyện, vậy mà ta vẫn kính trọng và họ cũng kính trọng ta! Biết bao người ta thấy trên phố, hoặc ngồi cùng trong nhà thờ, mà dẫu chẳng mở lời, ta vẫn thấy ấm áp vui mừng vì được ở bên! Hãy đọc ngôn ngữ của những tia nhìn lang thang ấy. Trái tim tự khắc biết.

Hiệu quả của việc đắm mình trong thứ tình cảm con người này là một niềm phấn khích nồng đượm. Trong thi ca cũng như trong lời ăn tiếng nói thường ngày, những cảm xúc thiện chí và bằng lòng dành cho người khác thường được ví với tác động vật chất của ngọn lửa; bởi những tia bức xạ nội tâm tinh tế ấy vốn nhanh chóng, hoặc nhanh hơn thế rất nhiều, năng động hơn và phấn chấn hơn biết bao. Từ bậc cao nhất của tình yêu nồng cháy cho đến bậc thấp nhất của thiện tâm, chúng tạo nên sự ngọt ngào của đời sống.

Năng lực trí tuệ và hành động của chúng ta tăng lên cùng với tình cảm của mình. Học giả ngồi xuống viết, và tất cả những năm tháng nghiền ngẫm chẳng đem lại cho ông lấy nổi một ý tưởng hay hay một diễn đạt đẹp; nhưng rồi khi cần viết một lá thư cho một người bạn, thì ngay lập tức, từng đoàn ý nghĩ dịu dàng tự tụ hội về khắp mọi ngả, khoác lên mình những ngôn từ được chắt lọc. Hãy nhìn xem trong bất kỳ ngôi nhà nào có đức hạnh và lòng tự trọng ngự trị, sự thổn thức mà việc một người lạ đến gần gây ra lớn nhường nào. Một vị khách được người khác ca tụng vốn đã được ngóng đợi và loan báo, và một sự bất an nằm giữa niềm vui và nỗi đau xâm chiếm tất cả trái tim của những người trong nhà. Sự xuất hiện của người ấy suýt mang lại nỗi sợ hãi cho những tấm lòng lương thiện vốn muốn chào đón ông. Ngôi nhà được quét dọn sạch sẽ, mọi vật đều bay về đúng chỗ, chiếc áo cũ được thay bằng chiếc áo mới, và thể nào họ cũng phải cố sửa soạn một bữa ăn nếu có thể. Về một vị khách được ca tụng, chỉ có những lời đồn tốt đẹp được người khác kể lại, chỉ có điều hay ý mới là điều ta được nghe. Trong mắt ta, ông đại diện cho nhân loại. Ông chính là điều ta hằng mong ước. Khi đã tưởng tượng và gán cho ông biết bao phẩm chất, ta tự hỏi mình sẽ đứng ở vị trí nào trong cuộc trò chuyện và hành động với một con người như thế, để rồi lại bất an trong sợ hãi. Chính ý nghĩ ấy lại làm thăng hoa cuộc trò chuyện với ông. Ta nói hay hơn hẳn ngày thường. Ta có trí tưởng tượng linh hoạt hơn, trí nhớ phong phú hơn, và con quỷ câm lặng trong ta đã tạm thời xin phép cáo lui. Suốt những giờ dài, ta có thể duy trì một mạch trò chuyện chân thành, duyên dáng, phong phú, được rút ra từ những trải nghiệm lâu đời và thầm kín nhất, khiến những kẻ ngồi bên, dẫu là họ hàng thân thích hay quen biết của ta, cũng phải kinh ngạc sống động trước những năng lực phi thường của ta. Nhưng ngay khi người lạ ấy bắt đầu xen vào cuộc trò chuyện những nét thiên vị, những định nghĩa, những khuyết điểm của riêng mình, thì mọi thứ chấm dứt. Ông đã được nghe những điều đầu tiên, cuối cùng và tuyệt vời nhất mà ông từng có thể nghe từ chúng ta. Giờ đây ông chẳng còn là người lạ nữa. Sự thô tục, dốt nát, sự hiểu lầm hóa ra lại là những người quen cũ. Giờ đây, khi ông đến, ông có thể nhận được sự ngăn nắp, trang phục chỉnh tề và bữa cơm chu đáo, nhưng nhịp đập của trái tim và sự sẻ chia của tâm hồn thì tuyệt nhiên không còn nữa.

Có gì dễ chịu bằng những tia tình cảm bất chợt làm bừng sáng lại một thế giới non trẻ cho tôi? Có gì tuyệt vời bằng cuộc hội ngộ đúng đắn và vững chãi giữa hai tâm hồn trong một ý nghĩ, trong một cảm xúc? Thật đẹp đẽ làm sao, khi những bước chân và bóng hình của những con người tài hoa và chân chính tiến lại gần trái tim đang nhịp đập này! Khoảnh khắc ta đắm chìm trong tình cảm của mình, trái đất liền biến đổi; chẳng còn mùa đông, chẳng còn đêm tối; mọi bi kịch, mọi nỗi buồn chán đều tan biến; thậm chí cả những bổn phận cũng vậy; chẳng còn gì chiếm trọn vẹn cõi vĩnh hằng phía trước ngoài những bóng hình rạng ngời của những người ta yêu quý. Hãy để tâm hồn đinh ninh rằng đâu đó trong vũ trụ này nó sẽ đoàn tụ với người bạn tri kỷ của mình, và nó sẽ thấy mãn nguyện, tươi vui khi ở một mình suốt một ngàn năm.

Tôi thức dậy sáng nay với lòng thành kính tạ ơn vì những người bạn của mình, cả cũ lẫn mới. Lẽ nào tôi không gọi Thiên Chúa là Đấng Tối Cao Đẹp Đẽ, Đấng hằng ngày vẫn tỏ mình ra với tôi qua những ân tứ của Ngài? Tôi trách cứ xã hội, tôi ôm ấp sự cô độc, nhưng dẫu vậy tôi vẫn không đến nỗi vô ơn mà không nhận ra những con người khôn ngoan, đáng yêu và cao thượng khi thỉnh thoảng họ bước qua khung cửa nhà tôi. Ai lắng nghe tôi, ai thấu hiểu tôi, kẻ ấy thuộc về tôi — một báu vật cho muôn đời. Thiên nhiên cũng chẳng đến nỗi nghèo nàn, để rồi ban cho tôi niềm vui ấy mấy lần, và cứ thế chúng ta dệt nên những sợi chỉ xã hội của riêng mình, một tấm lưới quan hệ mới; và khi vô số ý nghĩ nối tiếp nhau bồi đắp thành hiện thực, chẳng mấy chốc chúng ta sẽ đứng trong một thế giới mới do chính mình tạo ra, chứ không còn là những kẻ tha hương và lữ khách trên địa cầu truyền thống này nữa. Những người bạn của tôi đã đến với tôi một cách tình cờ chẳng cần tìm kiếm. Vị Thiên Chúa vĩ đại đã ban họ cho tôi. Bằng quyền năng lâu đời nhất, bằng sự gắn kết thiêng liêng giữa đức hạnh với chính nó, tôi tìm thấy họ, hay nói đúng hơn, chẳng phải tôi, mà chính là Thần Linh trong tôi và trong họ, cùng lúc phá vỡ và xóa bỏ những bức tường dày đặc của tính cách cá nhân, mối quan hệ, tuổi tác, giới tính và hoàn cảnh vốn thường được Ngài dung thứ, để giờ đây hợp nhất muôn người thành một. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các bạn, những người tình thắm thiết, những người đã mở rộng thế giới của tôi đến những chiều sâu mới mẻ, cao cả và làm phong phú thêm ý nghĩa trong mọi suy nghĩ của tôi. Đó là thứ thi ca mới mẻ của Vị Thi Sĩ đầu tiên — thứ thi ca không bao giờ dừng lại — là thánh ca, thơ ca trữ tình và sử thi, là thi ca vẫn đang tuôn trào, là Apollo và các Nữ thần Thơ ca vẫn đang cất tiếng hát. Liệu hai người ấy có tách khỏi tôi một lần nữa, hay một vài người trong số họ sẽ rời đi? Tôi không biết, nhưng tôi chẳng mảy may sợ hãi; bởi mối liên hệ của tôi với họ thật thuần khiết, đến mức chúng ta gắn kết bằng một sự tương thông giản dị, và Thiên Hộ của đời tôi cứ thế mang bản tính xã hội, sự tương thông ấy sẽ phát huy năng lực của nó lên bất cứ ai cao thượng như những người đàn ông và phụ nữ này, bất kể tôi đang ở nơi đâu.

