Khi bước sang tuổi sáu mươi, tôi đã không muốn người khác nói câu năm nay phải làm lễ mừng thọ lớn cho anh nữa; thật mất mặt làm sao, sao mà đã đến tuổi sáu mươi rồi chứ? Ngày sinh nhật, gia đình và bạn bè đã đặt tiệc ở nhà hàng, thế mà tôi nhất quyết không đi, một mình trốn trong phòng sách để thở dốc. Thật ra trốn tránh thời gian chính là biểu hiện của sự già nua, bản thân tôi cũng thấy nực cười. Thế di ảnh của mẹ, tôi dập đầu lạy. Cảm niệm sinh mệnh mẹ đã ban cho tôi, nói rằng tôi vốn không sợ già nua, chỉ là chán ngấy những bữa tiệc ăn uống kéo dài cùng những lời chúc tụng cửa miệng, huống hồ hiện tại tôi vẫn còn tráng kiện. Sáu mươi năm qua chưa làm nên lấy một hai việc ra hồn, chi bằng để dành đến tuổi tám mươi, chín mươi rồi hãy ăn mừng vậy. Tôi lại thắp hương trước Phật, Phật vẫn luôn hóa độ tôi, biến một con nhộng thành bướm sắc, biến một hạt giống thành cây cổ thụ, năm nay tóc lại rụng đi rất nhiều, hàm răng trơ gốc cũng hỏng mất hai chiếc, vậy thì hãy nhanh ban cho tôi sức mạnh đi, mẹ tôi những năm cuối đời thường mơ thấy nhặt được một giỏ trứng gà, tôi đang ngóng trông để Daikeng hiện lên sống động trên giấy đây. Như một sự bù đắp để tôi hoàn thành thêm một tác phẩm nữa.

Toàn bộ mùa hè, tôi đều bận rộn vì Daikeng. Tôi mới yêu mùa hè làm sao, mấy chục năm nay, hầu như mỗi tác phẩm dài tập của tôi đều được ấp ủ vào mùa đông, hoàn thành vào mùa hè, người ta thì đầu óc mơ màng, tính tình trở nên cáu kỉnh, nóng đến mức hận không thể lột da ra cho mát mẻ, còn tôi lại thích thú nhìn cỏ cây tươi tốt, muỗi mùn bay lượn, mang khí thế ngất trời hân hoan trong trang viết. Điểm này, tôi rất đỗi tự hào, tự nhận chẳng phải đây là hạ thảo đông trùng đó sao, mùa đông ngủ vùi như một con sâu, mùa hè lại hóa cỏ xanh, sắp nở ra một đóa hoa rồi.

Cuốn "Daikeng" này vẫn viết về nông thôn Trung Quốc, hơn nữa lại là nhân sự đang diễn ra ở nông thôn đương đại. Cuộc đời tôi có lẽ phần lớn tác phẩm đều sẽ dành để viết cho nông thôn, ngẫm lại, có lẽ đây chính là số mệnh của tôi, số mệnh đất cát, có lẽ là nông thôn đã chọn tôi, dường như đã nghe thấy một thứ âm thanh: Đất đai rộng lớn thế kia và nơi đó mọc đầy cỏ hoang, hãy để đứa con trai nhà họ Giả cày bừa đi thôi. Thế là, lúc không viết văn thì tôi mặc áo người, lúc viết văn thì tôi khoác da trâu. Nhớ năm xưa cha bảo tôi, ông mười mấy tuổi đến Tây An thi học, thi xong chưa yết bảng thì lang thang ngoài phố, một ông lão giới thiệu ông đến một nơi có thể có cơm ăn, đến nơi ấy, hóa ra lại là Văn phòng Biểu sự Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Tây An, muốn đưa ông đi Diên An làm lính. Trong quan niệm của cha tôi, làm lính không phải chuyện hay, hơn nữa Quốc Dân Đảng ngày ngày tuyên truyền Diên An là sào huyệt tập trung của Đảng Cộng sản, Đảng Cộng sản là thổ phỉ, thế là ông không đi nữa. Tôi trách cha, nếu cha đi, cha đã là nhà cách mạng vô sản rồi, tôi cũng thành con em cán bộ cao cấp rồi. Cha còn kể, sau khi ông thi đậu rồi tốt nghiệp, dạy học ở Tây An, dạo ấy năm túi bột mì trắng có thể mua được một căn nhà sân nhỏ ở Tây An, ông suýt chút nữa đã mua, thì Tây An bắt đầu giải phóng, trong thành vang lên tiếng súng, thế là ông chạy trốn về quê nhà Đan Phượng. Đương nhiên tôi lại trách: Ây da, nếu cha không chạy, chẳng phải con đã là người thành phố rồi sao, lại còn chuốc khổ bắt con giãy giụa mười chín năm sau mới được làm người thành phố chứ! Hồi tôi ở nông thôn, hoàn cảnh tồi tệ đến cực điểm, cha có vấn đề lịch sử, mẹ lâm bệnh, tôi lại không có sức, đăng ký tòng quân đi lính chứ, người khám sức khỏe cầm cái que thủy tinh chọc dò khắp mọi bộ phận trên người tôi, kết quả không trúng tuyển; năm thứ hai lại tuyển công nhân địa chất, đã đi đăng ký, tối hôm đó bí thư thôn liền gạch tên tôi ra khỏi sổ đăng ký; cách một năm lại tuyển công nhân duy tu đường bộ, chính là cầm xẻng xúc cát đất ở mương nước ven đường cái để đắp những chỗ lốp bốp trên mặt đường, người ta vẫn không cần tôi; sau đó muốn làm giáo viên dân biện cũng không được chọn, mãi sau có một nữ giáo viên dân biện sắp sinh con, cần người dạy thay, lần đó hy vọng lớn nhất, tôi đã đi sửa một cây bút máy, thế mà cuối cùng vẫn bị người ở thôn bên tráo mất. Khoảng thời gian đó, mấy lần vào chính ngọ tôi ngẩn ngơ giữa cánh đồng lúa đã cày xới, không phân biệt được phương hướng, quay tới quay lui tìm không ra bờ ruộng, người ta trong thôn đều bảo đó là bị ma dắt, bảo tôi đội nia, cầm roi gỗ đào đánh để xua đuổi tà ma. Mười mấy năm sau nhắc lại những chuyện cũ này, có vị trưởng bối nói: Tất cả những điều này đều đang tạo điều kiện cho cậu làm nhà văn viết về nông thôn đấy, giống như lồng cừu, tất cả các ngã rẽ đều bị chặn lại, thì cứ để con cừu chạy theo một con đường thẳng đến tận cùng khe núi chứ sao! Tôi nghĩ cũng phải.

