Cô Murray giờ đây thường đi nhà thờ hai lần một tuần, bởi vì cô thích được ngưỡng mộ đến mức cô không thể chịu đựng được việc bỏ lỡ bất cứ cơ hội nào để giành được điều đó và cô tin chắc như đinh đóng cột rằng dù xuất hiện ở đâu cô cũng được ngưỡng mộ, và rằng dù Harry Meltham và ông Green có ở đó hay không, chắc chắn sẽ có người nào đó không thể không mê mẩn trước sự quyến rũ của cô, ngoài vị mục sư, người mà với vị trí trang trọng của mình cũng buộc phải chú ý đến cô. Thường thì nếu thời tiết cho phép, hai chị em cô sẽ đi bộ về nhà. Matilda ghét sự chật chội của cái xe ngựa, không thích sự kín đáo của nó, và thích có người đi bộ cùng khiến cho dặm đường đầu tiên từ nhà thờ đến cổng vườn nhà ông Green trở nên vui nhộn: cách đó không xa là lối rẽ vào con đường riêng dẫn tới Horton Lodge, trong khi đường cái quan chạy thẳng tới tận dinh thự của ông Hugh Meltham. Vậy nên họ luôn có cơ hội có Harry Meltham làm bạn đường, cùng hoặc không cùng với tiểu thư Meltham hoặc ông Green, với một hoặc hai người em gái của ông, và bất cứ vị khách bất ưng nào.

Tôi đi bộ cùng với các tiểu thư hay đi xe ngựa cùng với cha mẹ họ, điều đó tùy thuộc vào ý thích thất thường của họ. Nếu họ chọn “cho” tôi đi cùng, thì tôi đi, nếu vì những lý do hiển nhiên họ chọn đi riêng, thì tôi leo lên chỗ của mình trên xe ngựa. Tôi thích đi bộ hơn, nhưng cảm giác ngại bắt ai đó buộc phải chịu đựng sự có mặt của mình ngoài ý muốn khiến tôi luôn ở vào thế bị động trong những dịp như thế, và tôi không bao giờ hỏi lý do của những ý thích chợt nảy ra ở họ. Thực ra, đó là cách tốt nhất − bởi vì, phục tùng và hàm ơn thuộc về phần ứng xử của gia sư, nghĩ đến sự dễ chịu cho bản thân mình là phần của các học trò. Nhưng khi tôi đi bộ, nửa đầu của chặng đường nhìn chung với tôi chẳng dễ chịu chút nào. Bởi vì không vị tiểu thư hay quý ông nào mà tôi nhắc tới ở trên đếm xỉa đến tôi, và như thế đi bên cạnh họ thật khó chịu, khi phải nghe những gì họ nói, hoặc ước được là một trong bọn họ, trong khi họ chẳng coi tôi là người nghe, và nếu trong khi nói, mắt họ tình cờ nhìn thấy tôi, thì cứ như thể họ đang nhìn vào khoảng trống − như thể họ không nhìn thấy tôi, hoặc vờ như không nhìn thấy. Đi theo sau họ cũng khó chịu không kém, và như vậy chẳng khác nào tôi ý thức được sự thấp kém của mình. Nói thật lòng, tôi coi bản thân mình có giá trị như người có giá trị nhất trong số họ, và muốn họ biết điều đó, để họ không nghĩ rằng tôi coi mình là kẻ hầu người ở biết thân biết phận − mặc dù các tiểu thư có thể chọn để người hầu đi cùng, thậm chí hạ cố nói chuyện với cô ta khi không có người nào làm bầu bạn. Tôi gần như xấu hổ phải thừa nhận điều đó − nhưng thực sự tôi phải cố gắng để coi như hoàn toàn không biết hoặc không chú ý đến sự có mặt của họ, như thể tôi bận suy nghĩ, hoặc mải ngắm cảnh vật xung quanh, hoặc nếu tôi đi sau họ, thì một con chim, một con côn trùng, hoặc những bông hoa sẽ thu hút sự chú ý của tôi và tôi sẽ mải ngắm cảnh vật, như thể tôi đang đi dạo một mình, cho đến khi các học trò của tôi tạm biệt những người bạn của họ và rẽ vào con đường mòn vắng vẻ.