Tôi thừa nhận bản thân có một sự nhạy cảm thái quá về điểm này. Thật gần như nguy hiểm đối với tôi khi "nghiền nát thứ độc dược ngọt ngào của thứ rượu bị lạm dụng" từ những tình cảm ấy. Một con người mới đối với tôi là một sự kiện lớn, và khiến tôi trằn trọc khôn nguôi. Gần đây tôi có những tưởng tượng thật tuyệt vời về hai hoặc ba con người, mang lại cho tôi những giờ phút vô cùng ngọt ngào, nhưng niềm vui ấy lại kết thúc trong ngày: nó chẳng đơm hoa kết trái. Tư duy không được sinh ra từ đó; hành động của tôi cũng chẳng thay đổi là bao. Tôi phải cảm thấy tự hào về những thành tựu của bạn mình như thể đó là của chính tôi, và xem đức hạnh của anh ấy như tài sản của mình. Tôi cảm thấy dạt dào cảm xúc khi anh ấy được ca ngợi, hệt như một chàng trai đang yêu khi nghe người ta tán dương vị hôn thê của mình. Chúng ta đánh giá quá cao lương tâm của bạn mình. Lương tâm của anh ấy dường như tốt đẹp hơn lương tâm của chúng ta, bản chất của anh ấy tinh tế hơn, những cám dỗ anh ấy phải đối mặt ít hơn. Mọi thứ thuộc về anh ấy — tên tuổi, vóc dáng, trang phục, sách vở và công cụ — đều được trí tưởng tượng tô vẽ thêm phần lộng lẫy. Tư tưởng của chính chúng ta khi phát ra từ miệng anh ấy bỗng trở nên mới mẻ và lớn lao hơn.