Trong một cuộc họp của Hiệp hội Nhà văn Thiểm Tây, tôi từng phát biểu thế này: Nếu Thiểm Tây còn được coi là một trọng trấn của văn học Trung Quốc, chủ yếu là vì đã xuất hiện một lứa nhà văn viết về đề tài nông thôn, những nhà văn này lại phần lớn xuất thân từ nông thôn, bản thân chính là nông dân, sau đó được cất nhắc, hộ khẩu chuyển lên thành phố, từ viết văn nghiệp dư chuyển thành nhà văn chuyên nghiệp. Thế nhưng, tình hình hiện tại đã hoàn toàn thay đổi, nông thôn cũng không còn là nông thôn của ngày xưa nữa, nếu lại đi theo con đường như lứa nhà văn đi trước, thì đã không còn điều kiện nữa, nên tích cực cổ vũ các nhà văn trẻ mở rộng tư duy, viết những đề tài rộng lớn hơn. Tôi nói thế, nhưng tôi vẫn phải viết về nông thôn, mỗi lứa nhà văn có sứ mệnh của một lứa nhà văn, tôi là giống loài đã bị định hình rồi, đã là cây cỏ linh lăng, nở hoa màu tím, không thể bắt nó nở ra hoa hồng được.

Thói quen mấy chục năm nay, hễ không có cuộc họp quan trọng nào, việc nhà lại dứt ra được, là tôi lại rủ hai ba người bạn về nông thôn rong ruổi, không rõ là vương vấn một thứ tình cảm gì, là con người nơi đó, hay là non nước nơi ấy? Ở đó chẳng cần mặc trang phục chính thức, chẳng cần xã giao, đường đi phải bước trên một sợi dây thừng, tôi muốn đến đâu là chân bước đến đó, đến bữa ăn thì tùy tiện ghé vào một hộ nông dân khẩn cầu làm cho một bữa cơm, trời tối thấy nhà trọ là gõ cửa. Đi hết năm này sang năm khác, người trẻ tuổi ở nông thôn ngày một ít đi, nam lẫn nữ, người khôn ngoan hay kẻ khờ khạo hầu như đều muốn vào thành phố cả, bọn họ hiếm khi thật sự kiếm được ngày tháng tốt lành ở thành phố, nhưng chỉ cần còn lay lắt mỗi ngày ăn được hai tô mì sợi, thì bọn họ vẫn cứ lang thang trôi nổi ở thành phố đó, có chết cũng phải làm ma ở chốn ấy. Mà bốn mùa ở nông thôn, sự chuyển đổi cũng không còn rạch ròi lạnh ấm nữa, súc vật biến mất, nông cụ thưa thớt, nhà cửa điêu tàn, xóm giềng xa lạ, mọi màu sắc đều phai nhạt, núi là núi tàn nước là nước sót, chỉ có tiếng chó sủa như sấm, vậy mà tôi vẫn cứ muốn chạy về nông thôn, quả thực giống như bươm bướm là linh hồn của hoa vậy, cứ mãi hướng về đám cỏ bụi ngoài gò đất. Ngay năm trước, tôi đến miền nam Thiểm Tây, đi qua bảy tám huyện thành và mười mấy thôn trấn, lại đến vùng phía bắc đồng bằng Quan Trung, rồi lại đi Định Tây của Cam Túc một chuyến. Thu hoạch luôn luôn lớn. Đương nhiên đây không phải là chỉ việc sáng tác mà thôi, nếu thuần túy vì sáng tác mà rong ruổi thì sẽ trở nên nhỏ nhen và mất tự nhiên. Sự đến của mùa xuân đâu chỉ thấy múa lúa mạch trỗi lóng, hơi đất trào dâng, vạn vật hồi sinh, trong lòng đất hiện lên đủ mọi màu sắc của cỏ cây hoa lá và hoa màu. Ngay cách đây không lâu, tôi quen biết một cán bộ hương trấn vùng núi, cô ấy không biết lấy được số điện thoại di động của tôi từ đâu, thoạt đầu gửi tin nhắn cho tôi, tôi tưởng cô ấy là một cây bút nghiệp dư, liền trả lời tin nhắn của cô ấy. Thế nhưng cô ấy lại liên tiếp gửi tin cho tôi. Nếu là bình thường, tôi suýt thì phiền lòng rồi, thế nhưng những tin nhắn cô ấy