Có một lần tôi nhớ như in. Đó là một buổi trưa đẹp trời cuối tháng Ba. Ông Green và mấy cô em gái của ông đã cho xe ngựa về không để tận hưởng ánh mặt trời và không khí êm dịu trong cuộc đi bộ về nhà cùng với các vị khách của ông, một ông thuyền trưởng và một ông đại úy hải quân nào đó (hai người đều phục vụ trong quân đội) và tiểu thư Murray, người, tất nhiên, đã xoay xở để nhập hội với họ. Cái hội ấy rất hợp với Rosalie, nhưng không hợp với tôi chút nào nên tôi đi lùi lại phía sau, bắt đầu ngắm hai hàng cây bên đường và những hàng rào cây xanh đang đâm chồi, cho đến khi nhóm người kia bỏ xa tôi một đoạn, và tôi có thể nghe thấy tiếng hót ngọt ngào của con chim chiền chiện. Tư tưởng yếm thế trong tôi bắt đầu tan biến trong bầu không khí trong lành, êm dịu và ánh mặt trời ấm áp, nhưng những ý nghĩ hoài nhớ về thời kỳ đầu của tuổi thơ, và những niềm vui đã qua, khao khát một tương lai tươi sáng hơn lại dâng lên trong lòng tôi. Khi ánh mắt tôi lang thang tới một gò đất thoai thoải phủ đầy cỏ non và những khóm cây xanh tươi mơn mởn được vây quanh bởi những hàng rào đầy chồi non, tôi mong bắt gặp một nhành hoa quen thuộc gợi nhớ những thung lũng và những sườn đồi xanh tươi nơi quê nhà: tất nhiên, tìm đâu thấy những bãi đất hoang tràn ngập một màu thạch nam nâu tím. Một sự phát hiện như thế có thể khiến mắt tôi rớm lệ, nhưng quả thực, đó là một trong những niềm vui lớn nhất của tôi lúc đó. Cuối cùng tôi nhìn thấy ở trên cao giữa những rễ cây sồi, ba bông hoa anh thảo tuyệt đẹp, nhô lên từ một góc kín đáo, nhưng chúng mọc ở chỗ cao đến nỗi tôi cố hết sức mà không thể hái được một bông để ngắm và để đem về. Tôi không thể với tới chúng trừ khi tôi trèo lên gò đất, việc mà tôi không dám làm. Thế rồi bỗng nhiên tôi nghe thấy tiếng bước chân ở phía sau, và quay đầu lại, giật mình bởi lời đề nghị, “Cho phép tôi hái chúng giúp cô nhé, cô Grey”, được nói một cách điềm tĩnh, nghiêm túc bởi một giọng nói mà tôi đã quen nghe. Vâng, đó là Weston − còn ai khác nhọc công làm điều đó cho tôi cơ chứ?

Tôi đã cảm ơn anh một cách nồng nhiệt hay điềm tĩnh, tôi không biết nữa, nhưng chắc chắn tôi chỉ diễn tả được một nửa sự biết ơn mà tôi cảm thấy mà thôi. Có lẽ cảm thấy biết ơn là ngớ ngẩn, nhưng dường như với tôi, vào khoảnh khắc đó, cứ như thể đó là một ví dụ đáng nhớ về lòng tốt bẩm sinh của anh: một hành động thể hiện lòng tốt mà tôi không thể không đáp lại, và không bao giờ quên. Ở nơi này tôi hoàn toàn không quen với việc được đối xử một cách lịch sự như thế, và tôi hầu như không được chuẩn bị để mong đợi điều đó từ bất cứ ai trong vòng năm mươi dặm quanh Horton Lodge. Tuy nhiên, cảm giác biết ơn không ngăn cản tôi cảm thấy hơi lúng túng một chút trước sự có mặt của anh. Và tôi vội vã bước theo các học trò của mình bằng những bước chân gấp gáp hơn trước, mặc dù, có lẽ, nếu Weston hiểu ý và để mặc tôi đi mà không nói thêm một lời nào, thì tôi có lẽ cứ đi như thế trong cả tiếng đồng hồ sau đó, nhưng anh không làm thế. Tôi bước nhanh cũng chỉ bằng anh bước đi một cách bình thường mà thôi.