Tuy nhiên, nhịp co bóp và giãn nở của trái tim cũng có nét tương đồng với sự thủy triều lên xuống của tình yêu. Tìnhh bạn, giống như sự bất tử của tâm hồn, là điều quá tuyệt vời để có thể tin là có thật. Người tình, khi ngắm nhìn người thiếu nữ của mình, một phần vẫn thừa nhận rằng nàng không thực sự là những gì anh ta tôn thờ; và trong giờ khắc vàng ngọc của tình bạn, chúng ta bất ngờ bắt gặp những bóng mây của sự ngờ vực và hoài nghi. Chúng ta nghi ngờ rằng chính mình đã gán cho người hùng của mình những đức hạnh mà anh ấy đang tỏa sáng, để rồi sau đó lại tôn thờ chính hình hài mà ta đã gán cho sự ngự trị thiêng liêng ấy. Nói một cách nghiêm ngặt, tâm hồn không kính trọng con người như cách nó kính trọng chính mình. Theo khoa học nghiêm ngặt, tất cả mọi người đều chịu chung một điều kiện về sự xa cách vô tận. Lẽ nào chúng ta lại sợ làm nguội lạnh tình yêu của mình khi phải đào sâu tìm kiếm nền tảng siêu hình của ngôi đền Elysian này? Lẽ nào tôi lại không thể chân thực bằng những gì tôi nhìn thấy? Nếu tôi thực sự tồn tại, tôi sẽ không sợ phải nhìn nhận chúng đúng với bản chất của chúng. Bản chất của chúng không hề kém phần tươi đẹp so với vẻ bề ngoài, dù nó cần những giác quan tinh tế hơn để cảm nhận. Rễ của cây cỏ không hề gai mắt dưới lăng kính khoa học, dù để làm vòng hoa hay dây dải trang trí, chúng ta vẫn cắt ngắn thân cây đi. Và tôi buộc phải mạo hiểm đưa ra một sự thật trần trụi giữa những giấc mộng êm đềm này, dẫu cho nó có chứng minh là một chiếc sọ người Ai Cập trong bữa tiệc của chúng ta đi chăng nữa. Một người đứng vững trong tư tưởng của mình sẽ có những hình dung thật vĩ đại về bản thân. Anh ta ý thức được một sự thành công toàn diện, dẫu cho nó phải đánh đổi bằng những thất bại đơn lẻ đều đặn. Không lợi thế, không năng lực, không vàng bạc hay vũ lực nào có thể sánh ngang với anh ta. Tôi không có lựa chọn nào khác ngoài việc đặt niềm tin vào sự nghèo khó của chính mình, hơn là vào sự giàu có của anh. Tôi không thể làm cho ý thức của anh tương đương với ý thức của tôi. Chỉ có ngôi sao mới lấp lánh; hành tinh chỉ có một thứ ánh sáng mờ nhạt tựa ánh trăng. Tôi nghe anh ca ngợi những phần tài năng đáng ngưỡng mộ và tính cách đã được tôi luyện của người bạn mà anh hết lời khen ngợi, nhưng tôi thừa hiểu rằng dẫu anh ta có khoác lên mình những chiếc áo choàng tía lộng lẫy đến đâu, tôi cũng chẳng thể ưa nổi, trừ khi anh ta ít nhất cũng là một kẻ nghèo khó mang dòng máu Hy Lạp như tôi. Tôi không thể chối cãi điều đó, hỡi người bạn, rằng chiếc bóng khổng lồ của thế giới Hiện tượng bao trùm cả ngươi trong sự mênh mông rực rỡ và muôn màu muôn vẻ của nó — cả ngươi nữa, kẻ mà khi đặt cạnh ngươi, vạn vật đều chỉ là bóng rông. Ngươi không phải là Bản thể, như Chân lý vậy, như Công lý vậy — ngươi không phải là tâm hồn tôi, mà chỉ là bức tranh và hình nợ của điều đó. Ngươi vừa mới đến với tôi đây thôi, và giờ đây ngươi đã với lấy chiếc mũ và áo choàng của mình rồi. Chẳng phải tâm hồn cũng sinh ra những người bạn, hệt như cái cây đâm chồi nảy lộc, rồi chẳng mấy chốc, qua sự nảy mầm của những chồi non mới, nó đẩy chiếc lá cũ rụng xuống đó sao? Quy luật của tự nhiên muôn đời là sự luân phiên. Trạng thái điện này sẽ kích hoạt trạng thái đối lập. Tâm hồn tự bao bọc lấy mình bằng những bạn hữu, để nó có thể bước vào một sự tự thấu hiểu hoặc cõi cô độc vĩ đại hơn; và nó đơn độc bước đi trong một khoảng thời gian, để có thể làm thăng hoa cuộc trò chuyện hoặc hội đoàn của mình. Phương thức này tự bộc lộ xuyên suốt lịch sử của các mối quan hệ cá nhân chúng ta. Bản năng tình cảm làm hồi sinh niềm hy vọng được hòa hợp với những người bạn đời của mình, và cảm giác cách ly quay trở lại kéo chúng ta ra khỏi cuộc săn đuổi. Cứ thế, mỗi con người trải qua cuộc đời mình trong hành trình tìm kiếm tình bạn, và nếu phải ghi lại cảm xúc thực sự của mình, anh ta có lẽ sẽ viết một bức thư thế này gửi đến mỗi ứng viên mới cho tình yêu của anh ta:— Bạn thân mến:— Nếu tôi chắc chắn về bạn, chắc chắn về năng lực của bạn, chắc chắn có thể hòa nhịp tâm trạng của mình với bạn, tôi sẽ chẳng bao giờ bận tâm đến những chuyện vụn vặt liên quan đến việc bạn đến hay đi. Tôi không phải là người quá khôn ngoan; tâm trạng của tôi rất dễ chạm tới; và tôi tôn trọng thiên tài của bạn; đối với tôi nó vẫn còn là một ẩn số sâu thẳm; thế nhưng tôi nào dám mạo muội cho rằng bạn có thể thấu hiểu tôi một cách hoàn hảo, và cứ thế bạn trở thành một nỗi dằn vặt ngọt ngào đối với tôi. Mãi mãi là của bạn, hoặc chẳng bao giờ là gì cả. Tuy nhiên, những niềm vui bất an và nỗi đau tinh tế ấy là dành cho sự tò mò, chứ không phải cho cuộc sống. Chúng không nên được nuông chiều. Làm thế chẳng khác nào giăng tơ nhện chứ không phải dệt vải. Những tình bạn của chúng ta thường đi đến những cái kết ngắn ngủi và nghèo nàn, bởi vì chúng ta đã biến chúng thành một thứ cấu trúc từ rượu và những giấc mơ, thay vì thớ gỗ rắn rỏi của trái tim con người. Các quy luật của tình bạn thật vĩ đại, nghiêm khắc và vĩnh hằng, cùng chung một tấm vải với các quy luật của tự nhiên và đạo đức. Nhưng chúng ta lại nhắm đến một lợi ích chớp nhoáng và vụn vặt, muốn nếm ngay một chút ngọt ngào chóng vánh. Chúng ta vồ lấy thứ quả chín muộn màng nhất trong cả khu vườn của Thượng Đế, thứ cần trải qua biết bao mùa hè mùa đông mới có thể chín mồi. Chúng ta tìm kiếm người bạn của mình không phải bằng sự tôn nghiêm mà bằng một thứ tình cảm vấy đục muốn chiếm đoạt người ấy làm của riêng. Vô ích. Chúng ta được trang bị khắp mình những sự đối kháng tinh vi, ngay khi chúng ta gặp nhau, chúng bắt đầu phát tác, biến mọi thi ca thành thứ văn xuôi nhàm chán. Hầu như tất cả mọi người đều hạ mình khi gặp gỡ. Mọi sự giao thiệp đều phải là một sự thỏa hiệp, và điều tồi tệ nhất là, chính bông hoa và hương thơm của bông hoa thuộc về mỗi bản chất tốt đẹp ấy lại biến mất khi họ xích lại gần nhau. Xã hội thực tại quả là một sự thất vọng liên tục, ngay cả đối với những con người đức hạnh và tài hoa! Sau khi những cuộc gặp gỡ đã được trù tính với tầm nhìn xa rộng, chúng ta lại lập tức bị hành hạ bởi những cú đánh chệch hướng, bởi những sự thờ ơ đột ngột, bất hợp thời, bởi những cơn trúng gió của sự dí dỏm và sinh khí trong thời kỳ rực rỡ nhất của tình bạn và tư duy. Các năng lực của chúng ta không hành động một cách trung thực với chính mình, và cả hai phía đều được giải tỏa nhờ sự cô độc.

Tôi phải có khả năng tương xứng với mọi mối quan hệ. Sẽ chẳng có gì khác biệt khi tôi có bao nhiêu người bạn, và tôi có thể tìm thấy niềm vui nhường nào trong việc trò chuyện với từng người, nếu như có một người mà tôi không thể sánh kịp. Nếu tôi co ro cảm thấy mình kém cỏi trong một cuộc thử sức, thì ngay lập tức niềm vui tôi tìm thấy ở tất cả những người còn lại sẽ trở nên hèn mọn và hèn nhát. Tôi sẽ căm ghét chính mình nếu lúc đó tôi biến những người bạn khác của mình thành chốn dung thân.

"Dũng tướng lẫy lừng nơi trận mạc,

Trải trăm trận thắng, một phen thua,

Tên rứt khỏi trang vàng danh dự,

Quên sạch công lao thuở nhọc nhằn."

Sự thiếu kiên nhẫn của chúng ta do đó đã bị quở trách một cách cay đắng. Sự rụt rè và thờ ơ chính là lớp vỏ dai dẳng bảo vệ một cấu trúc tinh tế khỏi việc chín muộn màng. Nó sẽ lụi tàn nếu tự nhận thức được bản thân trước khi bất kỳ tâm hồn cao cả nào kịp chín muồi để nhận ra và suy tôn nó. Hãy tôn trọng thứ bản năng chậm rãi tự nhiên đã tôi luyện nên viên hồng ngọc trong hàng triệu năm, và hoạt động trong chiều kích thời gian, nơi dãy Alps và Andes xuất hiện rồi mất đi tựa những chiếc cầu vồng. Tinh thần thiện lương trong đời sống của chúng ta không có thiên đường nào là cái giá của sự liều lĩnh. Tình yêu, vốn là bản chất của Thiên Chúa, không dành cho sự phù phiếm, mà dành cho giá trị trọn vẹn của con người. Mong rằng chúng ta đừng có thứ xa xỉ trẻ con ấy trong các mối quan hệ của mình, mà hãy có được giá trị trang nghiêm nhất; hãy tiếp cận người bạn của mình bằng một niềm tin táo bạo vào sự chân thành trong trái tim anh ấy, vào nền tảng vững chãi không thể lay chuyển của anh ấy.