viết cực kỳ hay, điều này khiến tôi kinh ngạc khôn nguôi, tôi vậy mà ngóng trông tin nhắn của cô ấy gửi đến, và quyết định lặn lội đường sá xa xôi đến thăm cô ấy cùng mảnh đất đã sinh thành ra cô ấy. Tôi đã đi thật rồi, tận sâu trong chốn đại sơn, cô ấy là một cán bộ chính quyền hương, cụ thể công tác ở văn phòng trị an tổng hợp. Nếu cỏ cây là sự phóng thích linh khí của đại sơn, thì cô ấy hẳn phải là một cành linh chi trên vách đá, quá đỗi thông tuệ, cô ấy không phải là thanh niên yêu văn học, không đọc nhiều sách vở, không có ai để giao lưu tạo nên bầu không khí văn học, công việc của văn phòng trị an tổng hợp lại bận rộn phiền phức, thế nhưng trực giác văn học và bút lực của cô ấy lại tốt đến vậy, khiến tôi tin vào thiên tài. Những ngày tháng ở chốn thâm sơn cùng cốc ấy, cô ấy là một người trút bầu tâm sự không dứt lời. Còn tôi là một người lắng nghe trung thành, khiến tôi thấu hiểu một cuộc sống và công việc hoàn toàn khác biệt. Cô ấy lại dẫn tôi đi khắp các thôn bản, đến những hộ đặc nghèo để làm chế độ bảo hiểm tối thiểu. Lại đi chặn bắt và quở mắng những kẻ khiếu kiện, cô ấy có thể túm đuôi bò leo núi, còn hái hoa dại, cài một đóa lên tóc, mua mật ong rừng, hái quả rừng, cô ấy chạy mệt rồi, bảo anh ngồi đây ngắm phong cảnh đi nhé, em đi chợp mắt một lát đây, cô ấy chạy đến một bụi cỏ cuộn tròn người lại rồi ngủ thiếp đi, tôi đứng từ xa ngắm nhìn cô ấy, những họa tiết hoa hòe trên vạt áo cô ấy đều sống dậy, từ trên thân mọc bật ra đung đưa rực rỡ trong gió. Trở về từ chốn thâm sơn chỗ cô ấy chưa lâu, tôi lại về quê nhà một chuyến, quê nhà đang làm một con đường sắt rồi lại làm đường cao tốc. Lại có một nhà máy lớn được đưa vào định cư, mà còn xảy ra một vụ hỗn chiến ác tính quy mô lớn châm ngòi từ việc đãi cát trong sông, rất nhiều người tử vong và tàn phế, những người này tôi đều quen biết, đương nhiên tôi sẽ chạy vạy hai bên gia đình để phụ giúp giải quyết những vấn đề tồn đọng. Ở đầu thôn lối rẽ bàn luận với mọi người liền cảm khái vô vàn, thở dài thườn thượt. Mọi chuyện còn lâu mới kết thúc, nữ cán bộ chính quyền hương ở chốn đại sơn thâm sâu kia, chúng tôi đã là bạn bè rồi, ngày nào cô ấy cũng gửi tin nhắn cho tôi, lần nào tin nhắn cũng dài mấy trăm chữ hoặc cả nghìn chữ, kể về công việc và cuộc sống của cô ấy, kể về theo đuổi và khao khát của cô ấy, cô ấy dường như chẳng né tránh điều gì, niềm vui, nỗi buồn, sự phẫn nộ, nỗi u sút, giống như đứa cháu gái nhà tôi ở quê, làm bộ gật gù lắc lư cái thân cười không sống nổi nữa, rồi lại mắng xối xả con bò đi đường ăn trộm mạ non ven đường và con heo miệng sưng mỏ quẹo mà nhất quyết không chịu ăn cám. Cô ấy thậm chí còn định kỳ gửi đồ cho tôi, ví dụ như quả ngũ vị tử, nhân trần tươi, quả óc chó, mật ong, còn có từng bọc từng bọc tài liệu, thông báo, biểu mẫu, quy hoạch công việc, tài liệu khiếu kiện, danh sách cứu trợ, bài phát biểu của lãnh đạo do chính quyền hương phát xuống. Có một lần có lẽ là sơ suất nhỉ, trong tài liệu còn kẹp cả một bản thảo bản kiểm điểm do cô ấy viết vì sơ suất trong công việc.

