Hãy cắt lấy ba phần sắc xuân của hai nhà ở đầu bắc thôn, để thấy chuyện lớn từ việc nhỏ; ngắm nhìn hai năm nay thôn Ngư Lăng sao tốt chiếu rọi, vận may kéo đến, giữa rực rỡ hoa đào liễu biếc là phong cảnh lòng người rạng rỡ tươi cười.
Năm xưa, những thuyền chài trên sông Bắc Vận nửa đường gặp mưa to gió lớn, tiến thoái lưỡng nan, bèn thả neo ven sông, buộc thuyền vào gốc liễu già, rồi lên bờ tìm một dải cồn cát dựng lều lá nương thân; mọi người bèo nước gặp nhau, sau cơn mưa trời lại sáng lại ai đi đường nấy. Nhưng cũng có người tùy ngộ mà an, tham luyến dải cát trắng dòng nước xanh nơi này, tôm cá to béo, chẳng muốn bôn ba khắp chốn nữa, liền cắm rễ trên dải cồn cát này mà an cư lạc nghiệp; một hai hộ ban đầu, ba bề bốn bên bà con chằng chịt, lâu dần thành thôn xóm. Trăm năm trôi qua, thôn Ngư Lăng nhỏ bé giờ cũng chỉ chừng ba năm mươi hộ.
Thôn Ngư Lăng nhìn xa trông như một con cá nằm, nhìn gần lại giống một củ ấu gai, mạn bắc thôn xem như đầu cá và chóp củ ấu; hai nhà trong truyện nằm ngay trên mặt tiền của thôn Ngư Lăng.
Nhà ở viện phía đông mang họ Dương, nhà ở viện phía tây mang họ Thiệu. Năm xưa hai nhà chỉ cách nhau một hàng rào liễu, qua lại nhảy rào sang nhau chứ chẳng buồn đi cửa chính, thân thiết như người một nhà. Năm năm mươi bảy, hai nhà bất hòa, nhổ phăng hàng rào làm củi đốt, xây tường ngăn cách giữa hai viện; người hai nhà ra cửa giáp mặt, đi đường đụng nhau, cụng đầu u một cục to tướng cũng chẳng ai buồn nâng mi mắt. Lòng đã lạnh như băng đóng ba thước, năm sáu mươi sáu lại càng kết thêm thù sâu; tường viện xây cao vút, cao hơn cả cây táo già nứt nẻ vỏ do tổ tiên để lại mọc ngay ranh giới hai nhà, trên đỉnh tường còn cắm đầy mảnh chai vụn cùng đinh hạt táo, chẳng khác nào một vách đá cheo leo. Đã vậy, người hai nhà bước ra gặp nhau, kẻ họ Dương ngẩng mặt lên trời, người họ Thiệu cúi gầm mặt xuống, đường sá tình cờ chạm mặt, người họ Thiệu vội vàng nép sang lề đường, khoanh tay đứng nép, kẻ họ Dương thì ưỡn ngực sải bước, nghênh ngang đi qua. Ấy thế mà, vào một ngày đại hỷ năm tám mươi, hai nhà này lại phá sập bức tường cao, làm lành trở lại; hơn nữa còn thắm thiết hơn xưa, chẳng thèm dựng lại hàng rào liễu nữa, đông tây hai viện gộp lại thành một.
Chuyện thăng trầm đảo điên hơn hai mươi năm trời của hai nhà họ Dương, họ Thiệu, ít nhất cũng coi như một bức tranh thu nhỏ về đời sống nông thôn hai bờ sông Bắc Vận.
Hai nhà muốn gộp làm một, tất phải tương xứng về người và của. Cân đo tiền tài là một cán cân, xem xét con người là một cây thước; kẻ thiển cận hẹp hòi đo đạc tiền tài chẳng khác nào người chơi cờ dở thấy quân là ăn, còn kẻ nhìn xa trông rộng xem xét con người lại như danh thủ cờ tướng bao quát toàn cục, tính trước ba nước đi.
Chỉ nhìn vào tiền mà không nhìn người, thì nhà họ Dương tưởng như chịu thiệt thòi lớn.
