Cuba “ưu việt” đến thế sao bây giờ vẫn nghèo? Chắc hẳn đó là thắc mắc của hầu hết mọi người. Câu trả lời của Cuba là: cấm vận.

Nói đến Nam Mỹ ai cũng nghĩ đến các cô gái với làn da rám nắng, hừng hực sức sống đang nhảy tưng bừng trong lễ hội đường phố, nhưng nhắc đến Cuba, không hiểu sao trong tôi lại hiện lên hình ảnh một ông già đẹp lão, hồn hậu đứng ở bậu cửa dõi theo phố xá tấp nập đang mời gọi ngoài kia mà ngập ngừng không biết nên bước ra hay vào…

Năm 1960 sau khi bị Cuba quốc hữu hóa số tài sản trị giá khoảng 1 tỷ USD tại nước này, Tổng thống Mỹ Dwight Eisenhower quyết định phong tỏa kinh tế Cuba. Năm 1962, John Kennedy cấm mua hàng từ Cuba, từ chối tất cả tàu cập cảng Mỹ nếu có ghé qua Cuba và cấm người Mỹ đến thăm Cuba. Năm 1996, Bill Clinton ký đạo luật Helms-Burton cấm tất cả các công ty nước ngoài có làm ăn với Cuba giao dịch với Mỹ. Năm 2004, dưới thời George W. Bush, tất cả hoạt động trao đổi văn hóa, khoa học, thể thao giữa hai nước gần như bị tạm dừng. Đến thời Tổng thống Obama, Mỹ mới nới lỏng một số quy định và giữa năm 2015, Mỹ - Cuba mới chính thức tái lập quan hệ ngoại giao sau 54 năm.

Liên tiếp 21 năm liền, đại đa số các nước tại Hội đồng Liên hiệp quốc đều bỏ phiếu chống lại lệnh cấm vận của Mỹ đối với Cuba. Năm 2012, Tòa thánh Vatican cũng không cho rằng cấm vận là một biện pháp tốt vì nó để lại hậu quả nặng nề cho người dân.

Tiến sĩ Hugo M. Pons Duarte, Giám đốc Quan hệ quốc tế Hiệp hội Tài chính và Kinh tế Quốc gia Cuba nói với tôi: “Ngày 26/10/2016, 193 nước đã bỏ phiếu thuận về việc lên án đòi Mỹ xóa bỏ chính sách bao vây cấm vận. Hai nước bỏ phiếu trắng là Mỹ và Israel. Trước đây, Mỹ đều bỏ phiếu chống, nhưng năm nay tiến bộ hơn, Mỹ bỏ phiếu trắng”. Dầu vậy, lệnh cấm vận vẫn còn đó và khi nào xóa bỏ lệnh cấm vận vẫn là mối quan tâm lớn nhất hiện nay trong quan hệ giữa Cuba và Mỹ.

Có điều ít người biết là trong lịch sử có đến bốn đời tổng thống Mỹ muốn… mua Cuba. Năm 1808, Tổng thống Thomas Jefferson đưa ra mức giá không được tiết lộ. Năm 1848, Tổng thống James K. Polk muốn mua Cuba với giá 100 triệu USD. Năm 1854, Tổng thống Franklin Pierce nâng mức giá lên… 130 triệu USD và năm 1898, Tổng thống William McKinley “chốt giá” là 300 triệu USD. Sau đó, các Tổng thống Mỹ là James Buchanan, Ulysses S. Grant và William McKinley được cho là cũng cố gắng mua lại Cuba nhưng bất thành.

Theo New York Times (ngày 22/10/1852), vấn đề Cuba đã trở nên “hot” nhất vào thời điểm đó. Thẩm phán J.C. Larue của bang Louisiana lúc đó cho rằng: “Ý trời đã định đoạt, Cuba thuộc về Mỹ và phải được Mỹ hóa”.

Việt kiều Mỹ có câu: “Không ăn đậu không phải là Mễ, không đi trễ không là Việt Nam”. Câu đó nên sửa lại: “Không đi trễ không là… Cuba”. Chuyện trễ giờ được xem là bình thường đối với các nước Mỹ Latinh, đặc biệt là Trung và Nam Mỹ. Cuba cũng không ngoại lệ. Hẹn làm việc tại cơ quan nhà nước: trễ. Giờ tàu chạy: trễ. Khi một người Cuba nói chờ 5 phút, đừng bao giờ tin, vì có thể bạn phải chờ 15 phút, 30 phút, một tiếng hoặc có thể là… ngày hôm sau.