Sức hút của chủ đề này là không thể cưỡng lại, và tôi tạm thời gác lại mọi lời bàn về lợi ích xã hội thứ yếu để nói về mối quan hệ chọn lọc và thiêng liêng ấy — một dạng thức tuyệt đối, thậm chí khiến ngôn ngữ của tình yêu trở nên khả nghi và tầm thường, bởi mối quan hệ này quá đỗi tinh tuyết và không gì sánh bằng.

Tôi không muốn đối xử với tình bạn một cách hời hợt, mà bằng lòng dũng cảm quả cảm nhất. Khi chúng là thật, chúng không phải là những sợi thủy tinh hay cành cây đóng băng, mà là thứ vững chắc nhất mà chúng ta biết được. Bởi giờ đây, sau bao nhiêu thời đại trải nghiệm, chúng ta thực sự biết gì về tự nhiên, hay về chính mình? Con người chưa hề tiến được một bước nào hướng tới việc giải mã bài toán về định mệnh của mình. Toàn bộ vũ trụ loài người đều đứng chung trong một bản án lên án sự ngu ngốc. Nhưng niềm chân thành ngọt ngào của niềm vui và sự bình yên mà tôi rút ra từ sự gắn kết này với tâm hồn người anh em chính là phần nhân bên trong, trong khi tất cả tự nhiên và tư duy chỉ là lớp vỏ trấu và lớp vỏ ngoài. Hạnh phúc thay ngôi nhà che chở cho một người bạn! Nó hoàn toàn có thể được xây dựng giống như một chiếc chòi hay cổng vòm lễ hội chỉ để tiếp đón người ấy trong một ngày duy nhất. Hạnh phúc hơn nữa, nếu người ấy thấu hiểu sự trang nghiêm của mối quan hệ đó và tôn trọng luật lệ của nó! Kẻ nào dâng mình làm ứng viên cho giao ước ấy sẽ tiến bước, tựa như một vận động viên Olympic bước vào các đại hội thể thao lớn, nơi những đứa con đầu lòng của thế giới là các đối thủ cạnh tranh. Anh ta dâng mình tham gia cuộc tranh tài nơi Thời gian, Sự thiếu thốn, Hiểm nguy góp mặt trong danh sách, và chỉ có anh ta mới là kẻ chiến thắng khi mang đủ sự chân thật trong cấu trúc cơ thể để bảo vệ sự tinh tế của vẻ đẹp bản thân khỏi sự mài mòn của tất cả những điều đó. Những ân huệ của vận may có thể có hoặc không, nhưng mọi may mắn trong cuộc thi đấu đó đều phụ thuộc vào sự cao thượng nội tại và sự coi thường những chuyện vụn vặt. Có hai yếu tố cấu thành nên tình bạn, mỗi yếu tố đều tối thượng đến mức tôi không thể tìm thấy sự vượt trội nào ở bên này hơn bên kia, cũng không có lý do gì để yếu tố nào phải được gọi tên trước. Một là Sự thật. Một người bạn là người mà trước mặt họ tôi có thể sống thật với lòng mình. Trước mặt anh ấy, tôi có thể suy nghĩ thành tiếng. Cuối cùng tôi đã hiện diện trước một con người chân thực và bình đẳng đến mức tôi thậm chí có thể rứt bỏ cả những lớp áo lót bên dưới của sự ngụy trang, sự lịch thiệp và suy nghĩ thấu đáo lần hai — những thứ mà con người chẳng bao giờ cởi bỏ, và tôi có thể đối xử với anh ấy bằng sự giản dị và trọn vẹn hệt như cách một nguyên tử hóa học này gặp gỡ nguyên tử hóa học khác. Sự chân thành là thứ xa xỉ được cho phép, nhưng vương miện và quyền uy thì chỉ dành cho bậc cao nhất, bởi họ được phép nói sự thật vì không có ai đứng trên để phải xu nịnh hay tòng theo. Bất kỳ ai khi ở một mình đều rất chân thành. Ngay khi có người thứ hai bước vào, sự đạo đức giả bắt đầu xuất hiện. Chúng ta né tránh và chống đỡ sự tiếp cận của đồng loại bằng những lời khen ngợi, bằng chuyện tầm phào, bằng các cuộc vui chơi, bằng công việc. Chúng ta che giấu suy nghĩ của mình trước họ dưới hàng trăm lớp vải. Tôi từng biết một người, trong một cơn cuồng tín tôn giáo nào đó, đã vứt bỏ lớp xiêm y này, gạt bỏ mọi lời khen ngợi và những câu chuyện sáo rỗng, trực tiếp lên tiếng thức tỉnh lương tâm của bất kỳ ai ông gặp gỡ, và điều đó được thực hiện với một sự thấu thị và vẻ đẹp tuyệt vời. Ban đầu ông bị phản kháng, và tất cả mọi người đều đồng ý rằng ông bị điên. Nhưng vì cứ kiên trì, và quả thực ông không thể làm gì khác, tiếp tục con đường này trong một thời gian, ông đã đạt được lợi ích là đưa mọi người quen của mình vào những mối quan hệ thực sự với ông. Sẽ chẳng có ai dám nghĩ đến chuyện nói dối với ông, hay phớt lờ ông bằng những câu chuyện tào lao nơi chợ búa hay phòng đọc sách. Nhưng mọi người đều bị buộc phải cư xử thẳng thắn tương tự trước chừng ấy sự chân thành, và bất kỳ tình yêu thiên nhiên, thi ca hay biểu tượng chân lý nào mà họ có, họ đều chắc chắn bày tỏ cho ông thấy. Thế nhưng với hầu hết chúng ta, xã hội không cho thấy mặt và ánh mắt của nó, mà chỉ chìa phần hông và tấm lưng. Được đứng trong những mối quan hệ chân thực với con người trong một thời đại giả dối, điều đó hoàn toàn đáng đểแล đổi lấy một cơn điên, phải không nào? Chúng ta hiếm khi có thể ngẩng cao đầu mà đi. Hầu như mọi người ta gặp đều đòi hỏi một sự lịch sự nào đó — đòi hỏi phải được chiều chuộng; trong đầu họ có chút danh tiếng, chút tài năng, chút lầm tưởng về tôn giáo hay lòng nhân ái nào đó không thể bị chất vấn, và chính điều đó đã làm hỏng mọi cuộc trò chuyện với họ. Nhưng một người bạn là một con người tỉnh táo, người không hề thử thách sự khéo léo của tôi, mà thử thách chính con người tôi. Người bạn mang lại cho tôi niềm vui mà không đòi hỏi bất kỳ sự ràng buộc nào từ phía tôi. Do đó, một người bạn giống như một thứ nghịch lý trong tự nhiên. Bản thân tôi là kẻ duy nhất hiện hữu, kẻ chẳng thấy gì trong tự nhiên mà sự tồn tại của nó có thể khẳng định với bằng chứng rõ ràng bằng chính sự tồn tại của tôi, giờ đây lại chiêm ngưỡng bóng dáng bản thể của mình trong mọi chiều cao, sự đa dạng và kỳ thú, được lặp lại trong một hình hài xa lạ; để rồi một người bạn hoàn toàn có thể được coi là kiệt tác của tự nhiên.