“Các tiểu thư đã bỏ cô lại một mình”, anh nói.

“Đúng vậy, họ mải trò chuyện với những người đồng hành thích hợp hơn.”

“Vậy thì cô đừng bận tâm đến việc đuổi kịp họ nữa.”

Tôi bước chậm lại, nhưng ngay sau đó lại cảm thấy tiếc vì đã làm thế. Người bạn đường của tôi im lặng bước đi, còn tôi chẳng có gì trên đời để nói, và tôi e rằng anh cũng vậy. Tuy nhiên, cuối cùng, anh phá vỡ sự im lặng bằng việc lên tiếng hỏi tôi có thích những bông hoa đó không một cách khá bất ngờ có lẽ ngay cả với chính anh.

“Có, tôi rất thích”, tôi đáp, “đặc biệt là những bông hoa dại.”

“Tôi thích những bông hoa dại”, anh nói, “những loài hoa khác tôi không quan tâm lắm bởi vì tôi không có sự gắn bó đặc biệt nào với chúng − trừ một vài loài. Cô thích những loài hoa nào?”

“Hoa anh thảo, hoa chuông, hoa thạch nam.”

“Cô không thích hoa vi-ô-lét?”

“Không, bởi vì như ông nói, tôi không có sự gắn bó đặc biệt nào với chúng, bởi vì giữa những ngọn đồi và những thung lũng quanh nhà tôi không có những bông hoa vi-ô-lét ngọt ngào.”

“Thật là một niềm an ủi lớn đối với cô khi còn có gia đình, cô Grey ạ.” Người bạn đường của tôi nói sau một thoáng im lặng. “Dù gia đình cô ở rất xa, hoặc hiếm khi cô về thăm, thì đó vẫn là nơi cô mong về.”

“Tôi không thể tưởng tượng nổi mình sống mà không có gia đình”, tôi đáp với sự hào hứng mà ngay lập tức khiến tôi hối tiếc bởi vì tôi nghĩ thật ngớ ngẩn khi hào hứng như vậy.

“Đúng vậy”, anh nói và nở nụ cười phảng phất vẻ trầm tư. “Những mối dây ràng buộc chúng ta với cuộc sống bền chắc hơn chúng ta nghĩ, hoặc hơn bất cứ ai không cảm nhận được những mối dây ấy bị giật dữ dội như thế nào mà không đứt có thể tưởng tượng được. Một người vẫn có thể sống mà không có gia đình, nhưng trong hoàn cảnh đó có lẽ anh ta là người bất hạnh. Trái tim con người giống như quả bóng cao su: chỉ một chút hơi thôi cũng có thể làm nó phồng lên, nhưng cả một lượng lớn hơi cũng không làm nó nổ được. Nếu chỉ một chút thôi đã làm nó nhiễu loạn rồi, thì chẳng cần tất cả các yếu tố cũng đủ để làm nó tan vỡ. Ở bên trong chúng ta có một nguồn năng lượng sống cố hữu có thể tự làm mạnh thêm chính nó bất chấp các tác động từ bên ngoài. Mọi cú đấm làm rung chuyển nó đều có tác dụng làm cho nó mạnh thêm trước những cú đấm trong tương lai, cũng như sự lao động thường xuyên làm dày thêm lớp da tay của chúng ta, làm cơ bắp của chúng ta săn chắc hơn chứ không làm yếu đi. Một ngày lao động cực nhọc làm trầy da tay của một tiểu thư, sẽ chẳng hề hấn gì đối với một người thợ cày quen lao động vất vả.”

