TIẾNG cuốc chim bổ vào đất nghe huỵch một cái. Ông linh mục làm dấu thánh giá. Viên tướng giơ tay chào theo kiểu quân sự. Ông thợ đấu già của Sở thị chính lại giơ cuốc lên bổ mạnh một nhát nữa.
«Đấy, thế là công việc đã bắt đầu!» Viên tướng cảm động nghĩ thầm, mắt nhìn những tảng đá ẩm ướt đầu tiên lăn vào chân họ. Đây là ngôi mộ khai quật đầu tiên, nên ai nấy đứng vây xung quanh, coi bộ đều có vẻ sững sờ. Người cán bộ chuyên môn Albania, một thanh niên ăn mặc lịch sự, mái tóc vàng hoe, gương mặt gầy, đang ghi chép vào sổ tay. Hai công nhân khác hút thuốc lá, người thứ ba hút tẩu, còn anh cuối cùng, ít tuổi nhất, đứng chống cán cuốc nhìn cảnh tượng trước mặt có vẻ đăm chiêu suy nghĩ. Họ phải học cách khai quật mộ nên tất cả chăm chú theo dõi cách làm với ngôi mộ đầu tiên này.
Viên tướng đăm chiêu nhìn đống đất tảng đang mỗi lúc một to dần dưới chân người thợ đấu già, những tảng đất đen, xốp, bốc lên một làn hơi nhẹ.
«Đấy, đất khách là thế đấy, ông nghĩ bụng. Cũng cái thứ bùn đen như ở mọi nơi, cũng những hòn đá như vậy, những rễ cây và hơi nước y hệt. Một thứ đất cũng như trăm nghìn thứ đất khác. Thế nhưng lại là đất khách.»
Phía sau họ, trên mặt đường, xe ô tô phóng vùn vụt. Chốc chốc lại nghe thấy tiếng còi inh ỏi. Cũng như phần lớn các nghĩa địa quân nhân khác, nghĩa địa này nằm bên cạnh đường cái. Bên kia đường, mấy con bò cái gặm cỏ, họa hoằn mới cất tiếng rống, nghe thanh bình, vang vọng khắp thung lũng.
Viên tướng cảm thấy bối rối. Đống đất đào không ngừng to mãi lên, và được độ nửa giờ thì ông thợ đấu già đã đứng trong hố sâu đến đầu gối. Ông lão bước lên bờ để nghỉ một lát, vừa đủ thì giờ cho một người bạn đồng nghiệp lấy xẻng xúc hết chỗ đất ông lão vừa cuốc lên, sau đó, ông lão lại bước xuống hố.
Trên cao, một đàn ngỗng trời bay ngang qua trên đầu mọi người.
Một bác nông dân, tay cầm cương dắt ngựa, lững thững đi một mình trên đường cái. Hẳn bác không rõ công việc người ta đang làm nên bác cất to tiếng chào:
- Chào các bác làm việc vui vẻ nhé!
Nhóm người đang vây quanh cái hố không ai trả lời, bác nông dân đi thẳng.
Viên tướng lúc ngắm nhìn đống đất vừa đào lên, lúc nhìn kỹ gương mặt những người công nhân Albania, những gương mặt bình thản, nghiêm nghị. «Họ có thể nghĩ gì về việc này nhỉ? Ông nghĩ bụng. Họ có năm người, họ sẽ khai quật cả một đạo quân đấy. Không biết họ có thích công việc này không?»
Nhưng nhìn gương mặt họ không thể biết được gì hết. Hai người thợ châm điếu thuốc lá khác, người thứ ba vẫn rít tẩu, còn người cuối cùng, anh chàng trẻ nhất, vẫn đứng chống cán cuốc, cặp mắt vẫn lơ đãng, thờ thẫn.
Ông thợ đấu già đứng dưới hố lúc này đã sâu đến ngang thắt lưng, đang lắng nghe anh cán bộ chuyên môn chỉ bảo cách làm. Bàn cãi một lúc xong, ông già lại bắt tay vào việc.
