MƯA pha tuyết rơi trên đất khách. Đường băng bê tông, các tòa nhà và những người lính gác sân bay đều ướt sũng. Tuyết tan ướt đẫm cả cánh đồng cùng những quả đồi xung quanh và làm mặt đường nhựa đen bóng loáng. Vào bất kỳ một mùa nào khác, ai cũng có thể coi trận mưa tẻ ngắt này như một sự ngẫu nhiên trùng hợp đáng buồn. Nhưng viên tướng nước ngoài kia vừa ở trên máy bay bước xuống không hề ngạc nhiên. Ông đến Albania để làm cái việc hồi hương hài cốt những đồng bào của ông đã ngã xuống khắp nơi trên đất nước này, trong trận đại chiến thế giới vừa qua. Việc đàm phán giữa hai chính phủ bắt đầu từ mùa xuân nhưng mãi đến cuối tháng tám mới ký kết được những bản hiệp định dứt khoát, vừa lúc những ngày xám xịt đầu tiên lại xuất hiện. Giờ đây, đang giữa tiết thu và là mùa mưa. Viên tướng nọ không lạ gì điều đó. Trước khi ra đi, ông đã nghiên cứu, tìm hiểu, nhất là về khí hậu xứ này. Ông đã biết rằng hàng năm vào thời kỳ này, ở đây khí hậu ẩm ướt và mưa nhiều. Nhưng giả thử cuốn sách viết về Albania ông đã đọc có nói rằng mùa thu ở đây khô hanh và rãi nắng thì ông cũng không vì thế mà coi trận mưa này là lạ lùng. Trái lại. Thực thế, ông vẫn đinh ninh nhiệm vụ của ông chỉ có thể hoàn thành tốt đẹp vào thời tiết xấu mà thôi. Có lẽ những trang sách đã đọc và những cuốn phim đã xem mà ông nhớ lại, có dính dáng đến nỗi buồn vơ vẩn của ông, nhưng dù sao, chuyến đi máy bay và cái ngày u ám này cũng đã làm tăng thêm tâm trạng đó.

Qua cửa sổ máy bay, ông đã quan sát rất lâu hình dáng dữ tợn của những ngọn núi ở đây. Đỉnh núi nhọn hoắt như chỉ chực đâm thủng bụng máy bay. Địa thế chỗ nào cũng lởm chởm, viên tướng nghĩ bụng. Tưởng chừng như trên đất này không có một chỗ nào có thể đặt chân lên được. Những binh sĩ mà giờ đây ông đến tìm chính là nằm trong những vực sâu thăm thẳm, những sườn núi cheo leo kia đang lúc ẩn lúc hiện sau đám sương mù và trời mưa tầm tã. Đã có lúc ông cảm thấy mình không thể nào làm tròn được nhiệm vụ, nhưng rồi ông cố gắng tự trấn tĩnh lại, lấy niềm tự hào về nhiệm vụ của mình để đối chọi lại cái vẻ hăm dọa cừu địch của những ngọn núi kia. Hàng vạn bà mẹ đang chờ đợi hài cốt của con cái họ mà chính ông là người sẽ mang về. Ông sẽ làm hết sức mình để hoàn thành vẻ vang cái nhiệm vụ thiêng liêng đó. Ông sẽ không quên một đồng bào nào của ông, không để sót lại một ai ở nơi đất khách quê người này. Ồ! Đây là một nhiệm vụ cao quý! Trên đường đi, đã nhiều lần ông bất giác tự nhắc thầm những lời của một bà lớn rất có danh vọng đã nói với ông trước khi ông lên đường: «Như một con chim oai hùng và đơn độc, ngài sẽ bay trên những ngọn núi lặng lẽ và bi thảm đó để giành lại trong họng chúng, trong nanh vuốt chúng, những đứa con trai xấu số của chúng tôi.»

Và giờ đây, cuộc hành trình sắp tới đích. Từ lúc núi non đã lùi lại đằng sau và máy bay chở ông bay trên vùng thung lũng và đồng bằng, viên tướng thấy nhẹ người được đôi chút.

Máy bay hạ cánh trên đường băng ướt sũng. Đèn hiệu đỏ, rồi xanh, rồi lại đỏ, lại xanh. Một người lính mặc áo ca pốt. Một người nữa. Từ tòa nhà của sân bay, mấy người mặc áo đi mưa ra đón chiếc máy bay vừa dừng lại.

Viên tướng bước xuống đầu tiên. Ông linh mục cùng đi xuống theo. Một cơn gió ẩm ướt quất mạnh vào mặt hai người, họ bẻ cao cổ áo khoác ngoài lên.

Mười lăm phút sau, mấy chiếc ô tô lao vun vút về phía Tirana.

Viên tướng quay sang nhìn ông linh mục ngồi bên cạnh, vẻ mặt thản nhiên đang lặng lẽ nhìn qua cửa kính xe. Ông có cảm giác không có điều gì để nói với người bạn đồng hành, và châm thuốc lá hút, rồi lại đưa mắt nhìn ra ngoài. Hình thế đất nước xa lạ này bị khúc xạ vặn vẹo qua nước mưa, đang chảy ròng ròng, ngoằn ngoèo trên mặt kính xe.

