Nhiều người ôm giữ một quan niệm thiếu khôn ngoan, cho rằng bậc quân vương trị quốc hay kẻ quyền quý hành sự mà biết dựa theo tương quan giữa các bè phái thì đó mới là cốt lõi của thuật trị thế; thế nhưng trái lại, đỉnh cao của trí tuệ lại nằm ở chỗ: hoặc phải biết xếp đặt những việc đại sự chung quy, nơi kẻ thuộc các phe phái dẫu khác biệt vẫn tìm được tiếng nói đồng thuận; hoặc phải khéo léo ứng xử riêng biệt với từng cá nhân một. Dẫu vậy, tôi không bảo rằng được phép xem nhẹ chuyện bè phái. Kẻ hèn mọn thuở hàn vi muốn ngoi lên tất phải nương tựa phe cánh; song những bậc đại nhân đầy đủ thực lực tự thân thì tốt hơn cả là nên giữ mình vô tư, đứng ở thế trung lập. Ngay cả với những kẻ mới bước chân vào chính trường, việc nương theo một phe phái nào đó một cách chừng mực — sao cho dẫu thuộc phe này nhưng vẫn được lòng phe kia nhất — thường là con đường khôn ngoan hơn cả. Bè phái ở thế yếu hèn hơn lại thường gắn kết bền chặt hơn; và người đời thường thấy một thiểu số kiên quyết, cứng rắn lại có thể làm hao tổn cả một đám đông chừng mực hơn. Khi một phe bị tiêu diệt, phe còn lại ắt sẽ phân rã thành những nhánh nhỏ hơn; chẳng hạn như phe phái giữa Lucullus cùng các quý tộc viện nguyên lão (vốn tự xưng là Optimates) từng cầm cự được một thuở trước thế lực của Pompey và Caesar; nhưng khi uy quyền của viện nguyên lão bị lật đổ, chẳng bao lâu sau Caesar và Pompey liền trở mặt đánh nhau. Khối liên minh giữa Antonius và Octavianus Caesar chống lại Brutus và Cassius cũng tồn tại được một dạo tương tự; song khi Brutus và Cassius bị đè bẹp, Antonius cùng Octavianus cũng mau chóng rạn nứt rồi chia rẽ đôi đường. Những tấm gương ấy tuy thuộc về thời chiến tranh loạn lạc, song bè phái chốn thâm cung nội bộ cũng tuân theo cùng một lẽ ấy. Bởi thế, những kẻ vốn chỉ giữ vai trò thứ yếu trong phe cánh, khi phe ấy phân rã, thường lại vươn lên nắm quyền thủ lĩnh; nhưng cũng lắm phen họ hóa thành kẻ vô dụng rồi bị gạt phăng sang một bên; âu cũng bởi sức mạnh của nhiều kẻ chỉ bộc lộ khi còn thế đối đầu, một khi kẻ thù không còn thì bản thân họ cũng chẳng còn đất dụng võ. Người đời cũng thường thấy những kẻ khi đã yên vị ở chốn quan trường liền quay sang ngả theo phe đối địch với phe từng nâng đỡ mình: có lẽ họ đinh ninh rằng vây cánh cũ đã nắm chắc trong tay, nên giờ là lúc mưu cầu mối lợi mới. Kẻ phản bội trong nội bộ bè phái thường dễ dàng hưởng lợi mà không hề hấn gì; bởi khi thế trận giằng co đã lâu, chỉ cần một kẻ ngả sang là cán cân lập tức nghiêng ngả, và kẻ ấy mặc nhiên gom hết mọi công lao. Thái độ đi dây thăng bằng giữa hai phe không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ lòng trung dung, mà lắm khi chỉ vì thói vụ lợi của chính bản thân, nhằm mưu toan lợi dụng cả đôi đường. Chẳng thế mà tại Ý, người ta thường đem lòng ngờ vực những vị giáo hoàng luôn miệng xưng mình là Padre commune (người cha chung); bởi họ coi đó là dấu hiệu của một kẻ toan tính dồn mọi bổng lộc, quyền thế về cho gia tộc mình. Bậc đế vương cần phải hết sức dè chừng việc chọn phe mà tự biến mình thành tay chân của một đảng phái; bởi các liên minh hình thành bên trong một quốc gia bao giờ cũng là mầm độc đối với nền quân chủ: chúng tạo ra một thứ nghĩa vụ vượt lên trên cả lòng trung quân ái quốc, và hạ bệ đức vua xuống ngang hàng với lũ thường nhân, như câu nói tanquam unus ex nobis (chẳng khác nào một kẻ trong chúng ta); điều này từng thấy rõ qua biến cố Liên minh Công giáo tại Pháp. Khi các phe phái nổi lên quá mạnh mẽ và bạo liệt, đó chính là dấu hiệu cho thấy sự suy yếu của đấng quân vương, gây tổn hại khôn lường tới cả uy quyền lẫn chính sự của triều đình. Sự vận động của các bè phái dưới quyền đế vương phải tựa như chuyển động của các tinh cầu bậc dưới (theo cách nói của các nhà thiên văn học): chúng dẫu có quỹ đạo riêng, nhưng rốt cuộc vẫn phải lặng lẽ chịu sự chi phối và cuốn theo vòng quay tối thượng của primum mobile (động cơ đầu tiên).