Yếu tố thứ hai của tình bạn là sự dịu dàng. Chúng ta gắn kết với con người bằng đủ mọi thứ dây dưa, bằng máu mủ, bằng sự kiêu hãnh, bằng nỗi sợ hãi, niềm hy vọng, bằng tiền tài, dục vọng, bằng sự căm ghét, sự ngưỡng mộ, bằng mọi hoàn cảnh, huy hiệu và chuyện vụn vặt, thế nhưng chúng ta hiếm khi có thể tin rằng lại có một nhân cách đủ lớn tồn tại trong người khác để lôi kéo chúng ta bằng tình yêu. Liệu người khác có thể được ban phước nhường ấy, và liệu chúng ta có đủ thanh tịnh để có thể dâng hiến cho người ấy sự dịu dàng? Khi một người trở nên vô cùng trân quý đối với tôi, tôi đã chạm đến đích của vận may. Tôi tìm thấy rất ít bài viết bàn trực tiếp về cốt lõi này trong sách vở. Thế nhưng tôi có một câu châm ngôn mà tôi không tài nào quên được. Tác giả của tôi viết rằng:— "Tôi dâng mình một cách yếu ớt và thẳng thừng cho những ai mà tôi thực sự thuộc về, và ít bày tỏ sự dịu dàng nhất đối với kẻ mà tôi tận tụy nhất." Tôi mong muốn tình bạn phải có đôi chân, cũng như có đôi mắt và sự hùng biện. Nó phải cắm rễ trên mặt đất, trước khi tung mình bay qua mặt trăng. Tôi muốn nó mang một chút bản sắc của một công dân, trước khi hoàn toàn hóa thành một thiên thần Xê-ru-bim. Chúng ta trách cứ người công dân bởi ông ta biến tình yêu thành một thứ hàng hóa. Đó là sự trao đổi những món quà, những món vay hữu ích; đó là tình làng nghĩa xóm; là việc túc trực bên người bệnh; là việc cầm đòn tang trong đám tang; và hoàn toàn đánh mất những nét tinh tế cùng sự cao thượng của mối quan hệ ấy. Nhưng dẫu chúng ta không thể tìm thấy vị thần ẩn dưới lớp cải trang của một tay cung cấp quân nhu này, thì mặt khác, chúng ta cũng không thể tha thứ cho nhà thơ nếu ông dệt nên sợi tơ quá mảnh mai, và không bồi đắp sự lãng mạn của mình bằng những đức hạnh mang tính cộng đồng như sự công bằng, đúng giờ, lòng trung thành và lòng thương xót. Tôi căm ghét thói mại dâm cái tên gọi tình bạn để chỉ những liên minh thời thượng và thực dụng trần tục. Tôi thà thích bầu bạn với những chàng trai dắt cày và những kẻ bán đồ thiết diện rong, còn hơn là thứ tình bằng hữu lụa là thơm tho chỉ kỷ niệm những ngày gặp gỡ bằng một màn phô trương phù phiếm, bằng những buổi dạo chơi trên xe ngựa hai bánh và những bữa tiệc tại các quán trọ hạng sang. Mục đích của tình bạn là một cuộc giao thương ngặt nghèo và bình dị nhất có thể được kết nối; ngặt nghèo hơn bất kỳ cuộc giao thương nào mà chúng ta từng trải nghiệm. Nó dành cho sự trợ giúp và ủi an xuyên suốt mọi mối quan hệ và chặng đường của sự sống và cái chết. Nó thích hợp cho những ngày thanh bình, những món quà nhã nhặn và những buổi dạo chơi đồng quê, nhưng cũng dành cho những con đường gập ghềnh và bữa ăn đạm bạc, cho đắm tàu, nghèo đói và bách hại. Nó đồng hành cùng những cú tung tẩy của trí tuệ và những trạng thái xuất thần của tôn giáo. Chúng ta phải tôn vinh lẫn nhau những nhu cầu và công việc hằng ngày của đời sống con người, và tô điểm nó bằng sự dũng cảm, trí tuệ và sự đồng thuận. Nó không bao giờ được rơi vào điều gì đó thông thường và cố định, mà phải luôn lanh lẹ, sáng tạo, và thêm vào nhịp điệu và lý trí cho những gì vốn chỉ là lao nhọc vất vả.

Tình bạn có thể được coi là đòi hỏi những bản chất vô cùng hiếm hoi và đắt giá, mỗi bên đều được tôi luyện hoàn hảo, được thích ứng một cách hạnh phúc, và hơn hết là phải có hoàn cảnh phù hợp (bởi ngay cả trong chi tiết đó, một nhà thơ từng nói, tình yêu đòi hỏi các bên phải hoàn toàn xứng đôi), đến mức sự thỏa mãn của nó rất hiếm khi có thể được đảm bảo. Nó không thể tồn tại trong sự hoàn hảo của mình, theo lời một số bậc hiền triết uyên bác về thứ tri thức ấm áp của trái tim này, giữa nhiều hơn hai người. Tôi không quá khắt khe trong các điều khoản của mình, có lẽ bởi tôi chưa từng được biết đến một tình thâm giao cao cả như những người khác. Tôi thả lỏng trí tưởng tượng của mình nhiều hơn với một vòng tròn gồm những người đàn ông và phụ nữ tựa thần thánh có mối quan hệ đa dạng với nhau, và giữa họ tồn tại một trí tuệ cao ngút trời. Nhưng tôi thấy quy luật một đối một này là bắt buộc đối với cuộc trò chuyện, vốn là thực hành và sự hoàn thành của tình bạn. Đừng pha trộn các dòng nước quá nhiều. Những thứ tốt nhất khi hòa trộn lại tệ chẳng kém gì việc trộn lẫn tốt và xấu. Bạn có thể có những cuộc đàm đạo vô cùng hữu ích và phấn chấn vào những thời điểm khác nhau với hai con người khác nhau, nhưng hãy để cả ba người các bạn cùng tụ họp lại, và bạn sẽ chẳng thể thốt ra lấy nổi một lời mới mẻ và chân thành nào. Hai người có thể trò chuyện và một người có thể lắng nghe, nhưng ba người không thể cùng tham gia vào một cuộc trò chuyện mang tính chân thành và thăm dò sâu sắc nhất. Trong những buổi tiệc tùng sang trọng, không bao giờ có kiểu trò chuyện giữa hai người qua chiếc bàn ăn, hệt như những gì diễn ra khi bạn để họ ở lại một mình. Trong những buổi tiệc tùng sang trọng, các cá nhân ngay lập tức hòa tan cái tôi của họ vào một tâm hồn xã hội trùng khít chính xác với ý thức của những cá nhân có mặt ở đó. Không có sự thiên vị nào của bạn bè dành cho bạn bè, không có sự âu yếm nào của anh em dành cho chị em, của vợ dành cho chồng là thích hợp ở đó, mà hoàn toàn ngược lại. Chỉ có kẻ nào có thể lướt đi trên luồng tư tưởng chung của nhóm mới có thể cất tiếng khi ấy, chứ không bị giới hạn một cách nghèo nàn trong tư tưởng của riêng mình. Giờ đây, quy ước này, điều mà lẽ phải đòi hỏi, đã phá hủy sự tự do cao cả của những cuộc trò chuyện lớn, vốn đòi hỏi sự hòa quyện tuyệt đối của hai tâm hồn thành một.