Có tiếng còi xe lửa rúc đằng xa. Con đường sắt lấp sau một bờ dốc, viên tướng tự hỏi không hiểu đoàn tàu sẽ chạy qua phía nào. Ông thấy đoàn tàu nhô ra rồi dần dần vượt qua xe mình, ông đưa mắt nhìn theo cho đến khi toa cuối cùng mất hút trong sương mù. Ông lại quay sang nhìn người bạn đồng hành, nhưng vẻ mặt ông này vẫn thẫn thờ như nãy. Ông vẫn cảm thấy chẳng có gì để nói với ông ta hết. Mặt khác, ông nhận thấy mình cũng chẳng còn vấn đề gì để suy nghĩ nữa. Dọc đường, ông đã nghĩ hết rồi. Thực ra, tốt hơn hết là không nghĩ gì thêm nữa. Ông thấy mệt mỏi. Nghĩ thế là đủ lắm rồi. Thà ngắm trong gương xem bộ quân phục của mình có chững chạc không.

Khi đoàn xe tới Tirana thì trời đổ tối. Một lớp sương mù dày đặc như treo lơ lửng trên mái nhà, trên cột đèn và đám cây trụi lá tại công viên. Viên tướng lúc này đã phần nào tự trấn tĩnh lại. Qua cửa kính, ông để ý thấy nhiều người qua lại đang vội vã dưới trời mưa. Ông nhận xét: «Ở cái xứ này lắm ô thực!» Ông những muốn trao đổi vài cảm tưởng vì bắt đầu thấy khó chịu với cái không khí trầm lặng này, nhưng vẫn không biết làm thế nào cho ông bạn đồng hành hé miệng nói lấy một câu. Dọc hè phố, về phía ông ngồi, ông trông thấy một ngôi nhà thờ, rồi một giáo đường Hồi giáo. Phía bên kia là những tòa nhà đang xây, còn cả giàn giáo vây quanh. Những chiếc cần trục với đèn hiệu thắp sáng, nom như những con quái vật mắt đỏ rực đang cử động trong sương mù. Viên tướng chỉ cho ông linh mục chú ý đến ngôi nhà thờ và tòa giáo đường Hồi giáo, nhưng ông này dửng dưng, không hề tỏ ra quan tâm. Viên tướng kết luận là giờ phút này không gì có thể lôi kéo ông ta ra khỏi cái thái độ thờ ơ ấy được. Còn ông, giờ đây ông cũng thấy vui hơn, nhưng biết nói chuyện với ai? Người công chức Albania đi theo họ thì ngồi ở ghế trên, ngay trước mắt ông linh mục. Còn vị nghị sĩ và hai đại diện của bộ lúc nãy tiếp đón họ ở sân bay thì ngồi một chiếc xe khác đi theo sau.

Đến khách sạn «Dajti», viên tướng thấy khoan khoái hơn. Ông lên thẳng phòng đã dành riêng cho ông, cạo mặt cạo râu và thay bộ quân phục. Đoạn, ông lại xuống dưới nhà, vào phòng lớn công cộng, đề nghị tổng đài điện thoại cho ông nói chuyện với gia đình mình.

Sau đó, ông đến chỗ ông linh mục và ba người Albania đang ngồi quanh một cái bàn trong phòng lớn. Câu chuyện xoay quanh nhiều đầu đề khác nhau nhưng phù phiếm. Người nào cũng tránh đề cập đến những vấn đề chính trị, xã hội. Viên tướng tỏ ra nhã nhặn và nghiêm trang. Ông linh mục ít nói. Viên tướng ngụ ý cho mọi người biết mình là người quan trọng nhất trong phái đoàn gồm có hai người, mặc dầu vẻ dè dặt của ông linh mục khiến người ta có phần nghi ngờ về điểm này. Ông nhắc tới những truyền thống đẹp đẽ mà nhân loại xưa nay vẫn tự hào đối với hài cốt các chiến sĩ. Ông kể chuyện người Hy Lạp và dân thành Troa ngày xưa đã từng đồng ý hưu chiến để chôn cất long trọng tử sĩ của hai bên. Viên tướng tỏ ra rất phấn khởi về nhiệm vụ của mình. Đó là một nhiệm vụ thiêng liêng và nặng nề mà ông sẽ làm tròn một cách tốt đẹp. Hàng vạn bà mẹ đang chờ đón con cái họ. Hơn hai mươi năm nay, họ đã đợi hoài. Thật tình thì tính chất chờ đợi của họ cũng có thay đổi chút ít. Giờ đây, họ không còn chờ đợi con trai họ sống sót trở về nữa. Nhưng người ta vẫn có thể chờ đợi người đã chết được chứ! Chính ông sẽ mang về cho các bà mẹ đau khổ đó nắm xương tàn của con cái họ mà những viên tướng ngu ngốc đã không biết khéo léo chỉ huy trong chiến đấu. Ông lấy làm kiêu hãnh về điều đó, và ông sẽ làm tất cả những gì có thể làm được để khỏi phụ lòng mong đợi của các bà mẹ ấy.

