N

hiều người đều biết giáo dục và y tế ở Cuba hoàn toàn miễn phí. Nhưng khi đến đây tôi thấy sự thật còn thú vị hơn.

Ở Cuba, có hai giới rất được yêu quý và kính trọng đó là giáo viên và bác sĩ. Ra đường, nhìn thấy họ là người dân tay bắt mặt mừng, ân cần hỏi han như thể người thân lâu ngày gặp lại.

Cuba còn rất nghèo, điều đó đúng, nhưng giáo dục và y tế rất tốt, điều đó cũng… đúng luôn. Cơ sở nào khẳng định điều đó? Theo báo cáo giám sát toàn cầu của UNESCO năm 2012, Cuba đạt tiêu chuẩn cao về chất lượng giáo dục qua các bài kiểm tra quốc tế, hiệu suất trung bình của học sinh khá cao so với các nước trong khu vực. Đó là nhờ đầu tư bền vững, giáo viên chất lượng cao, ưu đãi và thưởng cho học sinh, giáo viên, trường xuất sắc, vì giáo dục chính là nền tảng của cuộc cách mạng Cuba.

Bản báo cáo cũng lưu ý Cuba nhấn mạnh vai trò của giáo dục trong việc phát triển cá nhân (bao gồm giáo dục thể chất, thể thao, giải trí, giáo dục nghệ thuật). Liên kết rõ ràng giữa giáo dục và cuộc sống, công việc, sản xuất.

Tiến sĩ Hugo M. Pons Duarte, Giám đốc Quan hệ quốc tế Hiệp hội Tài chính và Kinh tế Quốc gia Cuba nói với tôi: “Ngay từ năm thứ hai đại học, các nhà máy và công ty đã đến tận trường học để tuyển dụng sinh viên vào thực tập tại đơn vị của họ. Và sau khi tốt nghiệp đại học, sinh viên Cuba có hai năm thực hiện “nghĩa vụ xã hội” tại chính nơi họ đã thực tập. Sau đó, họ được tự do chuyển nghề, làm việc độc lập hoặc trở lại học tiếp”.

Yamile Alvarz Dreke, giáo viên trường tiểu học Carlos Paneque Vazquez khu Havana cổ (thủ đô Havana) cho biết thêm, ở Cuba, tất cả người dân đều bắt buộc phải học hết lớp 9. Nếu không chịu đi học, sẽ bị đưa vào trường giáo dưỡng. Học sinh từ 12 tuổi trở lên có thể vào các trường dạy nghề khá đa dạng: mộc, xây dựng, múa, năng lượng tái tạo,…

“Giáo dục ở đây miễn phí hoàn toàn từ khi biết đi cho đến sau đại học, thạc sĩ, tiến sĩ (nếu vẫn đáp ứng được yêu cầu chuyên môn). Những học sinh nào học 2 buổi/ngày sẽ có ăn trưa, ăn xế. Sách vở, đồng phục cũng được cấp miễn phí. Nếu trẻ em không thể đến trường vì khuyết tật hay bệnh, giáo viên sẽ được cử đến tận nhà để dạy học. Ngoài ra còn có đào tạo đại học từ xa thông qua truyền hình nữa”, cô nói.

Theo thống kê của UNESCO, cách đây vài năm, so với Mỹ, Cuba chi gấp đôi ngân sách quốc gia cho giáo dục. Cụ thể, Cuba dành 12,9% GDP (và 18,3% tổng chi của chính phủ) vào giáo dục. Trong khi đó, ngân sách của Mỹ dành cho giáo dục là 5,4%.

Không phải ngẫu nhiên mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhận định hệ thống y tế của Cuba là điển hình cho các nước trên thế giới. Theo WHO, năm 2015 Cuba là quốc gia đầu tiên trên thế giới ngăn chặn thành công sự lây nhiễm HIV và giang mai từ mẹ sang con. Dù là nước nghèo, nhưng số trẻ em suy dinh dưỡng rất thấp. Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh tại Cuba trong bốn năm qua luôn ở mức thấp nhất thế giới: chưa đến 6/1.000 trường hợp. Trong khi đầu thập niên 1970, tỷ lệ ở nước này là 40/1.000.