Khi tôi đang xem bản dự báo thời tiết Tây An trên ti vi, từ lúc nào không hay cũng quan tâm đến bản dự báo thời tiết của vùng thâm sơn ấy, chính từ lúc đó, tôi đã thôi thúc việc viết "Daikeng".

Trong quá trình viết "Daikeng", cũng là quá trình tôi sắp xếp lại chính mình. Không thể nói là tôi không quen thuộc với nông thôn, tôi cho rằng mình đã quá quen thuộc rồi, cho dẫu có đi trên đường phố Tây An nhìn hàng cây hai bên đường và những phiến đá dựng đứng trước cửa một số khu dân cư, tôi liếc mắt là nhận ra ngay cây nào là cây bản địa Tây An, cây nào là cây từ nông thôn di thực tới, phiến đá nào là phiến đá dưới lòng sông Quan Trung, phiến đá nào xuất phát từ khe cốc nam Thiểm Tây. Thế nhưng thông qua việc viết "Daikeng", tôi càng hiểu sâu sắc hơn về nông thôn Trung Quốc, đặc biệt là đi sâu vào chính quyền hương trấn, biết được trạng thái sinh tồn và trạng thái tinh thần của những người sinh tồn nơi ấy. Tâm trạng tôi không tốt. Có thể nói tầng lớp cơ sở của xã hội có quá nhiều vấn đề, giống như Daikeng trong sách đã nói. Nó giống như mạng nhện lâu năm, đụng vào đâu cũng rơi bụi bặm. Những vấn đề này không phải các cấp tổ chức không biết, đều biết cả, đều đang nỗ lực giải quyết, chỉ là có những việc giải quyết được có những việc không thể giải quyết, có những việc không thể giải quyết thì học theo mèo bới đất che phân, hoặc xem là chuyện lạ đó phớt lờ, làm như không thấy, tự nhắm mắt mình lại xem như không có chuyện gì xảy ra cả, kết quả là vừa giải quyết vừa dồn ứ lại một lượng lớn, vấn đề thể chế, vấn đề đạo đức, vấn đề pháp chế, vấn đề tín ngưỡng, vấn đề sinh thái chính trị và vấn đề sinh thái môi trường, một hạt đậu súp nổi lên thì đi gãi, gãi làm thành một đám đậu súp nổi lên, gãi rách là thành rỗ mặt hết. Suy nghĩ này khiến một số bạn bè chê cười, bảo anh làm nghề gì thì lo việc nghề nấy. Tự mình bán bánh hấp mà lại đi quản chuyện người ta xây lầu. Tôi nói: Không thể vá trời như Nữ Oa, thì cũng phải lo sợ bầu trời sụp đổ như người nước Kỷ chứ, có lẽ tôi là đảng viên Cộng sản chăng. Năm đó mười mấy ngày sau trận động đất lớn ở Tứ Xuyên, tôi nằm trên giường cứ thấy giường rung chuyển, đi trên đường cứ thấy mặt đất mềm nhũn, sợ hãi động đất, nhưng lại mong dư chấn mau đến, nơm nớp lo sợ không yên nổi một ngày.