Hai năm nay, sáu miệng ăn già trẻ nhà họ Dương thì có đến bốn người phất lên như diều gặp gió, như thuyền xuôi chèo mát mái, giàu nứt đố đổ vách ở thôn Ngư Lăng. Họ nhìn chuẩn việc người thành phố khó mua rau ăn, Ban Bí thư Trung ương cùng Thị ủy đều đang sốt vó vì vấn đề cung ứng rau xanh cho thủ đô, bèn quyết tâm dồn sức vào tôm cá tươi và rau cỏ vườn tược. Họ ký hợp đồng với ban quản lý đại đội, thầu mấy đầm nuôi cá trồng sen, đất ruộng phần trăm thì trồng hành, gừng, tỏi và ớt, trong nhà nuôi rộ lợn, dê, gà, vịt, ven đường Kinh - Tân dựng hai gian giàn đậu bán trà bát lớn, ngoài chợ tự do thì xoay xở buôn bán vặt; ngày nào cũng có tiền tươi thóc thật chảy vào túi, tuy không ồ ạt như tuyết rơi nhưng cũng là nước chảy róc rách quanh năm, tính tròn một năm lại là con số không hề nhỏ. Hơn nữa, nước sông dâng cao thì lạch nhỏ cũng đầy, giá trị ngày công của đại đội sản xuất thôn Ngư Lăng hai năm nay cũng tăng vọt theo đường thẳng; cuối năm chia tiền thưởng, mấy lao động nhà họ Dương lại được chia một món tiền mặt lớn, túi tiền căng phồng hớn hở mang về nhà.
Nông dân ngoại thành Bắc Kinh hay tiếp xúc chốn phồn hoa, mở miệng nói năng đều mang giọng điệu kinh kỳ, ăn mặc ở đi bám sát người thành phố, hiện giờ tuy chưa vượt lên dẫn đầu nhưng cũng chẳng đến mức với không tới. Về khoản nhà ở, hai năm nay nông thôn ngoại thành Bắc Kinh chỉ thiếu mỗi nhà lầu cao tầng, chứ nếu so về nhà tam hợp viện hay tứ hợp viện thì đã sớm ăn đứt các hộ dân thường trong nội thành Bắc Kinh.
Nhà họ Dương giàu có tiếng tăm trong thôn Ngư Lăng, tiền nhiều khí thế mạnh, đâm ra muốn so bì cao thấp với người thành thị; thế là họ rầm rộ xây cất, trước tiên giành lấy thế thượng phong ở cái chữ "ở".
Mười gian nhà lớn ấy sừng sững tọa lạc ngay đầu bắc thôn Ngư Lăng, vừa rời quốc lộ Kinh - Tân, đứng trên đầu cầu Vận Hà nhìn ra xa thật chẳng khác nào một ngọn núi xanh mọc thẳng từ lòng đất. Một màu gạch thẻ xây suốt từ chân lên, trên nóc nhà đắp bờ mái rồng lượn, lợp ngói đỏ vảy cá, tất cả đều tắp lự quay lưng về bắc hướng mặt về nam, tổng chiều dài chín trượng chín, đầu xà ngang dài một trượng năm thước năm, lòng nhà cao một trượng, trần nhà ba thước, quy cách bề thế tráng lệ vô cùng. Bốn bề tuy là tường đất đóng khuôn, nhưng trát một lớp bùn nhuyễn trộn rơm lúa mì, tay nghề lại khéo, bằng phẳng nhẵn bóng, như bốn tấm kính pha lê lớn viền quanh bốn khung của căn nhà ngói tường xanh này. Nhà họ Dương thả sức chiếm đất cắm cọc, tường viện nam bắc dài tới mười trượng, cả khuôn viên chiếm hơn ba mẫu đất, ngang với việc hưởng thêm hai phần ruộng phần trăm của sáu nhân khẩu. Lão già mê tín, lén lút tìm một thầy phong thủy bảy tám mươi tuổi, người duy nhất còn sót lại trên bãi sông Vận để xem hướng đất; thầy phong thủy chiều theo ý lão, đoan chắc xây một cổng hoa mái cong đầu đao uốn lượn thì con cháu họ Dương ắt sẽ xuất hiện quan văn tướng võ. Bước vào trong viện lại có một bức tường lửng cao ngang ngực người, ngăn cách viện trong và viện ngoài. Viện ngoài đầy chuồng lợn, rào dê, ổ gà, chuồng vịt cùng những đống củi cao ngất; viện trong chỉ chừa một lối mòn nhỏ như ruột dê, hai bên là hai mảnh vườn rau với nho, dưa chuột, đậu cô ve, cà tím, củ cải, cần tây, cà chua rực rỡ muôn màu, nhìn mát cả mắt. Mỗi mảnh vườn đều có một đường ống nước máy, vài vòi sen xòe cánh, tưới vườn như mưa phùn rơi; thôn Ngư Lăng nhà nào cũng dùng nước máy, đội sản xuất lắp đặt miễn phí, chỉ thu tiền công, nhà họ Dương làm một lèo sáu chỗ, vớ bở một món hời. Một mẫu vườn bằng mười mẫu ruộng, thu nhập một năm của hai mảnh vườn rau nhỏ này thừa sức bù vào chi phí sửa sang cất mới nhà cũ. Còn tiền xây nhà mới lại đến từ những ngả kiếm ăn khác.