Không có hai người đàn ông nào khi được để lại một mình với nhau mà không bước vào những mối quan hệ giản dị hơn. Thế nhưng chính sự tương thông mới quyết định hai người nào sẽ trò chuyện với nhau. Những người không có sự tương thông mang lại rất ít niềm vui cho nhau; sẽ không bao giờ ngờ tới những năng lực tiềm ẩn của đối phương. Đôi khi chúng ta nói về một tài năng lớn trong nghệ thuật trò chuyện, cứ như thể đó là một tài sản vĩnh viễn ở một số cá nhân. Trò chuyện chỉ là một mối quan hệ thoáng qua — chẳng hơn thế. Một người được đồn đại là có tư duy và sự hùng biện; dẫu vậy, anh ta không thể thốt nổi một lời với người anh họ hay người chú của mình. Họ cáo buộc sự im lặng của anh ta với lý do chính đáng hệt như khi họ trách móc sự vô nghĩa của chiếc đồng hồ chi chiết dưới bóng râm. Dưới ánh mặt trời, nó sẽ chỉ đúng giờ. Giữa những người thưởng thức tư duy của anh ta, anh ta sẽ tìm lại được tiếng nói của mình.

Tình bạn đòi hỏi điểm trung dung hiếm hoi giữa sự giống nhau và sự khác biệt, thứ khơi gợi lẫn nhau bằng sự hiện diện của năng lực và sự đồng thuận ở phía đối phương. Thà tôi chịu sống cô độc đến tận tận thế, còn hơn để bạn mình vượt qua ranh giới dù chỉ bằng một từ hay một ánh nhìn về sự đồng cảm thực sự của anh ấy. Tôi cảm thấy bị cản trở như nhau bởi sự đối kháng và sự chiều chuộng. Mong rằng anh ấy đừng bao giờ ngừng là chính mình dẫu chỉ một thoáng. Niềm vui duy nhất tôi có trong việc anh ấy thuộc về tôi, chính là việc cái không phải của tôi lại hóa thành của tôi. Tôi căm ghét khi tìm kiếm sự thúc đẩy nam tính, hoặc ít nhất là một sự kháng cự nam tính, lại chỉ nhận về một đống sự nhượng bộ nhão nhoét. Thà làm một cái gai ở sườn bạn mình, còn hơn làm tiếng vang của anh ấy. Điều kiện mà tình bạn cao cả đòi hỏi chính là khả năng có thể sống thiếu nó. Chức năng cao cả đó đòi hỏi những phần vĩ đại và siêu việt. Phải có hai con người thực sự thì mới có thể có một khối hợp nhất thực sự. Hãy để đó là sự liên minh của hai bản chất lớn lao, đáng sợ, cùng nhìn nhận lẫn nhau, cùng kính sợ lẫn nhau, trước khi họ nhận ra chiều sâu đồng nhất ẩn giấu bên dưới những sự khác biệt ấy đang gắn kết họ lại.

Chỉ có kẻ nào mang sự hào hiệp mới xứng đáng với hội đoàn này; kẻ chắc chắn rằng sự vĩ đại và lòng tốt luôn là sự tiết kiệm khôn ngoan; kẻ không vội vã nhúng tay vào vận mệnh của mình. Đừng để anh ta nhúng tay vào chuyện này. Hãy để viên kim cương có những thời gian của nó để lớn lên, và đừng mong thúc đẩy sự ra đời của những điều vĩnh hằng. Tình bạn đòi hỏi một sự đối xử mang tính tôn giáo. Chúng ta thường nói về việc lựa chọn bạn bè, nhưng bạn bè thực chất là những kẻ tự tuyển chọn. Sự kính trọng là một phần lớn lao trong đó. Hãy đối xử với người bạn của bạn như một cảnh tượng chiêm ngưỡng. Tất nhiên anh ấy có những phẩm chất không phải của bạn, và mà bạn không thể tôn trọng, nếu bạn cứ khăng khăng bắt anh ấy phải gắn chặt vào bản thân mình. Hãy đứng sang một bên; hãy nhường không gian cho những phẩm chất ấy; hãy để chúng vươn lên và mở rộng. Bạn là bạn của những chiếc cúc áo của bạn mình, hay là bạn của tư duy anh ấy? Đối với một trái tim lớn, anh ấy vẫn sẽ là một kẻ xa lạ trong hàng ngàn chi tiết, để rồi có thể đến gần trên mảnh đất thiêng liêng nhất. Hãy để lũ trẻ con coi bạn bè là tài sản, và đi tìm thứ khoái lạc ngắn ngủi, làm mờ mịt tất cả thay vì những lợi ích cao quý nhất.

Hãy mua lấy lối vào hội đoàn này bằng một thời gian thử thách lâu dài. Tại sao chúng ta phải làm vấy bẩn những tâm hồn cao cả và tốt đẹp bằng cách xâm phạm vào không gian của họ? Tại sao cứ phải khăng khăng đòi hỏi những mối quan hệ cá nhân bốc đồng với bạn mình? Tại sao phải đến nhà anh ấy, hay làm quen với mẹ, anh và các chị em của anh ấy? Tại sao lại để anh ấy đến thăm nhà bạn? Những điều đó có thực sự cần thiết cho giao ước của chúng ta không? Hãy dẹp bỏ cái thói sờ mó cấu véo ấy đi. Hãy để anh ấy là một tinh thần đối với tôi. Một thông điệp, một suy nghĩ, một sự chân thành, một cái nhìn từ anh ấy là những gì tôi muốn, chứ không phải tin tức hay bát cháo đậu. Tôi có thể tìm thấy chính trị, chuyện phiếm và sự tiện lợi làng xóm từ những người bạn rẻ tiền hơn. Lẽ ra sự gắn bó với bạn tôi phải mang tính thi thơ, thuần khiết, mang tầm vóc phổ quát và vĩ đại như chính tự nhiên chứ? Lẽ nào tôi lại cảm thấy mối liên hệ của chúng ta thật phàm tục so với dải mây kia đang ngủ yên trên đường chân trời, hay khóm cỏ đang lay động chia dòng suối nhỏ? Chúng ta đừng hạ thấp mà hãy nâng nó lên tiêu chuẩn đó. Ánh mắt thách thức vĩ đại đó, vẻ đẹp kiêu hãnh trong dáng điệu và hành động của anh ấy, đừng tự đắc hạ thấp nó, mà hãy làm cho nó thêm vững chãi và rạng ngời. Hãy tôn thờ những sự vượt trội của anh ấy; đừng mong anh ấy bớt đi một ý nghĩ nào, mà hãy trân trọng và ghi nhớ tất cả. Hãy bảo vệ anh ấy như một nửa kia của chính mình. Hãy để anh ấy mãi mãi là một dạng kẻ thù tuyệt đẹp đối với bạn, không thể thuần hóa, được tôn kính một cách sùng mộ, chứ không phải là một sự tiện lợi tầm thường để rồi sớm bị vượt qua và vứt bỏ. Sắc màu của ngọc mắt mèo, ánh sáng của viên kim cương, không thể được nhìn thấy nếu mắt đứng quá gần. Tôi viết thư cho bạn tôi, và nhận thư từ anh ấy. Điều đó có vẻ nhỏ nhặt đối với bạn. Nhưng nó là quá đủ đối với tôi. Đó là một món quà tinh thần xứng đáng để anh ấy trao và để tôi nhận. Nó chẳng làm vấy bẩn ai cả. Trong những dòng chữ ấm áp này, trái tim sẽ tự đặt trọn niềm tin vào chính nó, điều mà nó sẽ chẳng làm thế với ngôn từ trên lưỡi, và tuôn trào lời tiên tri về một sự tồn tại thần thánh hơn mà tất cả những biên niên sử về lòng anh dũng chưa từng làm được.

