Giờ đây chúng ta đã có thể khép lại vấn đề về quá trình phân rã của các nền văn minh, nhưng trước khi rời khỏi đề tài này, vẫn còn một câu hỏi nữa cần được xem xét. Chúng ta phải hỏi rằng, khi nhìn lại chặng đường dài mình đã vượt qua, liệu chúng ta có thể rút ra một khuynh hướng chung nào không. Và trong thực tế chúng ta đã thấy một khuynh hướng không thể lầm lẫn hướng về sự chuẩn hóa và tính đồng nhất: một khuynh hướng tương tự nhưng đối nghịch với khuynh hướng về sự phân biệt và tính đa dạng mà chúng ta đã biết là dấu ấn của giai đoạn phát triển của các nền văn minh. Chúng ta vừa khám phá ra dấu hiệu bề ngoài của khuynh hướng đồng nhất là nhịp điệu “ba phách rưỡi” trong giai điệu của quá trình phân rã. Một dấu hiệu quan trọng hơn của tính đồng nhất là sự tương đồng trong quá trình phân ly một xã hội đang tan rã thành ba tầng lớp bị chia rẽ sâu sắc và những công trình sáng tạo tương tự của từng đại diện trong các tầng lớp đó. Chúng ta đã chứng kiến các lực lượng thiểu số thống trị hoạt động sáng tạo giống như nhau trên nguyên liệu là triết học và tạo ra các chính quyền trung ương; các tầng lớp bị trị nội bộ khám phá ra các “tôn giáo cao cấp” tương tự như nhau nhằm tự trang bị cho họ những giáo hội trung ương; và tầng lớp bị trị ngoại lai thống nhất với nhau trong việc thành lập các tập đoàn chiến tranh để chờ cơ hội bùng nổ trong các “thời kỳ anh hùng”. Tính đồng nhất trong việc hình thành những cơ cấu xã hội khác nhau nói trên thực ra có tầm ảnh hưởng rộng rãi đến nỗi chúng ta có thể biểu diễn khía cạnh đang xét của quá trình phân rã dưới hình thức bảng biểu như ở cuối chương này. Đáng chú ý hơn nữa là sự đồng nhất về cách ứng xử, cảm nhận và cách sống mà nghiên cứu của chúng ta về sự phân hóa tâm hồn đã cho thấy.

Sự tương phản giữa tính đa dạng của quá trình phát triển và tính đồng nhất của quá trình tan rã là điều chúng ta có thể mong đợi khi xem xét những hình ảnh đơn giản tương tự, chẳng hạn như câu chuyện về tấm vải của Penelope. Khi người vợ trung thành của chàng Odysseus, lúc bấy giờ đang đi xa, hứa với những kẻ dai dẳng đeo bám xin cầu hôn rằng nàng sẽ kết hôn với một người trong số họ ngay khi nàng dệt xong tấm vải liệm cho ông già Laertes, nàng đã ngày ngày dệt bên khung cửi để rồi khi đêm xuống lại tháo bỏ tất cả công sức lao động ban ngày của mình. Mỗi buổi sáng, khi nàng căng khung cửi và bắt đầu dệt tiếp tấm vải, nàng được quyền và có thể chọn lựa, nếu nàng muốn, một trong vô số những mẫu hoa văn khác nhau. Nhưng công việc ban đêm của nàng luôn luôn đồng nhất một cách đơn điệu, bởi lẽ khi tháo tấm vải thì các hoa văn không còn tạo nên sự khác biệt gì nữa. Dù cho các động tác dệt ban ngày có phức tạp đến đâu thì công việc ban đêm cũng chỉ đơn giản là động tác rút các sợi chỉ ra mà thôi.

Penelope thật đáng thương với sự đơn điệu đến buồn tẻ của công việc mà nàng vẫn phải làm hàng đêm. Nếu công việc ngu xuẩn này không đi tới đâu thì chắc chắn nàng đã không thể chịu đựng được khổ ải đó. Động lực thúc đẩy nàng chính là câu hát trong tâm hồn nàng: “Rồi ta sẽ được đoàn tụ với chàng”. Nàng đã sống và làm việc trong hy vọng; và niềm hy vọng ấy đã không phụ nàng. Người anh hùng đã trở về để tìm vị nữ anh hùng vẫn thuộc về chàng, và câu chuyện Odyssey kết thúc với sự đoàn tụ của họ.