“Tôi chỉ nói theo trải nghiệm của cá nhân mình thôi. Tôi đã từng nghĩ như ông − ít nhất, tôi cũng tin rằng gia đình và tình cảm gia đình là những điều duy nhất làm cho cuộc sống này trở nên có thể chịu đựng được, rằng nếu không có những điều đó, thì sự tổn tại của chúng ta trên đời này sẽ trở thành một gánh nặng khó có thể chịu đựng nổi, nhưng giờ đây, ở đây tôi không có gia đình − trừ khi ông gọi căn phòng trọ của tôi ở Horton là gia đình − và đã mười hai tháng nay tôi không được gặp những người thân yêu nhất của mình, tuy nhiên, tôi không chỉ sống, mà còn sống không thiếu hy vọng và niềm an ủi. Mặc dù tôi ý thức được rằng mình hiếm khi có thể bước vào một căn nhà tranh đơn sơ vào cuối ngày, nhìn những người sống trong đó sum vầy trong sự yên bình quanh lò sưởi ấm áp mà không hề có cảm giác ghen tỵ với hạnh phúc gia đình của họ.”

“Ông không thể biết niềm hạnh phúc nào ở trước mặt ông đâu”, tôi nói, “bây giờ ông mới chỉ bắt đầu hành trình của mình thôi.”

“Niềm hạnh phúc lớn nhất”, anh nói, “là niềm hạnh phúc mà tôi đang có − khả năng và ý chí được sử dụng một cách hữu ích.”

Chúng tôi đã đến chỗ có một cái bục trèo nối với con ngõ dẫn tới một ngôi nhà tranh, nơi, tôi cho rằng Weston có mục đích làm cho mình trở nên “hữu ích”, bởi vì anh đã bỏ tôi lại, trèo lên bục và đi vào con ngõ đó bằng những bước chân sải dài, vững chắc, khoan thai vốn có của mình, để tôi tiếp tục đi một mình, vừa đi vừa ngẫm nghĩ về những lời anh nói. Tôi nghe nói anh đã mất mẹ vài tháng trước khi anh chuyển tới đây. Khi đó mẹ anh là người gần gũi và thân yêu nhất đối với anh và anh chưa có gia đình. Từ đáy lòng tôi cảm thấy thương xót anh: tôi gần như ứa lệ vì cảm thông. Và tôi nghĩ, sự mất mát đó giải thích cho vẻ ưu tư trên gương mặt anh, và khiến anh bị tiểu thư Murray nhân từ và em của cô cho là người có tâm tính ủ ê, rầu rĩ. Tôi nghĩ, “nhưng anh không bất hạnh như tôi bởi vì tôi sống trong sự tù túng này, còn anh đang sống một cuộc sống tích cực, và cả chân trời rộng dành cho sự phấn đấu mở ra trước mắt anh. Anh có thể kết bạn, và anh có thể lập gia đình, nếu anh muốn, và chắc chắn, đến một lúc nào đó anh sẽ được hưởng hạnh phúc. Chúa ban cho người cộng sự của Ngài ngôi nhà xứng đáng với sự lựa chọn của anh ta, và làm cho nó trở thành một ngôi nhà hạnh phúc − một gia đình mà anh xứng đáng có! Và sẽ thật hạnh phúc khi −” Nhưng tôi nghĩ gì không quan trọng.

Tôi bắt đầu cuốn sách này với ý định không giấu giếm gì cả. Ai thích thì người ấy có thể cảm thấy những gì tôi chia sẻ có ích trong việc nghiên cứu trái tim đồng loại. Chúng ta có một số ý nghĩ mà tất cả các thiên thần trên thiên đường sẵn sàng quan tâm đến, nhưng những người anh em của chúng ta ở trần gian này thì không − thậm chí cả người tốt nhất trong số họ.

Lúc này những người nhà Green đã đi vào lối rẽ dẫn tới nhà của họ, còn các tiểu thư nhà Murray đã đi xuống con đường mòn, trong khi tôi vội vã đuổi theo họ. Tôi thấy hai tiểu thư đang có một cuộc chuyện trò sôi nổi về những phẩm chất của hai viên sĩ quan trẻ. Tuy nhiên, đang trò chuyện, Rosalie bỏ dở câu nói, reo lên với vẻ khoái trá đầy ranh mãnh:

“Ôi, cô Grey! Cuối cùng cô cũng về rồi hả? Không ngạc nhiên khi cô cứ nấn ná ở đằng sau, và không ngạc nhiên khi cô luôn bênh ông Weston một cách hăng hái khi em xỉ vả ông ấy. A ha! Bây giờ thì em đã hiểu!”