Chính vì các vấn đề ở tầng lớp cơ sở xã hội quá nhiều, bạn mới tôn trọng những người làm việc ở chính quyền hương trấn, tất cả các chính sách, điều lệnh, nhiệm vụ, chỉ thị ở cấp trên đều tập trung cả ở chỗ bọn họ để hoàn thành, hoàn thành không xong thì bị quở m trách phạt, các cơ quan cấp trên của các hệ thống đều nói việc họ muốn nắm bắt là quan trọng, văn bản, thông báo bay tới như bông tuyết, bọn họ chỉ có hai cái tay thôi, mà hai tay chỉ có mười ngón. Vậy mà bọn họ có thể giải quyết được cái gì, trong tay chỉ có mỗi dầu gió, đau đầu thì bôi một chút, đau chân cũng bôi một chút. Thứ mà bọn họ đối mặt chính là nông dân, oán hận hắt vào bọn họ như nước thải. Chức năng công việc này quyết định sự nguy hiểm khi ma sát với xã hội của nó. Trong số những cán bộ hương trấn mà tôi từng tiếp xúc, bạn đồng cảm với địa vị thấp kém, tiền lương bèo bọt, uống nước độc, ngồi cọc nhọn, chịu uất ức mắng chửi của họ, nhưng rồi bọn họ cũng dần bị bóp méo, giả dối gian lận, nịnh nọt cấp trên, tìm mọi cách để nhảy vọt khỏi hương trấn, thăng chức từ cấp khoa lên phó xử. Hoặc đến huyện thành tìm một vị trí nhàn hạ, mà lúc xuống nông thôn đến các thôn bản, lại biết uống rượu, biết ăn thịt gà, mở miệng là chửi thề, tính tình bạo ngược. Cho nên, tôi mới thấy Daikeng đáng kính đáng yêu biết bao, cô ấy cao quý, thông tuệ, sự chật chội của môi trường mới khiến cho trí tưởng tượng của cô ấy bay bổng vô bờ bến chứ! Chúng ta căm ghét những kẻ tham quan ô lại ấy, nhưng lại nghĩ, nhà cửa được xây bằng gạch ngói đất nung, ắt phải có đại lương và cột trụ, những người này sinh ra là vì thiên hạ, nghĩ vì thiên hạ, tự nhiên sẽ không vì tư dục của bản thân mà tích lũy tài vật làm rộn tên tuổi háo sắc hời hợt qua loa, những người này chính là rường cột của giang sơn xã hội chủ nghĩa, chính là then chốt của dân tộc.

Địa Tạng Bồ Tát nói: Địa ngục không trống, thề không thành Phật. Hiện nay Địa Tạng Bồ Tát vẫn đang làm Bồ Tát, tôi thỉnh từ miếu về một tôn, dâng hoa cúng nước thắp hương cho ngài. Trước kia chưa từng chú ý đến Thần Thổ Địa, trong ấn tượng thì râu dài dằng dặc vóc dáng tí hon một làn khói vừa bốc lên là chui từ dưới đất ra, mà giờ đây thấy ngài là thần, một vị thần vô cùng lợi hại, vị thần gần gũi nhất, mua về từ chợ đồ cổ một tôn, không, cũng là thỉnh về, bỏ ngũ cốc ngũ sắc vào lư hương của ngài.

Quen biết Daikeng, thấu hiểu Daikeng, Daikeng mang lại cho tôi quá nhiều sự hưng phấn và vui sướng, cũng mang lại cho tôi quá nhiều sự bi phẫn và u sầu, mà cuốn "Daikeng" tôi sắp viết nhất định phải mang tính văn LITERATURE, điều này khiến tôi dằn vặt mất một khoảng thời gian dài ấp ủ trước khi đặt bút. Trước đây tôi không màng lắm đến từ ấp ủ này, khi tôi tán gẫu với một bạn nữ thanh niên thế hệ 8X, hỏi cô ấy sao tối qua không tham gia một buổi tụ họp vậy? Cô ấy đáp: Giấc ngủ của tôi không tốt, chín giờ là phải ấp ủ đi ngủ rồi. Tôi hỏi: Ấp ủ đi ngủ? Ấp ủ kiểu gì vậy?! Cô ấy đáp: Tôi phải tắm rửa, tắm xong nghe nhạc, nghe nhạc xong đi pha một ly cà phê, rồi đọc sách, vừa uống cà phê vừa đọc sách, đọc mãi thì tôi buồn ngủ, nhắm mắt lại là nhẹ nhàng bước về phía giường, nằm ở đó mới ngủ được. Ấp ủ mà còn phải làm nhiều thủ tục như thế, lúc viết "Daikeng" tôi liền học theo dáng vẻ của cô ấy, cũng làm rất nhiều công việc.

Một trong những công việc tôi làm là bày ra biết bao nhiêu tư liệu về Daikeng, suy ngẫm Daikeng trong sách nên sinh trưởng ra cái vóc dáng thế nào đây, cô ấy có phẩm cách và diện mạo ra sao để khác biệt với những "Tần khang", "Hứng khởi", "Cổ lô" trước đây, hay thậm chí là xa hơn nữa như "Phế đô", "Phù táo", "Cao lão trang"? Bạn bè tốt biết tôi sắp viết "Daikeng" liền bảo: Viết nhiều như thế rồi, sao còn viết nữa? Đúng vậy, tôi đã viết nhiều như thế rồi mà vẫn viết, là để chứng minh tôi vẫn còn viết được ư? Là để tiếp tục làm thỏa mãn sự hư vinh bằng sự phong phú ư? Khi tôi đang tra vấn chính mình, một âm thanh khác lại thì thầm bên tai, tôi cứ tưởng là con chó nhà mình, sau đó nhìn thấy cửa sổ mở một khe hở, lại tưởng là cơn gió lọt vào, dường như âm thanh đó đang nói: Viết mấy chục năm rồi. Cậu cũng lớn tuổi rồi, nếu còn muốn viết nữa, cậu phải vì cậu, vì văn học đương đại Trung Quốc mà bứt phá và nâng tầm. Tôi sợ toát mồ hôi lạnh. Tôi nói: Làm thế này sao được, đây chẳng phải là tước đoạt cây bút trong tay tôi sao? Âm thanh kia lại vang lên: Thế cậu còn lãng phí giấy mực làm gì? Đi ôm cháu ngoại của cậu đi! Tôi nói: Nhưng tôi không nỡ bỏ cây bút, cây bút đã là tay của tôi rồi, chẳng lẽ tôi chặt tay đi được sao? Âm thanh kia cuối cùng nói một câu: Bứt phá một chút xíu, nâng cao một chút xíu cũng không được sao? Lúc đó tôi chợt nhớ đến lời của một nhà thơ: Mây trắng cất lời nói, bầu trời của anh liền đổ mưa. Tôi phục xuống bàn viết khóc nức nở.