- Lão ta nói gì vậy? Viên tướng hỏi.
- Tôi nghe không được rõ lắm, ông linh mục trả lời.
Trong đám người đứng xung quanh, ai nấy đều im lặng như đưa đám.
- Cũng may mà trời không mưa! Ông linh mục nói.
Viên tướng ngước mắt nhìn lên. Bốn bề, sương mù che lấp chân trời, những hình thù tôi tối đằng xa kia, rất xa, không hiểu là do sương mù vẽ lên hay là đường nét của những ngọn núi khổng lồ.
Ông thợ đấu già mỗi lúc một thụt sâu xuống lòng đất. Viên tướng nhìn cái đầu bạc phơ của ông lão lắc lư theo nhịp cuốc bộ, thấy ông lão giống Jean Gabin[1] quá thể.
Cứ nhìn cũng thấy ông già thạo việc thực. Tất nhiên, nếu không, người ta đã chẳng giao cho lão đứng đầu nhóm thợ đấu đi làm công việc khai quật này. Viên tướng những muốn ông già đào nhanh hơn nữa, các ngôi mộ được bốc hết sức sớm, và tìm thấy đủ tất cả những người chết. Ông nôn nóng muốn mấy người thợ kia cũng bắt tay vào đào ngay đi. Lúc đó, ông sẽ giở các bản danh sách ra, bản nào cũng sẽ chi chít những dấu chữ thập đỏ, mỗi dấu là một quân nhân đã tìm thấy.
Cái cuốc chim giờ đây bổ xuống đất nghe âm vang như từ lòng trái đất vẳng lên. Thốt nhiên, viên tướng thấy lo sợ rụng rời cả người.
«Giả thử ở dưới kia không thấy gì cả thì sao? Giả sử bản đồ ghi không chính xác, bắt buộc phải đào hai ba chỗ, mười chỗ khác nhau mới tìm được một người lính thì sao?»
- Thế nhỡ không thấy gì cả thì sao? Ông bảo ông linh mục.
- Thì ta cho đào chỗ khác. Nếu cần, ta sẽ trả tiền gấp đôi cũng được.
- Không phải vấn đề tiền. Điều cốt yếu là tìm cho ra tất cả những người mà chúng ta cần tìm.
- Chúng ta sẽ tìm thấy. Không thể nào không tìm thấy được.
Viên tướng phân vân nói:
- Người ta có cảm giác như ở đây không xảy ra đánh nhau bao giờ, và giẫm lên mảnh đất này chỉ có những con bò cái nâu hiền lành đang gặm cỏ đằng kia.
- Khi sự việc đã qua thì bao giờ người ta cũng có cái cảm giác ấy, ông ạ, ông linh mục nói. Từ ngày ấy đến nay đã hơn hai mươi năm rồi còn gì.
- Kể cũng đã lâu thật và cũng chính vì thế mà tôi thấy lo ngại.
- Tại sao vậy? Ông linh mục hỏi lại. Đất ở đây rắn, cái gì đã được chôn ở đây thì sau bao lâu năm cũng không chuyển dịch đi đâu được hết.
- Vâng, đúng, nhưng không hiểu tại sao tôi vẫn không thể hình dung được là họ ở sát ngay gần chúng ta, chỉ cách mặt đất có hai thước.
- Vì ông chưa hề ở Albania trong lúc đang có chiến tranh đấy thôi, ông linh mục nói.
- Hồi ấy kinh khủng lắm à?
- Vâng, hết sức kinh khủng!
Ông thợ đấu già đứng trong hố đất lúc này đã lút gần hết người. Vòng người đã thu lại nhỏ hơn nữa chung quanh. Anh cán bộ chuyên môn Albania, người cúi gập trên miệng hố, không ngừng chỉ dẫn ông già cách đào.
