Vấn đề về quá trình suy tàn của các nền văn minh rõ ràng hơn so với vấn đề về sự phát triển của chúng. Thật ra, nó gần như hiển nhiên ngang với vấn đề về sự hình thành các nền văn minh. Sự hình thành các nền văn minh được diễn giải dựa trên thực tế đơn giản là chúng đã xuất hiện và rằng chúng ta đếm được tổng cộng 26 đại diện – trong đó bao gồm năm nền văn minh bị giam hãm và bỏ qua các nền văn minh yểu mệnh. Trong số 26 nền văn minh đó, không ít hơn 16 nền văn minh nay đã chết và bị chôn vùi. Mười nền văn minh còn tồn tại bao gồm xã hội Tây phương của chúng ta, trung tâm của xã hội Cơ Đốc Chính thống ở Cận Đông, chi nhánh của nó ở Nga, xã hội Hồi giáo, xã hội Ấn giáo, trung tâm của xã hội Viễn Đông ở Trung Quốc, chi nhánh của nó ở Nhật Bản, và ba nền văn minh bị giam hãm của người Polynesia, người Eskimo và người du mục. Nếu xem xét kỹ hơn mười nền văn minh còn tồn tại này, chúng ta thấy các xã hội Polynesia và du mục hiện đang trong cơn hấp hối cuối cùng, và bảy trong số tám nền văn minh còn lại đều đang chịu sự đe dọa, dưới nhiều mức độ khác nhau, của nền văn minh còn lại, chính là nền văn minh phương Tây của chúng ta. Hơn nữa, không dưới sáu trên bảy nền văn minh nói trên (ngoại trừ nền văn minh Eskimo, vốn sự phát triển đã bị giam hãm từ khi còn thơ ấu) đều đang thể hiện những dấu hiệu rạn nứt và đi vào giai đoạn suy tàn.

Một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất của sự suy tàn, như chúng ta đã biết, là hiện tượng một nền văn minh đang tan rã nỗ lực trì hoãn quá trình diệt vong của nó bằng cách đề ra sự thống nhất chính trị bằng vũ lực thông qua một chính quyền trung ương. Đối với các nhà nghiên cứu Tây phương, ví dụ kinh điển là xã hội Hy Lạp cổ đã dựng nên Đế chế La Mã bằng vũ lực trong chương lịch sử áp chót của nó. Giờ đây, nếu lướt qua tất cả các nền văn minh còn sống, ngoài nền văn minh của mình, chúng ta sẽ thấy rằng nhánh chính của Cơ Đốc Chính thống đã trải qua một chính quyền trung ương là Đế chế Ottoman; phân nhánh Cơ Đốc Chính thống ở Nga đã thành lập một chính quyền trung ương từ cuối thế kỷ 15, sau sự thống nhất chính trị của hai chế độ Muscovy và Novgorod; và nền văn minh Ấn độ giáo cũng đã có chính quyền trung ương là Đế chế Mughal và hậu duệ của nó, chính quyền thuộc địa Anh; nhánh chính của nền văn minh phương Đông có Đế chế Mông Cổ và mô hình thu nhỏ của nó là triều đại Mãn Thanh; và chi lưu Nhật Bản của nền văn minh phương Đông có chính quyền Shogun Tokugawa. Còn đối với nền văn minh Hồi giáo, chúng ta có thể thấy điềm báo về ý thức hệ của một chính quyền trung ương trong động thái thống nhất Hồi giáo thành một “chủ nghĩa Liên Hồi”.

Nếu công nhận hiện tượng thành lập chính quyền trung ương nói trên là dấu hiệu suy tàn, chúng ta phải kết luận rằng, tất cả sáu nền văn minh ngoài Tây phương còn sống sót ngày nay đều đã bị rạn nứt từ bên trong trước khi chúng vỡ vụn dưới tác động của nền văn minh Tây phương từ bên ngoài. Trong một phần sau của nghiên cứu này, chúng ta sẽ tìm kiếm lý do để tin rằng, một nền văn minh là nạn nhân của cuộc xâm lược thực chất đã rạn nứt từ bên trong và không còn khả năng phát triển nữa. Với mục đích trước mắt, chúng ta chỉ cần kết luận rằng, tất cả các nền văn minh còn tồn tại đều đã rạn nứt và đang trong quá trình tan rã ngoại trừ nền văn minh của chúng ta.