Hãy tôn trọng luật pháp thiêng liêng của tình hằng hữu này đến mức đừng làm tổn hại đến bông hoa tuyệt mỹ của nó chỉ vì sự thiếu kiên nhẫn muốn nó nở rộ. Chúng ta phải là chính mình trước khi có thể thuộc về người khác. Ít ra thì việc phạm tội cũng có sự thỏa mãn này, theo như câu ngạn ngữ Latinh;—bạn có thể nói chuyện với kẻ đồng lõa của mình trên các điều khoản bình đẳng. Crimen quos inquinat, æquat. Đối với những người ta ngưỡng mộ và yêu quý, lúc đầu ta không thể làm thế. Thế nhưng dẫu chỉ là một khuyết điểm nhỏ nhất trong sự tự chủ cũng đủ làm vấy bẩn, theo nhận định của tôi, toàn bộ mối quan hệ. Sẽ chẳng bao giờ có sự bình yên sâu sắc giữa hai tâm hồn, sẽ chẳng bao giờ có sự tôn trọng lẫn nhau cho đến khi, trong cuộc đối thoại của họ, mỗi người đều đại diện cho toàn bộ thế giới.

Thứ gì vĩ đại nhường ấy như tình bạn, chúng ta hãy mang theo nó với tất cả sự vĩ đại của tâm hồn mà ta có thể. Hãy giữ sự tĩnh lặng — để chúng ta có thể lắng nghe lời thì thầm của các vị thần. Đừng can thiệp. Ai xui khiến bạn phải loay hoay tính toán xem mình nên nói gì với những tâm hồn được chọn lựa, hay làm thế nào để nói bất cứ điều gì với họ? Chẳng quan trọng việc nó khéo léo nhường nào, chẳng quan trọng việc nó duyên dáng và dịu ngọt ra sao. Có vô số cấp độ của sự ngu ngốc và sự khôn ngoan, và việc bạn thốt ra bất cứ điều gì chỉ là sự phù phiếm. Hãy chờ đợi, và trái tim bạn sẽ lên tiếng. Hãy chờ đợi cho đến khi điều tất yếu và vĩnh hằng áp đảo bạn, cho đến khi ngày và đêm mượn lấy đôi môi bạn. Phần thưởng duy nhất của đức hạnh chính là đức hạnh; cách duy nhất để có một người bạn là hãy trở thành một người bạn. Bạn sẽ chẳng thể đến gần một con người hơn bằng cách bước vào nhà anh ta. Nếu không tương đồng, tâm hồn anh ấy sẽ chỉ càng trốn chạy bạn nhanh hơn, và bạn sẽ chẳng bao giờ bắt gặp được một cái nhìn chân thật từ đôi mắt anh ấy. Chúng ta nhìn thấy những con người cao thượng từ đằng xa, và họ đẩy chúng ta lùi lại; tại sao chúng ta cứ phải xông vào? Muộn màng — rất muộn màng — chúng ta nhận thức được rằng không có sự sắp đặt, không có màn giới thiệu, không có thói quen hay lề thói xã hội nào có thể mang lại hiệu quả trong việc thiết lập cho chúng ta những mối quan hệ như mong muốn với họ — mà duy nhất chỉ có sự trỗi dậy của tự nhiên trong ta đạt đến cùng mức độ như ở nơi họ; khi đó chúng ta sẽ gặp gỡ như nước với nước; và nếu chúng ta không gặp họ vào lúc đó, chúng ta cũng sẽ chẳng cần đến họ, bởi vì chúng ta đã chính là họ rồi. Xét đến cùng, tình yêu chỉ là sự phản chiếu giá trị của chính một con người từ những người khác. Con người đôi khi đã đổi tên cho nhau với những người bạn của mình, như thể họ muốn biểu thị rằng trong người bạn của mình, mỗi người đều yêu chính tâm hồn mình.

Phong cách càng cao thượng mà chúng ta đòi hỏi ở tình bạn, thì tất nhiên việc thiết lập nó bằng da bằng thịt lại càng khó khăn bấy nhiêu. Chúng ta bước đi một mình trên thế giới này. Những người bạn, đúng như những gì chúng ta hằng mong ước, chỉ là những giấc mơ và câu chuyện hoang đường. Thế nhưng một niềm hy vọng cao cả vẫn luôn cổ vũ trái tim trung kiên, rằng ở đâu đó, trong những vùng trời khác của năng lực vũ trụ, các tâm hồn đang hành động, chịu đựng và dám dũng cảm, những kẻ có thể yêu chúng ta và mà chúng ta có thể yêu. Chúng ta có thể tự chúc mừng bản thân rằng thời kỳ thơ ấu, của những sự ngu ngốc, những sai lầm và sự hổ thẹn đã qua đi trong sự cô độc, và khi chúng ta trở thành những con người hoàn thiện, chúng ta sẽ nắm lấy những bàn tay anh hùng bằng những bàn tay anh hùng. Chỉ xin hãy ghi nhớ những gì bạn đã thấy, đừng ký kết những liên minh tình bạn với những kẻ rẻ tiền, nơi mà tình bạn không thể tồn tại. Sự thiếu kiên nhẫn của chúng ta đẩy ta vào những liên minh bốc đồng và ngu ngốc mà chẳng vị Thần nào ngó ngàng tới. Bằng cách kiên trì bước đi trên con đường của mình, dẫu bạn có từ bỏ chút ít, bạn sẽ giành được những điều vĩ đại. Bạn tự khẳng định chính mình, để đặt bản thân ra khỏi tầm với của những mối quan hệ giả dối, và bạn thu hút về phía mình những đứa con đầu lòng của thế giới, những lữ khách hiếm hoi mà chỉ một hoặc hai người lang thang trong tự nhiên tại một thời điểm, và trước mặt họ, những kẻ vĩ đại tầm thường chỉ hiện hình như những bóng ma và bóng rông mà thôi.