Tiếng xẻng va vào sỏi nghe xào xạo. Viên tướng như lại nghe thấy những mẩu chuyện của mấy cựu chiến binh vẫn thường đến thăm ông trước khi ông đi, đã kể cho ông nghe. Họ rất quan tâm đến việc đi tìm kiếm hài cốt các bạn đồng ngũ của họ đã ngã xuống trên đất nước Albania.
«Con dao găm của tôi mỗi lần chạm vào sỏi lại làm tôi rùng mình. Tôi đã gắng hết sức đào mà vẫn vô hiệu. Cái dụng cụ dùng tạm bợ lúc túng bí quả là bất lực trong cuộc vật lộn chênh lệch này với đất. Khó nhọc lắm tôi mới moi ra được một nắm bùn, tôi hối tiếc, tự nhủ: «Chà! Giá mà trước được phiên chế vào công binh thì có phải mình đã có một cái xẻng rồi không, và như vậy sẽ đào được nhanh, nhanh hơn!» - vì cách tôi vài bước, người bạn chí thân của tôi còn đang nằm úp sấp, hai chân thõng xuống một cái hố ngập nước đến một nửa. Tôi tháo con dao găm của bạn tôi đeo ở thắt lưng và bắt đầu đào với cả hai tay. Tôi muốn đào một cái hố thật sâu, vì đây là ý muốn của bạn tôi. Trước kia, anh ấy thường bảo tôi: «Nếu tao chẳng may bị hy sinh bên cạnh mày, thì mày gắng chôn tao hết sức sâu vào nhé. Tao rất sợ để chó, lang bới xác tao lên như cái lần ở Tepelene ấy. Mày còn nhớ những con chó ở đấy không?» «Có, tao có nhớ», tôi vừa hút thuốc vừa trả lời. Giờ đây, anh ta đã chết, tôi vừa đào vừa nghĩ: «Cậu đừng lo, tớ sẽ đào cho cậu một cái hố thật sâu, rất sâu.» Công việc xong xuôi, tôi xoa phẳng mặt đất thật kỹ, không để một tí dấu vết gì, sợ có người phát hiện ra sẽ đào xác anh bạn tôi lên. Sau đó, quay lưng lại phía tiếng súng liên thanh đang lẹt đẹt nổ, tôi đi sâu vào trong đêm tối, vừa đi tôi còn ngoảnh lại một lần nữa về phía tối om, nơi tôi vừa bỏ lại người bạn thân và tôi nói thầm với anh ấy: «Mày đừng sợ gì hết, không ai tìm thấy được mày đâu.»
- Hình như vẫn chẳng thấy gì cả, viên tướng không nén nổi nôn nóng, nói.
- Cũng chưa biết thế nào, ông linh mục đáp lại, nhưng không nên vội nản lòng.
- Dù sao thì trong lúc đang chiến tranh, người ta cũng không có thói quen chôn sâu đến thế.
- Biết đâu đấy chẳng phải là cái mộ chôn lần thứ hai. Đôi khi người ta đào họ lên rồi chôn lại lần thứ hai, thậm chí có khi đến lần thứ ba nữa ấy chứ.
- Cũng có thể, nhưng mộ nào cũng sâu thế này thì công việc của chúng ta biết bao giờ mới xong.
- Có khi chúng ta phải thuê thêm nhân công làm phụ, dù chỉ là tạm thời, ông linh mục nói. Có những trường hợp phải thuê đến hai chục người một lúc.
- Thậm chí có khi còn hơn thế nữa!
- Có thể có những ngày thậm chí chúng ta sẽ bắt buộc phải thuê đến hàng trăm người.
- Biết đâu đấy!
- Nhưng năm người kia họ làm việc cho ta liên tục đấy chứ?
- Phải, cái đó có ghi trong giao kèo.
- Nhưng họ đang làm gì vậy? Viên tướng hỏi. Họ chưa tìm thấy gì à?
- Đã tới độ sâu tối đa rồi, ông linh mục nói. Nếu có thấy gì thì chính là lúc này đây.
- Tôi sợ ta mở đầu đã không may rồi.