Trong thời gian ở Cuba, nhiều lần tôi thấy nhân viên dịch tễ đến từng nhà để kiểm tra tình trạng vệ sinh, xịt thuốc diệt muỗi, côn trùng. Thời gian tôi ở đây, Cuba đang lo dịch virus Zika nên có nhân viên đến từng nhà để cặp nhiệt, hỏi thăm từng người để nhận biết những trường hợp có thể nhiễm. Chính tôi cũng chứng kiến có người trong khu phố bị suy thận, được chính quyền cho taxi đến tận nhà chở đi bệnh viện để chạy thận rồi đưa về 2 lần/tuần. Không tốn một đồng.

Nguyễn Trọng Việt, bác sĩ nội trú khoa tim mạch tại Trung tâm tim mạch tỉnh Villa Clara cho biết, phụ nữ Cuba từ 25 - 60 tuổi cứ 3 năm/lần đều phải kiểm tra bắt buộc PAP (Papanicolaou) để phát hiện sớm ung thư cổ tử cung. Nếu không đến, bác sĩ sẽ đến tận nhà bắt buộc kiểm tra. Những người tàn tật, thiểu năng hoặc nằm liệt giường được 200 pesos/tháng (bằng một phần ba lương bình quân của người Cuba) và có người đến chăm sóc, hoặc chính quyền sẽ trả tiền cho người thân có thể bớt thời gian đi làm, để chăm sóc người nhà. Trừ những bệnh nhẹ không phải nằm viện như cảm sốt, nhức đầu… người dân phải tự mua thuốc. Còn lại, nếu nằm viện thì tất cả đều miễn phí, kể cả tiền thuốc lẫn người chăm sóc. Ngay cả mổ tim, mổ não, đặt máy trợ tim nhân tạo cũng được miễn phí.

“Do còn nghèo, nên Cuba đặc biệt chú trọng và đầu tư rất nhiều vào phòng bệnh vì chi phí phòng bệnh sẽ thấp hơn rất nhiều so với chữa bệnh. Một năm người dân ít nhất phải đến phòng khám ở địa phương một lần, và bác sĩ phải đến từng gia đình một lần. Ung thư vú, ung thư cổ tử cung, ung thư tuyến tiền liệt, ung thư đại tràng là những bệnh có thể chẩn đoán sớm, để phòng chống. Hệ thống này giúp mọi người dân dù bất cứ đâu đều được nhận sự chăm sóc y tế”, anh nói.

Tôi cũng đem câu hỏi rất nhiều người thắc mắc để hỏi những bác sĩ, chuyên gia tại Cuba: “Y tế Cuba ưu việt như thế sao không thấy đóng góp giải Nobel Y học nào cho nhân loại, cũng rất hiếm khi nghe nói công dân các nước khác sang khám chữa bệnh tại đây?”.

Ivette Molina, bác sĩ gia đình tại tỉnh Villa Clara giải thích, những người đạt giải thưởng Nobel Y học đều từ các phòng thí nghiệm nổi tiếng thế giới với đầy đủ trang thiết bị hiện đại. Còn Cuba nghèo, làm gì đủ thiết bị, điều kiện kinh tế để nghiên cứu. Hơn nữa, cho dù không có giải Nobel, nhưng việc WHO xác nhận Cuba là một trong những nước có đội bác sĩ thiện nguyện đông nhất thế giới, hỗ trợ miễn phí 30.000 bác sĩ cho các nước thuộc thế giới thứ ba, luôn là những nước đầu tiên có mặt tại những vùng xảy ra thiên tai, thảm họa trên thế giới chẳng lẽ không được tính là “đóng góp cho nhân loại” sao?

“Còn tại sao người dân các nước không sang Cuba chữa bệnh, rất đơn giản là Cuba vẫn còn thiếu máy móc, phương tiện vật chất. Mọi nguồn lực y tế Cuba đều dồn để khám, chữa miễn phí cho dân của họ còn chưa đủ, đương nhiên làm sao có dư cho y tế dịch vụ”, cô nói.

“Xuất khẩu” chương trình xóa mù chữ

Theo Fox News, từ sau chiến dịch xóa mù chữ tại Cuba năm 1961, Cuba đã dẫn đầu khu vực Trung, Nam Mỹ và vùng Caribbean về tỷ lệ biết đọc viết, “xuất khẩu” các giáo viên xóa mù chữ đến hơn 20 nước trên thế giới. Qua chương trình “Yo si puedo” (Vâng, tôi có thể), hơn 6 triệu người đã biết đọc, viết (trong đó có hơn 1,5 triệu người Venezuela).

Năm 2006, cùng với hơn 15 nước khác, Cuba được UNESCO trao tặng giải thưởng “King Sejong” về phương pháp học chữ sáng tạo để thúc đẩy tiềm năng cá nhân và xã hội.