Chuyện này có lẽ là một ảo giác, nhưng lại từng xảy ra thật, sự tự tin của tôi chịu đả kích nghiêm trọng, một chồng tư liệu lớn về Daikeng lại được đóng gói cất sang một bên. Qua Tết, tiếp theo lại đổ bệnh nằm viện, nửa năm sau, trong lòng vẫn không cam tâm, tro tàn lại cháy, lại một lần nữa mở đống tư liệu lớn về Daikeng ra, tôi tự nhủ: Không viết lách thì tôi còn làm được gì nữa, để tôi thử xem, tôi không có năng lực làm được thì tôi có thể khao khát trong lòng mà. Nhìn thấy một thứ tốt đẹp như thế, kẻ trộm được đồ là trộm, mà ngày đêm tơ tưởng cũng là trộm thôi.

Thế là, tôi lại làm một công việc khác. Thật ra cũng là đang đắn đo.

Điều tôi đắn đo là, đã nhiều năm nay, đi đến đâu, tôi cũng nhìn thấy và nghe thấy một hiện tượng: Ngày càng có nhiều người viết văn, viết trên tài liệu giấy, viết trên mạng internet, số lượng tác phẩm trào lũ như sóng biển, thế nhưng trong dư luận xã hội lại ngày càng có nhiều tiếng thở dài rằng văn học đang lâm vào khốn cảnh, khốn cảnh chưa từng có. Rốt cuộc đây là chuyện thế nào? Văn học lâm vào khốn cảnh chưa từng có, thật ra là xã hội đã lâm vào khốn cảnh. Là nhân loại đã lâm vào khốn cảnh. Khốn cảnh này đã xuất hiện từ lâu, chỉ là chúng ta vẫn đang ở trong môi trường đóng kín chỉ vì mưu sinh giãy giụa nên không thể màng đến, mà văn học của chúng ta do đó cũng tự nguôi ngoai tự an ủi tự vui thú. Khi cải cách mở cửa, đất nước bắt đầu cường thịnh, nhân dân bắt đầu giàu có, mới ngẩng đầu nhìn bốn phía mới biết trời cao biển rộng, mà sự phát triển xã hội lại xuất hiện điểm nghẽn, cải cách khẩn thiết cần phải đi sâu hơn nữa, nhìn lại văn học của chúng ta mới thấy sự lúng túng và bất lực nhường nào. Chúng ta hầu như đã học được một câu: Tác phẩm phải có ý thức hiện đại. Vậy. Ý thức hiện đại rốt cuộc là gì, đối với các nhà văn Trung Quốc đương thời thì làm thế nào để thể hiện và hoàn thành trong quá trình sáng tác đây? Ý thức hiện đại cũng chính là ý thức nhân loại. Mà đại đa số người trên Trái Đất suy nghĩ và mong muốn là gì, chúng ta nên xuôi theo dòng chảy mới phải. Mỹ là quốc gia hùng mạnh nhất toàn cầu, sự hùng mạnh của họ khiến họ tự tin, họ tất nhiên phải bảo vệ lợi ích quốc gia của họ, nhưng không thể phủ nhận họ vẫn đang suy nghĩ về lối thoát của nhân loại, họ có ý thức này, cho nên họ khắp nơi can thiệp và chỉ trỏ, đến Nam Cực, đến sao Hỏa, thế nên văn học của họ cũng có nhiều đề tài vị lai, có nhiều đề tài Trái Đất hủy diệt và tìm kiếm lại chốn dung thân cho nhân loại. Còn chúng ta thì sao? Vì nghèo đói nên trước tiên quan tâm đến vấn đề sinh tồn ăn mặc ở đi lại, từ lâu nay, dẫn đến việc văn học của chúng ta đều là đề tài vấn đề hiện thực, hoặc là để tăng thêm sự hư vinh của bản thân, đi hồi tưởng lại sự vinh quang và kiêu hãnh từng có của tổ tiên. Văn học của chúng ta đa phần là nội dung lịch sử hiện thực, điều này đúng không? Là đúng, hơn nữa trong một thời gian khá dài sau này có lẽ vẫn phải viết những nội dung này. Khi một người đang đói khát thì mong ngóng được ăn bánh mì, chứ không phải mong ngóng thần linh từ trên trời giáng xuống, cho dẫu có mong ngóng thần linh từ trên trời giáng xuống thì đó cũng là mong ngóng thần linh mang bánh mì mà đến. Thế nhưng, đến ngày nay, văn học của chúng ta tuy vẫn đang quan tâm viết lách về hiện thực và lịch sử, thì làm thế nào mới mang tính ý thức hiện đại, ý thức nhân loại đây? Ánh mắt của chúng ta buộc phải hướng về phương diện tiên tiến nhất của nhân loại mà chú mục, đương nhiên không có nghĩa là chúng ta cũng đi viết những tác phẩm đối mặt với sự hủy diệt của Trái Đất, nhân loại tìm kiếm quê hương mới, cái này có lẽ chúng ta cũng viết không giỏi, nhưng có thể làm được chính là sự tỉnh táo. Nhìn nhận và giải quyết những vấn đề nào là chướng ngại để chúng ta tiến tới phương diện tiên tiến nhất của nhân loại? Ví dụ như về tính cách dân tộc, văn hóa, thể chế, sinh thái chính trị và môi trường sinh thái tự nhiên, thói quen hành vi, làm thế nào để không còn hèn nhát và bạo ngược nữa, làm thế nào để không còn hư vọng và âm u nữa, làm thế nào mới thực sự công bằng và giàu có, làm thế nào để có thể sống tôn nghiêm và tự tại. Chỉ có làm như vậy, đây mới chính là kinh nghiệm Trung Quốc mà chúng ta cung cấp, sự sinh tồn và văn học của chúng ta cũng sẽ là viễn cảnh đại quang minh, sự cống hiến cho nhân loại và văn học thế giới cũng sẽ mang âm sắc và màu sắc đặc thù.