- Thưa ngài, mời ngài nói chuyện điện thoại… Ông nhanh nhẹn đứng dậy.

- Xin lỗi các vị, ông nói và đi ra phòng giấy của khách sạn, bước những bước dài và đường bệ.

Ông trở lại, cũng vẫn với cái dáng điệu oai vệ như vậy.

Ông hớn hở ra mặt. Mấy người cùng bàn đã gọi rượu cognac và cà phê. Câu chuyện trở nên sôi nổi. Một lần nữa, viên tướng lại ngầm gợi ý cho mọi người biết chính ông mới là người cầm đầu phái đoàn, vì ông linh mục tuy hàm đại tá thật, nhưng giờ đây, trong đoàn, ông ta chỉ là một đại diện tinh thần thôi. Chính ông mới là trưởng đoàn và, với tư cách ấy, ông có đặc quyền hướng câu chuyện về những vấn đề do ông chọn lựa, như các nhãn hiệu cognac, thủ đô các nước, các loại thuốc lá. Ông cảm thấy mình thật sự khoan khoái trong phòng khách của khách sạn, sau những tấm rèm nặng trĩu, trong tiếng nhạc lạ nước ngoài, thậm chí có lẽ còn quá xa lạ nữa là khác. Ông vẫn chuộng tiện nghi và các thứ thuận lợi vật chất do kỹ thuật tân tiến đem lại cho cuộc sống; ông cũng rất thích những chuyến đi ra nước ngoài, những chuyến đi, do tác động tương phản, gợi cho ông nhớ lại tất cả cái yên tĩnh êm đềm của cuộc sống gia đình. Có một cái gì say sưa ngây ngất trong cảnh bày trí sang trọng của những khách sạn quốc tế lớn, trên các đường hàng không dài bay tới những nơi xa xôi, tại các sân bay treo cờ hàng mấy chục nước, trong tiếng nói của nước khác.

Viên tướng coi bộ hớn hở. Chính ông cũng không hiểu lý do vì đâu mà có cái niềm khoan khoái dễ chịu bất chợt bùng lên như thế này. Đây là niềm vui của một lữ khách tìm được chỗ trú chân sau một chặng đường đầy nguy hiểm lúc xấu trời. Ly cognac màu hổ phách đã dần dần xua khỏi đầu óc ông cái vẻ khủng khiếp của những ngọn núi, mà đến tận bây giờ, đã ngồi vào cái bàn này, thỉnh thoảng nhớ tới, ông vẫn còn thấy bồn chồn. «Như một con chim oai hùng và đơn độc!». Thốt nhiên, ông cảm thấy mình có quyền lực rất lớn. Xác hàng mấy vạn binh sĩ vùi sâu dưới đất vẫn đợi ông đến từ bao năm nay và, cuối cùng, giờ đây, ông đã đến như một vị chúa Cứu Thế mới, với vô số bản đồ, danh sách và những chỉ dẫn chắc chắn để lôi họ ra khỏi đống bùn, trả về cho gia đình họ. Những viên tướng khác đã dẫn những đoàn binh lính dài vô tận đến thất bại và tiêu diệt, còn ông, ông đến giành lại của thần chết, của lãng quên, cái phần ít ỏi còn lại của họ. Ông sẽ đi từ nghĩa địa này tới nghĩa địa khác, tìm kiếm trên khắp các chiến trường để tìm lại tất cả những người đã mất tích. Trong cuộc vật lộn sắp tới với đất bùn, ông sẽ không gặp thất bại, ông đã có phép thần của những bản thống kê chính xác giúp đỡ.

Ông đại diện cho một cường quốc văn minh và sự nghiệp của ông phải là hiển hách. Trong nhiệm vụ ông sắp hoàn thành có một cái gì uy nghi như người Hy Lạp và người thành Troa thời xưa, có một cái gì trang nghiêm như những tang lễ trong sách của Homer miêu tả. «A! Những con người Albania, người nào cũng ô cầm tay kia, rồi các người sẽ phải trố mắt ngạc nhiên cho mà xem».

Viên tướng tợp một ngụm rượu nữa. Thế là kể từ đêm hôm đó, ở cách đây rất xa, tận bên nước ông, mỗi ngày, mỗi tối, tất cả những người đang chờ đợi, khi nghĩ đến ông, sẽ nói: «Trong lúc này ông ấy đang tìm kiếm đây. Chúng ta thì đi dạo chơi, xem chiếu bóng, vào tiệm ăn, trong khi ông ấy đi ngang dọc khắp nơi trên đất nước xa lạ nọ, để tìm lại những đứa con xấu số của chúng ta. Ôi! Nhiệm vụ của ông thực là nặng! Nhưng ông sẽ hoàn thành tốt đẹp. Người ta cử ông đi sẽ không phải là uổng công! Lạy Chúa phù hộ cho ông ấy!»