Và không chỉ chuyện trễ nải, hầu như mọi thứ bất cập tại Cuba đều được người dân đổ cho “cấm vận”. Kinh tế lẽ ra đã rất phát triển nếu không có cấm vận. Không có cấm vận người Cuba sẽ luôn đúng giờ, tàu sẽ không trễ, nước sinh hoạt sẽ sạch đến mức có thể uống được, người dân sẽ lương cao không thua gì Mỹ. Chỉ tại cấm vận hết!

Mario Rizzi, anh bạn người Canada sống nhiều năm ở Cuba nửa đùa nửa thật, ở châu Phi, nếu gặp chuyện không hay xảy ra, người ta thường đưa hai tay lên và cười lớn: “Đây là châu Phi mà”. Còn ở Cuba, họ sẽ đưa hai tay lên và nói: “Tại cấm vận đấy!”.

Người Cuba đổ tất cả cho cấm vận không hẳn là không có lý do. Dưới lệnh cấm vận của Mỹ, không một sản phẩm nào có hơn 10% nguyên liệu xuất phát từ Cuba có thể nhập khẩu vào Mỹ. Thí dụ, một sản phẩm của Nhật chứa hơn 10% nikel có nguồn gốc từ Cuba sẽ không được nhập khẩu vào Mỹ. Đồng thời Cuba cũng không được nhập khẩu các sản phẩm có trên 10% nguyên liệu xuất xứ từ Hoa Kỳ. Tàu từ bất cứ quốc gia nào neo đậu tại Cuba cũng đều bị cấm nhập cảnh Mỹ trong vòng 180 ngày.

Lệnh cấm vận “khắc nghiệt” đến nỗi, năm 2006, cậu bé 13 tuổi người Cuba Rasel Sosa đạt giải một cuộc thi nghệ thuật quốc tế, nhưng ban tổ chức là công ty Nikon không thể trao giải thưởng là một chiếc máy ảnh kỹ thuật số vì sản phẩm này có trên 10% nguyên liệu xuất xứ từ Mỹ. Vì thế, Nikon phải trao cho cậu bé một… bức tranh để thay thế.

Dù chỉ cách Florida 90 dặm đường biển, nhưng muốn mua các thiết bị y tế, thuốc men Cuba phải qua trung gian các nước thứ ba với giá đắt và chi phí vận chuyển cao hơn rất nhiều. Chưa hết, Cuba không được mở tài khoản tại bất kỳ ngân hàng nào trên thế giới nếu ngân hàng đó có chi nhánh hoạt động tại Mỹ.

Tiến sĩ Hugo cho biết, lệnh cấm vận khiến Cuba phải nhập khẩu lương thực, linh kiện công nông nghiệp… với giá cao, cản trở Cuba nhận các nguồn tài chính bên ngoài để phát triển, hạn chế đảm bảo thu nhập cho người dân. Mỗi khi giao dịch quốc tế, Cuba còn phải “nộp phạt”, chuyển sang đồng tiền thứ ba để giao dịch.

“Tính từ tháng 4/2015 đến tháng 3/2016, tác động trực tiếp của chính sách bao vây cấm vận lên Cuba đã làm thiệt hại hơn 4 tỷ USD. Mà chỉ cần 21% trong con số này, Cuba đã có thể xây dựng được nhiều nhà máy dược phẩm… Hiển nhiên, theo nghĩa đen, Mỹ đang thực hiện chiến tranh kinh tế”, ông nói.

Vì sao cố Chủ tịch Fidel Castro để râu?

Một điều mà nhiều người truyền miệng nói vui về lý do để râu “xồm xoàm” của cố Chủ tịch Fidel Castro là cũng vì… cấm vận khiến nguồn cung cấp dao cạo râu của ông không còn nữa.

Thật ra, trong cuốn tự truyện của mình, ông Fidel Castro đã giải thích điều này. “Câu chuyện về râu của chúng tôi rất đơn giản. Thời chiến đấu, chúng tôi là những du kích sống trong điều kiện khó khăn, làm gì có dao cạo râu, vì thế chúng tôi cứ để râu tóc mọc tự do. Và ‘râu ria xồm xoàm’ cũng trở thành một trong những ‘đặc điểm nhận dạng’.

Đối với báo chí và mọi người lúc bấy giờ, du kích chúng tôi là ‘những người đàn ông rậm râu’. Điều này cũng có cái hay là một khi gián điệp muốn trà trộn vào hàng ngũ chúng tôi, anh ta phải tốn 6 tháng để…nuôi râu, tóc. Sau khi cách mạng thành công, chúng tôi vẫn để râu như một cách giữ gìn ‘hình tượng’ đó”.