Tôi từ xưa thể chất đã kém. Hoạt động thể thao của tôi chính là nhiệt tình theo dõi tất cả các trận đấu thể thao phát sóng trên ti vi. Khi cuối cùng cũng đặt bút viết "Daikeng", vừa hay gặp giải vô địch Cúp C1 châu Âu, khi tôi hết trận này đến trận khác thưởng thức bóng đá của đội Barcelona, đột nhiên một ngày nỗ lực nghĩ: Hà, lối đá của họ có phải tương tự với cách viết "Tần khang", "Cổ lô" của tôi không nhỉ? À, là tương tự đấy. Trong lối đá truyền thống, chỗ này phải có hậu vệ, trung vệ, tiền đạo, chú trọng ba tuyến giữ khoảng cách thế nào, trung vệ đặc biệt phải có cái lưng cứng cáp, tiền đạo phải chuyền bóng cánh, v.v. và v.v. Còn Barcelona thì tất cả mọi người đều là hậu vệ và tiền đạo, lúc tấn công thì không ngừng chuyền bóng giữ bóng, rườm rà, tỉ mỉ mà hoa mỹ đến hoa cả mắt, tất cả đều kiên nhẫn đến mức tỏ ra vô cùng vô ý, đột nhiên quả bóng liền sút vào lưới. Lối đá tiêu giải đi đội hình và chiến thuật truyền thống như thế này. Chẳng phải chính là kiểu viết không coi trọng câu chuyện và tình tiết hay sao, những đường chuyền giữ bóng rườm rà tỉ mỉ ấy chẳng phải chính là dựa vào tình tiết để thúc đẩy trong sáng tác đó sao? Tôi vô cùng ngạc nhiên và hưng phấn. Người cùng tôi xem bóng đá là một người bạn làm phê bình, anh ta luôn không công nhận cách viết trong "Tần khang", "Cổ lô" của tôi, tôi bảo: Cậu xem kìa, xem kìa, bọn họ lại ghi bàn rồi! Chẳng phải bọn họ luôn ghi bàn được đó sao?!