Vậy nếu như, ngay cả khi việc rút những sợi chỉ trên khung cửi của Penelope không phải là một việc làm vô ích, thì đâu là ý nghĩa công việc của người thợ dệt vĩ đại đã sáng tạo ra công trình mà chúng ta đang nghiên cứu, và của bài hát trong tâm hồn được thể hiện qua những vần thơ của Goethe?

Trong dòng đời, trong cơn giông tố,

Trong hành động, trong ngọn lửa, trong bão táp mưa sa,

Dù ở đây hay đó,

Dù ở dưới hay trên,

Bước vững vàng hay lang thang vô định;

Dù sinh hay tử,

Giữa đại dương bao la,

Nơi cơn sóng không ngừng

Nhấp nhô từng đợt,

Dù ở trên hay dưới

Chúng vẫn cuốn xô nhau

Nhấp nhô và đu đưa

Như đời nhiều thay đổi.

Trên khung cửi thời gian không hề sợ hãi

Ta dệt nên tấm áo choàng của Đức Chúa Cha.[1]

Công trình Linh hồn của trái đất, khi được dệt nên và tháo gỡ từng sợi chỉ trên khung cửi thời gian, chính là lịch sử của nhân loại như nó đã tự thân khẳng định trong các quá trình hình thành, phát triển, suy sụp và tan rã của các xã hội loài người; và trong mớ hỗn độn của dòng đời, trong cơn giống tố của sự vận động chúng ta có thể nghe được một nhịp điệu cơ bản và mạnh mẽ mà chúng ta đã lần lượt gọi là thách thức và đáp ứng, thoái lui và trở lại, giải tán và tập hợp, tiền đề và hậu duệ, phân ly và thống nhất. Nhịp điệu cơ bản này là nhịp điệu xen kẽ của Âm và Dương; và trong khi lắng nghe nó, chúng ta nhận ra rằng, mặc dù các bài thơ có thể được trả lời bằng các hồi khúc, chiến thắng được trả lời bằng chiến bại, sự sáng tạo được trả lời bằng sự hủy hoại, sinh được trả lời bằng tử, song diễn tiến của nhịp điệu này không phải là sự thay đổi bất thường của một trận chiến chưa ngã ngũ, cũng không phải là vòng quay buồn tẻ của chiếc cối xay. Vòng quay liên tục của bánh xe không phải là một chuyển động lặp đi lặp lại thuần túy nếu như tại mỗi vòng xoay nó đều đưa chiếc xe tiến gần hơn đến mục tiêu của mình; và, nếu như sự hồi sinh biểu thị một điều mới mẻ chứ không chỉ là sự tái sinh một thứ đã sống và chết trước đó, thì bánh xe luân hồi không chỉ là cỗ máy gian tà để hành hạ Ixion bị đày đọa. Từ đó cho thấy âm nhạc của nhịp điệu Âm – Dương trong bài ca sáng tạo; và chúng ta không được phép để lạc lối vào con đường võ đoán sai lầm về bản thân chúng ta, bởi lẽ chúng ta có tai, chúng ta có thể nghe được những nốt nhạc sáng tạo xen lẫn với những nốt nhạc hủy hoại. Không thể kết án bài hát là trò giả mạo của ma quỷ, bởi tính đối ngẫu của các nốt nhạc là sự đảm bảo cho tính xác thực. Nếu nghe thật kỹ chúng ta sẽ nhận thấy rằng, khi hai nốt nhạc pha quyện vào nhau, chúng tạo ra không phải một “nghịch âm” mà là một hợp âm du dương. Sự sáng tạo sẽ không còn là sáng tạo nếu nó không nuốt chửng mọi thứ, kể cả mặt đối lập của chính nó.