Thật ngớ ngẩn khi sợ hãi việc làm cho các mối liên kết của chúng ta trở nên quá đỗi tâm linh, cứ như thể làm thế chúng ta sẽ đánh mất bất kỳ tình yêu chân chính nào. Bất kỳ sự điều chỉnh nào đối với quan điểm phổ biến của chúng ta được thực hiện từ sự thấu thị, tự nhiên chắc chắn sẽ ủng hộ chúng ta, và dẫu nó có vẻ cướp đi của ta một chút niềm vui, nó sẽ đền bù cho ta bằng một niềm vui lớn hơn. Hãy cảm nhận, nếu chúng ta muốn, sự cô lập tuyệt đối của con người. Chúng ta chắc chắn rằng mình đã có tất cả mọi thứ bên trong. Chúng ta đến châu Âu, hoặc chúng ta theo đuổi con người, hoặc chúng ta đọc sách, với niềm tin bản năng rằng những điều đó sẽ khơi gợi nó và hé lộ chính bản thân chúng ta. Tất cả chỉ là những kẻ ăn xin. Những con người ấy cũng giống như chúng ta; châu Âu là một chiếc áo cũ đã phai màu của những con người đã khuất; những cuốn sách là bóng ma của họ. Hãy vứt bỏ thứ thần tượng này đi. Hãy từ bỏ thói ăn mày này. Thậm chí hãy nói lời tạm biệt với những người bạn thân yêu nhất của mình, và thách thức họ, rằng: "Các ngươi là ai? Hãy buông tay ta ra. Ta sẽ không còn phụ thuộc nữa." A, thế ra huynh đệ không thấy rằng chúng ta chia tay chỉ để gặp lại nhau trên một tầng cao hơn, và càng thuộc về nhau hơn, bởi vì chúng ta càng thuộc về chính mình hơn sao? Một người bạn có hai mặt giống như Janus: anh ấy nhìn về quá khứ và tương lai. Anh ấy là đứa con của tất cả những giờ phút trước đó của tôi, là nhà tiên tri của những giờ phút sắp tới, và là sứ giả báo trước của một người bạn vĩ đại hơn.

Do đó, tôi đối xử với những người bạn của mình giống như cách tôi làm với những cuốn sách. Tôi muốn họ ở nơi mà tôi có thể tìm thấy họ, nhưng tôi hiếm khi sử dụng đến. Chúng ta phải có xã hội theo các điều kiện của riêng mình, và đón nhận hoặc loại trừ nó chỉ vì lý do nhỏ nhặt nhất. Tôi không đủ khả năng để trò chuyện quá nhiều với bạn mình. Nếu anh ấy vĩ đại, anh ấy làm cho tôi trở nên vĩ đại đến mức tôi không thể hạ mình xuống để trò chuyện. Trong những ngày vĩ đại, những điềm báo lơ lửng trước mắt tôi, ở tận phía trước trong vòm trời. Khi ấy tôi nên hiến dâng bản thân cho chúng. Tôi bước vào để có thể nắm bắt chúng, tôi bước ra để có thể tóm lấy chúng. Tôi chỉ sợ rằng mình có thể đánh mất chúng khi chúng lùi dần vào bầu trời nơi mà giờ đây chúng chỉ là một vóm ánh sáng rực rỡ hơn. Khi đó, dẫu tôi trân trọng bạn bè của mình, tôi cũng không thể đủ khả năng để trò chuyện với họ và nghiên cứu những tầm nhìn của họ, kẻo tôi đánh mất tầm nhìn của chính mình. Quả thực, việc từ bỏ cuộc tìm kiếm cao cả này, thứ thiên văn học tâm linh hay cuộc tìm kiếm các vì sao, để quay trở lại với những sự đồng cảm ấm áp cùng bạn sẽ mang lại cho tôi một niềm vui gia đình nhất định; nhưng rồi tôi thừa hiểu rằng mình sẽ mãi mãi thương tiếc sự tiêu biến của những vị thần hùng vĩ ấy. Đúng là vào tuần tới, tôi sẽ có những tâm trạng uể oải, khi tôi hoàn toàn có thể tự do bận tâm với những đối tượng bên ngoài; khi đó tôi sẽ tiếc nuối nền văn học đã mất của tâm trí bạn, và ước gì bạn lại ở bên cạnh tôi. Nhưng nếu bạn đến, có lẽ bạn sẽ chỉ lấp đầy tâm trí tôi bằng những tầm nhìn mới, không phải bằng chính con người bạn mà bằng ánh hào quang của bạn, và tôi sẽ chẳng thể nào trò chuyện nổi với bạn, cũng giống như bây giờ vậy. Thế nên tôi sẽ nợ những người bạn của mình thứ giao lưu thoáng qua này. Tôi sẽ nhận từ họ, không phải những gì họ có, mà là những gì họ đang là. Họ sẽ ban cho tôi thứ mà bản thân họ không thực sự có thể cho, nhưng lại tỏa ra từ họ. Nhưng họ sẽ không giữ chân tôi bằng bất kỳ mối quan hệ nào kém phần tinh tế và thuần khiết hơn thế. Chúng ta sẽ gặp gỡ như thể không gặp và chia tay như thể chưa từng rời xa.

Gần đây tôi thấy việc duy trì một tình bạn một cách vĩ đại ở một phía, mà không cần sự tương ứng tương xứng ở phía bên kia, là điều khả thi hơn tôi tưởng. Tại sao tôi phải tự chuốc lấy phiền muộn và hối tiếc rằng người đón nhận không có dung lượng rộng lớn? Mặt trời chưa từng bận tâm việc một số tia sáng của nó rơi vãi vô ích vào không gian vô ơn, và chỉ một phần nhỏ rơi lên hành tinh phản chiếu. Hãy để sự vĩ đại của bạn giáo dục người bạn thô kệch và lạnh lùng ấy. Nếu anh ta không tương xứng, anh ta sẽ sớm trôi qua đi; nhưng bạn được mở rộng bởi chính ánh sáng của mình, và không còn là bạn đồng hành của loài ếch nhái và giun dế nữa, bạn bay vút lên và cháy sáng cùng các vị thần ở cõi thượng giới. Người ta cho rằng việc yêu mà không được đáp lại là một sự hổ thẹn. Nhưng những con người vĩ đại sẽ thấy rằng tình yêu đích thực không thể là thứ không được đáp lại. Tình yêu đích thực vượt lên trên đối tượng không xứng đáng, và trú ngụ, ấp ủ những điều vĩnh hằng, và khi chiếc mặt nạ nghèo nàn xen vào giữa ấy vụn vỡ, nó không hề buồn bã, mà cảm thấy nhẹ nhõm vì rũ bỏ được chừng ấy bụi trần, đồng thời cảm thấy sự độc lập của mình càng thêm phần chắc chắn. Dẫu vậy, những điều này khó lòng được thốt lên mà không mang theo một chút phản bội đối với mối quan hệ ấy. Bản chất của tình bạn là sự trọn vẹn, một sự cao thượng và niềm tin toàn diện. Nó không được phép phỏng đoán hay dự trù cho sự yếu đuối. Nó đối xử với đối tượng của mình như một vị thần, để qua đó tôn phong cả hai thành thần thánh.