“Thôi đi cô Murray, đừng ngớ ngẩn như thế”, tôi nói, cố gắng cười một cách hiền từ, “cô biết sự ngớ ngẩn như thế không thể gây ấn tượng với tôi mà.”

Nhưng cô vẫn tiếp tục lải nhải nói theo cái cách gây khó chịu đó − em gái cô thỉnh thoảng lại thêm mắm thêm muối vào − đến mức tôi nghĩ cần phải nói điều gì đó để biện hộ cho bản thân.

“Chuyện này thật điên rồ!” Tôi kêu lên. “Nếu ông Weston tình cờ đi cùng với tôi một đoạn đường, và nếu ông ấy nói vài lời xã giao khi chúng tôi tình cờ gặp nhau, thì điều đó đáng chú ý đến mức ấy sao? Tôi cam đoan với cô rằng trước đó tôi chưa từng nói chuyện với ông ấy: trừ một lần.”

“Ở đâu? Ở đâu? Khi nào?” Hai chị em họ đồng thanh hỏi bằng giọng háo hức.

“Ở nhà bà Nancy.”

“A ha! Cô đã gặp ông ta ở đó ư?” Rosalie thốt lên, rồi cười đắc chí. “Á há! Matilda, bây giờ thì chị biết tại sao cô ấy lại thích đến nhà Nancy Brown như vậy! Cô ấy đến đó để tán tỉnh ông Weston.”

“Thật ra, chuyện đó không đáng để tranh cãi đâu − tôi mới chỉ tình cờ gặp ông ấy một lần ở đó, làm sao tôi biết ông ấy cũng đến đó chứ?”

Tôi tức giận trước sự đùa giỡn ngớ ngẩn và sự quy tội gây khó chịu của họ, nhưng cảm giác đó không kéo dài. Sau khi đã cười thỏa thích với trò đùa của mình, họ quay trở lại chủ đề về anh chàng thuyền trưởng và viên đại úy kia. Trong khi họ tranh luận và bình phẩm về hai người đó, sự phẫn nộ trong tôi nhanh chóng nguôi đi. Nguyên nhân của nó nhanh chóng được lãng quên, và tôi quay trở lại với những ý nghĩ vui vẻ hơn. Cứ như vậy chúng tôi đi qua khuôn viên, vào sảnh, và khi bước lên cầu thang để về phòng riêng, tôi chợt nảy ra một ý nghĩ: trái tim tôi tràn ngập một niềm ao ước thiết tha duy nhất. Vào phòng, đóng cửa lại, tôi quỳ xuống cầu nguyện một điều với sự tha thiết: “Người sẽ thực hiện được”, và tôi cố gắng diễn đạt ý nghĩ của mình, “Lạy Đức Chúa Cha, đối với Người, mọi điều đều có thể, thì điều này cũng có thế đối với người.” Điều ước của tôi − lời cầu nguyện của tôi là − cả đàn ông và phụ nữ đều khinh miệt con vì − “Nhưng, Cha sẽ không khinh miệt con!” Tôi cầu nguyện và cảm thấy điều mình vừa mới nghĩ là sự thật. Tôi cảm thấy có một sự bảo vệ, che chở dành cho riêng mình. Có thể tôi đã tự huyễn hoặc mình, nhưng ý nghĩ đó khiến tôi tự tin để hỏi xin, cho tôi sức mạnh để hy vọng rằng lời cầu xin của mình không vô vọng. Tôi cắm hai bông hoa anh thảo vào một chiếc ly để trong phòng mình cho tới khi chúng tàn úa, và người hầu ném chúng đi. Tôi ép những cánh hoa của bông anh thảo thứ ba giữa những trang giấy của cuốn Kinh thánh − để giữ làm kỷ niệm.