"Tần khang", "Cổ lô" là lối viết kiểu đó, "Daikeng" tôi lại không muốn viết theo kiểu đó nữa, "Daikeng" không thích hợp với lối viết ấy, tôi cũng phải thay đổi thôi, không thể treo cổ trên một cái cây được. Vậy viết thế nào đây? Thật ra tôi luôn có một cảm giác, đó là khi bạn viết đã lâu, lại đắm chìm trong đó, bạn luôn có thể tìm ra một lối viết thích hợp với nội dung bạn muốn viết, giống như mùa đông nhất định sẽ tìm ra áo bông quần bông, mùa hè nhất định sẽ tìm ra quần đùi áo thun, cây bút ở trong tay chính bạn, thế nhưng cứ thấy có sức mạnh nào đang chi phối cánh tay mình. Mấy chục năm nay, tôi yêu thích ngôn ngữ văn học từ Minh Thanh cho đến tận những năm 30, nó thanh tân, linh động, thưa nhạt, hài hòa, có vần điệu. Tôi bắt chước, học hỏi, sau đó hình như cũng ra dáng ra phơ lắm. Thế mà đến tuổi này rồi, tâm tính thay đổi, lại có hứng thú với phong cách văn thể sử ký thời kỳ hai Hán ở Trung Quốc, nó không có nhiều sự linh động và hàm súc, uyển chuyển và hoa lệ như thế, nhưng trầm mà không nhão, dày dặn mà giản lược, ý tứ trực bạch, hạ bút quả quyết, chấn động bằng sự chân chuẩn, gõ đập bằng sự sắc bén. Huống chi tôi là người miền nam Thiểm Tây, nơi sinh thành ra tôi thuộc vùng Tần đầu Sở vĩ, trong huyết quản của tôi có thành phần dịu dàng, có gen tú lệ, mà tôi từ lâu đã yêu thích văn phong nhà Minh, nhà Thanh, không thể tránh khỏi việc có chút dấu hiệu chơi đùa hời hợt trơn tuột suồng sã nảy sinh, điều này khiến tôi thực sự cảnh giác. Tôi phải cố ý học hỏi phẩm cách thời hai Hán, khiến bản thân xích lại gần gió biển xương núi. Thế nhưng sự xoay chuyển nhẹ nhàng này lại gian nan biết bao, lúc viết "Daikeng" lực bất tòng tâm, thường xuyên có thể nghe thấy lúc xoay người các khớp xương đều kêu răng rắc, đành phải xoay một chút, dừng lại, lại xoay một chút, dừng lại. Tôi cảm thán nói: Nơi nào mới mua được hoàn đại lực về văn học đây?

Đúng lúc "Daikeng" viết được nửa chừng, một người bạn văn ở Thiên Tân đến Tây An. Cô ấy gặp tôi bảo: Sao còn viết nữa? Tôi nói: Gà không đẻ trứng thì nó thấy bức bối chứ! Sau khi trở về Thiên Tân, cô ấy đã viết một bài báo về tôi, trong đó có nhắc đến chữ "õm" trong tên tôi, ngược lại đã truyền cảm hứng cho tôi. Trước đây từng có người nói về chữ õm này, bảo rằng nó là thung lũng, là cửa mình, là chậu, là hố, là nghiên mực, là thỏi vàng, cô ấy lại bảo đó là miệng núi lửa. Cô ấy nói rất thú vị, không phải vì cô ấy khen tôi nên tôi mới bảo thú vị, mà cảm thấy có thể hiểu miệng núi lửa từ mọi góc độ. Xã hội là miệng núi lửa, sáng tác là miệng núi lửa. Miệng núi lửa là cửa khẩu để lại sau khi dung nham từng phun trào, ngày thường nó rất tịch mịch, không có cây, không có cỏ, càng không có hoa, chim muông dã thú cũng không bén mảng tới, nhưng hễ nó còn sống, nội tâm vẫn luôn cuồn cuộn, đột xông, bất cứ lúc nào cũng sẽ xảy ra sự phun trào mới. Tôi thường có chút mê tín, trong đời sống luôn dùng điềm báo gì đó để cầu xin sự tự tin và sức mạnh cho chính mình, nhìn thấy bài viết của người bạn văn xong, tôi bèn đặt một hòn đá tự nhiên lõm xuống có kích thước khổng lồ mua từ nhiều năm trước lên bàn, nó gần như chiếm trọn cả mặt bàn. Năm đó tôi mua nó vì nó trông giống chữ õm, giờ đây tôi xem nó như miệng núi lửa mà cung kính phụng thờ, chỉ mong việc sáng tác của mình có thể được như thế.

Daikeng nói, trời nóng cứ như nhấc người lên vắt nước, mùa hè này đã viết xong "Daikeng". Bản thảo đã giao cho người khác đi photo, lại phó thác người khác đưa nó đến tòa soạn và nhà xuất bản, tôi liền mặc kệ cái Daikeng văn học này trông ra làm sao, chân có dài không, có chạy xa được không, có cánh không, là cánh gà hay cánh đại bàng, bay có cao không? Tôi hoàn toàn không quan tâm nữa, dứt áo ra đi về nông thôn rồi. Tôi hy vọng quãng này ẩn mình ở nông thôn, khôi phục bản tính nông dân của tôi, ăn ngũ cốc, uống nước suối, hít thở hơi đất nông thôn, phơi nắng nông thôn, chờ đợi sự kích thích của dục vọng sáng tác mới, để thiên thần và ác ma gõ cửa một lần nữa.

Đây là độ tuổi của một người vừa thích "Ly tao", vừa bắt buộc phải đọc "Sơn hải kinh", tôi muốn nhật nguyệt thuận hòa, mỗi tối đều giống như Daikeng quan tâm đến chương trình Thời sự và Dự báo thời tiết của Đài Truyền hình Trung ương, nhai đi nhai lại đạo lý thời tiết chính là thiên ý, ngắm nhìn vạn sự vạn vật thay đổi trên nhân gian.

Vương Tĩnh An nói: Thôi thì giắt hoa cài đầu, ngồi ngắm người trong gương.