Quy cách của mười gian nhà ngói lớn cũng thật lạ lùng: chính giữa là hai gian, hai bên tả hữu mỗi bên là một dãy bốn gian liền kề. Hai gian chính giữa nhô cao hơn hai bên một cái đầu, là nơi ở của hai vợ chồng già chủ nhà, mang phong cách cổ kính, chẳng khác nào khám thờ Táo Vương gia và Táo Vương nãi nãi, ngự trên đầu con cháu lớp dưới, như thế mới lộ rõ tôn ti trật tự trên dưới. Hai gian nhà cao của đôi vợ chồng già, bên trên là chấn song chạm trổ dán giấy thân cao lương, dán chữ hỷ đỏ, cửa sổ dưới tuy là kính nguyên tấm nhưng không thèm treo rèm nhựa hoa lá cành mà lại cuộn ngược rèm giấy, mộc mạc quê mùa; trong phòng là giường sưởi vuông trải chiếu cói, tủ tường, ghế băng dài, bàn bát tiên, toàn bộ đều là đồ gỗ kiểu cũ. Thế nhưng, hai dãy bốn gian bên tả bên hữu lại mang phong vị kinh thành, dáng vẻ hiện đại hẳn hoi. Mặt tiền của hai dãy nhà này, từ mười ba lớp gạch trở lên là cửa kính hai lớp mở khép, trên dưới đều đóng lưới chắn ruồi muỗi màu xanh cỏ, vừa thoáng khí mát mẻ, trong phòng lại sáng sủa mà muỗi mòng chẳng lọt vào được; sát tường hồi phía sau kê giường đôi chứ không đắp giường sưởi bằng đất, trên đầu đóng trần vôi trắng chứ không phải dán giấy hoa sen hồng, dưới chân là nền xi măng láng bóng chứ chẳng phải lát gạch vuông thô ráp. Dãy bên trái là nơi ở của con trai chủ nhà, dãy bên phải là của con gái. Con trai đã thành gia lập thất, trong nhà bày la liệt tủ đứng lớn, bàn trang điểm, tủ rượu, ghế sô pha, bàn ghế xếp; dẫu là đồ tự đóng ở quê nhưng toàn bộ đều làm theo mẫu mới nhất của Công ty Đồ gỗ Bắc Kinh, người nhà quê khéo tay nên kích thước chẳng sai một ly. Con gái vẫn còn nằm trong khuê phòng, đang từng món từng món sắm sửa của hồi môn, nên dẫu dãy bên phải chưa rực rỡ đủ đầy thì cũng chẳng đến nỗi bốn vách trống trơn.
So sánh ra, nhà họ Thiệu ở viện phía tây chỉ cách nhà họ Dương một bức tường lại trở nên ảm đạm mờ nhạt hẳn.
Hai năm nay, nhà họ Thiệu trông cũng từng bước đi lên, có điều không lắm mánh khóe như nhà họ Dương, đâm ra tài lộc chẳng dồi dào bằng. Khu nhà ở vẫn là ba gian nhà đất, hàng rào liễu gai, nhưng trên mái đã lợp ngói đỏ, tựa như một kẻ mặc áo rách rưới lại đội trên đầu chiếc mũ cao ngất ngưởng sang trọng; mặt tiền nhà đất đều đổi sang cửa kính, coi như cũng đổi mới diện mạo. Nhà họ Thiệu vốn sẵn có bốn năm trăm đồng tiền mặt, dỡ ba gian nhà cũ ra xây lại cũng chẳng thâm hụt bao nhiêu; ngặt nỗi họ lại dở chứng đi mua một chiếc ti vi mười hai inch, đúng là chuyện viển vông lạ đời nhưng lại là một đòn xuất kỳ bất ý. Có điều, khoảng sân nhà họ Thiệu lại tựa như một vườn hoa trái: đào mật, mơ trắng, lê tuyết, hồng lửa, hải đường đỏ, táo ngọt, táo tây Hoàng Nguyên Soái, nho hoa hồng, thứ nào cũng có vài cây. Cứ mỗi độ tháng ba xuân ấm, bóng lá xanh um, hương hoa ngào ngạt, nhà họ Thiệu chỉ có phong cảnh sắc trời là vượt hơn nhà họ Dương một bậc.
Cảnh đẹp chẳng thể đem bán, sắc trời cũng chẳng đổi ra tiền, hai nhà nhập lại làm một chẳng phải là bớt chỗ mỡ bù chỗ nạc, nhà họ Dương chịu thiệt còn nhà họ Thiệu hưởng lợi hay sao? Nhưng hãy khoan! Lão già Dương Hoa Cổ Lỗ, vị "Táo Vương gia" của nhà họ Dương, gậy như ý bằng vàng rơi vào tay lão cũng phải bị lột mất một lớp da, nếu không phải vốn một lời mười, tay lạnh chộp được bánh bao nóng thì lão đời nào chịu phóng khoáng như thế.