Nhưng Linh hồn trái đất đã dệt nên lớp vỏ bọc sự sống nào? Nó được để dành trên thiên đàng một khi được dệt xong, hay chúng ta, ngay trên trái đất này, có thể nhìn thoáng qua những hoa văn siêu phàm của nó? Chúng ta nghĩ gì về các mảnh vụn nằm rải rác dưới chân khung cửi khi người thợ dệt làm công việc tháo chỉ? Trong quá trình phân rã của một nền văn minh chúng ta thấy rằng, mặc dù có thể hiếm có những quang cảnh phô trương, song nó không tan biến mà không để lại một đống đổ nát ở sau lưng. Khi các nền văn minh bước vào giai đoạn tan rã chúng thường để lại sau lưng một lớp trầm tích của các chính quyền trung ương và giáo hội trung ương cũng như các tập đoàn chiến tranh của người rợ. Chúng ta nhận xét gì về những chủ thể này? Phải chăng chúng đơn thuần là những phế phẩm, hay những mảnh vụn này cũng là những mảnh ghép thực thụ do người thợ dệt tạo nên, với đôi tay vô tình thao tác trên một công cụ cao siêu hơn so với cái khung cửi ồn ào rõ ràng đã chiếm hết tâm trí của anh ta?

Với câu hỏi mới này, nếu quay trở lại với kết quả của các cuộc nghiên cứu trước đó, chúng ta sẽ tìm ra lý do để tin rằng những chủ thể này không chỉ là các phụ phẩm của quá trình phân rã xã hội; vì đầu tiên chúng ta đã coi chúng là biểu hiện của mối quan hệ tiền đề–hậu duệ; và đây là một mối quan hệ giữa xã hội này với xã hội khác. Rõ ràng là ba kết cấu xã hội này không thể được giải thích hoàn toàn theo khái niệm lịch sử của một xã hội đơn lẻ bất kỳ; sự tồn tại của chúng có liên quan đến một mối quan hệ giữa xã hội này với một xã hội khác, và do đó chúng cần phải được nghiên cứu như các nhân tố độc lập. Nhưng sự độc lập sẽ đưa chúng tới đâu? Khi nghiên cứu các chính quyền trung ương chúng ta đã biết rằng nền hòa bình mà chúng đem lại cũng phù du như sự hoành tráng của chúng; và khi làm việc với các tập đoàn chiến tranh của người rợ chúng ta lại phát hiện rằng những ký sinh vật sống trên xác của nền văn minh đã chết không thể hy vọng sống lâu hơn quá trình chúng làm phân hủy tử thi thành những nhân tố mới sạch sẽ. Tuy nhiên, mặc dù các tập đoàn chiến tranh có thể đã được dành sẵn số phận yểu mệnh của Achilles, song đời sống ngắn ngủi của người rợ vẫn để lại ít nhất là một tiếng vang sau lưng nó trong các thiên anh hùng ca tưởng nhớ một “thời đại anh hùng”. Còn số phận của giáo hội trung ương mà mọi tôn giáo cao cấp đều muốn đạt tới là gì?

Chúng ta sẽ thấy rằng hiện tại chúng ta chưa ở vào một địa vị thích hợp để trả lời câu hỏi mới này, và rõ ràng là chúng ta không thể bỏ qua nó, bởi lẽ câu hỏi nắm giữ chìa khóa ý nghĩa công trình của người thợ dệt. Nghiên cứu của chúng ta chưa thể kết thúc; nhưng chúng ta đã tiến đến giới hạn phạm vi nghiên cứu cuối cùng của mình.

Ebook được làm dựa theo bản in của cuốn sách sau:

NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ NHÂN LOẠI

ARNOLD JOSEPH TOYNBEE, DAVID CHURCHILL SOMERVELL

Người dịch:

Chịu trách nhiệm xuất bản:

Biên tập và sửa bản in:

Bìa và trình bày:

Không có thông tin.

❀ ❀ ❀

[1] Goethe: Faust, II. 501-9 (bản dịch của R. Anstell).