Vậy còn nền văn minh Tây phương của chúng ta thì sao? Hiển nhiên là nó chưa đạt tới giai đoạn hình thành chính quyền trung ương. Nhưng chúng ta đã thấy từ phần trước, rằng chính quyền trung ương không phải là màn mở đầu mà cũng không phải là màn kết thúc của quá trình tan rã. Nó được theo sau bởi cái mà chúng ta gọi là “thời kỳ quá độ”, và trước đó là cái mà chúng ta gọi là “thời kỳ loạn lạc” thường kéo dài trong nhiều thế kỷ; và nếu người thuộc thế hệ chúng ta tự cho phép mình phán xét qua những tiêu chuẩn hoàn toàn chủ quan theo cảm nhận của chúng ta về thời đại của chính mình, thì phán xét tốt nhất có lẽ là “thời kỳ loạn lạc” đang tiến đến rất gần chúng ta. Nhưng ta hãy để ngỏ vấn đề này cho hiện tại.

Chúng ta đã định nghĩa bản chất sự suy tàn của các nền văn minh. Chúng là những thất bại trong một nỗ lực táo bạo nhằm tiến lên từ trình độ của người nguyên thủy tới một trình độ “siêu nhân” nào đó, và chúng ta đã mô tả tổn thất trong cuộc phiêu lưu vĩ đại này bằng cách sử dụng nhiều hình ảnh ví von. Chẳng hạn như chúng ta đã so sánh chúng với những tay leo núi bị ngã xuống chết, hoặc sa vào một tình trạng “dở sống dở chết” ở phía trên sườn núi mà họ khởi đầu leo, trước khi đến được “điểm khởi đầu mới” trên vách đá phía trên. Chúng ta cũng đã trình bày bản chất của những sự suy tàn này bằng các khái niệm “phi vật chất”, chẳng hạn như sự mất mát sức sáng tạo trong linh hồn của các cá nhân hoặc thiểu số sáng tạo, nó tước mất sức mạnh thần kỳ giúp họ gây ảnh hưởng lên tâm hồn của đa số không sáng tạo. Ở đâu không có sự sáng tạo thì ở đó không thể có sự bắt chước cá nhân sáng tạo. Người thổi sáo đánh mất tính khéo léo của mình thì không còn có thể phù phép bắt đôi chân của công chúng nhảy múa được nữa; và nếu, trong cơn thịnh nộ và hoảng loạn, anh ta thử tự biến mình thành một “sĩ quan huấn luyện” hoặc một người “chăn nô lệ”, thúc ép bằng bạo lực lên những con người mà anh ta không còn có thể dẫn dắt bằng sức quyến rũ kỳ diệu ngày nào, thì chắc chắn anh ta đã tự tiêu diệt sức mạnh lãnh đạo của mình; và những người trước kia tự nguyện tuân theo sự điều khiển của anh ta, nay sẽ chống lại bằng một cuộc nổi dậy.

Thực tế là, như chúng ta đã chứng kiến trong bất kỳ xã hội nào, khi một thiểu số sáng tạo thoái hóa thành một tầng lớp thống trị cố gắng dùng vũ lực để duy trì vị trí mà nó không còn xứng đáng, thì thay đổi về đặc tính của nhân tố chi phối này sẽ kích thích sự ly khai của một tầng lớp bị trị không còn khâm phục, bắt chước theo tầng lớp thống trị và nổi dậy chống lại tình trạng nô dịch. Chúng ta cũng đã chứng kiến tầng lớp bị trị này, khi nó tự khẳng định mình, được phân chia thành hai bộ phận riêng biệt. Một là giai cấp bị trị nội địa, kiệt sức và ương bướng; hai là giai cấp bị trị ngoại quốc ở phía bên kia các đường biên giới, giờ đây đang sử dụng bạo lực để chống lại sự sáp nhập.

Dựa trên quan điểm này, bản chất quá trình suy tàn của các nền văn minh có thể được tóm tắt thành ba điểm chính: sự thất bại của lực lượng sáng tạo trong thiểu số; gây ra phản ứng đáp lại là sự suy giảm việc ngụy trang ở bộ phận đa số; và sự mất mát liên tục đã gắn kết xã hội thành một khối thống nhất. Với bức tranh về bản chất của sự suy tàn đã phác ra trong đầu, giờ đây chúng ta có thể chuyển sang tìm hiểu lý do của chúng: đó là cuộc điều tra sẽ kéo dài suốt phần còn lại của nghiên cứu này.