- Có thể một lớp đất dưới đã trượt đi chăng, ông linh mục nói.
Anh cán bộ chuyên môn càng cúi sâu xuống bên trong hố. Những người khác xúm lại gần.
- Đây rồi! Thấy rồi! Ông thợ đấu già kêu to, tiếng kêu từ đáy hố vọng lên nghe như bị nghẹn, ồm ồm, vì ông lão cuối đầu xuống.
- Lão ta đã tìm thấy rồi, ông linh mục nhắc lại.
Viên tướng thở dài đánh phào một cái. Mấy người công nhân kia cũng không còn lờ đờ nữa. Anh ít tuổi nhất từ nãy vẫn có vẻ tư lự đứng chống cán cuốc, lúc này hỏi xin bạn một điếu thuốc và châm lửa hút.
Ông thợ già bắt đầu đưa xương lên bờ hố, từng xẻng một. Nhìn những đống hài cốt đó không có gì gây xúc động. Những khúc xương lẫn vào đất xốp trông như những mẩu gỗ mục. Bốn xung quanh, mùi đất mới đào bốc lên.
- Thuốc tẩy uế đâu! Anh cán bộ chuyên môn gào to. Đem thuốc tẩy uế lại đây!
Hai anh công nhân chạy vội lại phía chiếc xe vận tải đậu ở đằng sau chiếc xe con, bên cạnh đường cái.
Anh cán bộ chuyên môn thấy một vật gì nho nhỏ trong đám xương, liền dùng kìm cặp lấy đưa cho viên tướng và nói:
- Đây là một hình trái tim, xin ngài chớ có sờ vào.
Viên tướng ghé sát mặt lại và gắng lắm mới lờ mờ nhìn thấy hình Đức Mẹ. Ông khẽ nói:
- Hình trái tim binh sĩ chúng tôi vẫn đeo!
«Cậu có biết tại sao chúng ta đeo hình trái tim này không?, một hôm anh ta hỏi tôi. Để sau này người ta có thể nhận ra được hài cốt của chúng ta, nếu vạn nhất chúng ta bị hy sinh. Rồi anh mỉm cười với một vẻ giễu cợt. Cậu tưởng sau này người ta sẽ đi tìm hài cốt chúng mình thật ư? Được, cứ cho là một ngày kia người ta đi tìm thực đi nữa. Cậu tưởng cái đó sẽ an ủi tớ đấy hẳn: «Không có thứ giả nhân giả nghĩa nào lớn hơn là cái trò đi tìm những nắm xương tàn khi chiến tranh đã kết thúc. Về phần tớ, tớ không thèm cái ân huệ đó. Tớ ngã xuống đâu, tớ yêu cầu cứ để mặc tớ ở đấy. Cái trái tim khốn nạn này, có ngày tớ sẽ quẳng nó đi.» Mà quả thật, một hôm anh ta đã quẳng nó đi, không đeo nữa».
Tẩy uế xong, anh cán bộ chuyên môn đo từng khúc xương, tính toán một lúc trên sổ tay, chiếc bút máy kẹp nghiêng giữa mấy ngón tay dài, mảnh dẻ.
«Chiều cao một mét bảy mươi ba!»
- Đúng, viên tướng nói, sau khi đã kiểm tra thấy phù hợp với con số chỉ dẫn trong bản danh sách.
- Các bác làm ơn gói những khúc xương này lại, anh cán bộ chuyên môn nói với mấy người công nhân.
Viên tướng đưa mắt nhìn ông thợ đấu già, lúc này có vẻ mỏi mệt đang ngồi trên một tảng đá ở vệ đường; ông lão rút hộp thuốc ở trong túi ra, bắt đầu cuốn một điếu.
«Tại sao lão này lại nhìn mình như vậy?» viên tướng nghĩ bụng.
Mấy phút sau, người ta bắt đầu đào năm địa điểm cùng một lúc.
❀ ❀ ❀
[1] Diễn viên điện ảnh Pháp nổi tiếng
