“Tiếc rẻ!”… Không, tôi không thể, không có quyền cho bất kỳ ai con dao ấy, kỷ niệm về người bạn đã hy sinh, đồ vật riêng còn lại duy nhất của Cotca.

Nhưng tôi đã giữ đúng lời hứa. Ở xưởng sửa chữa pháo của sư đoàn có một bác thợ nguội khéo tay, một trung sĩ đã có tuổi, quê ở vùng núi Ural. Hồi mùa xuân chính bác đã gọt cái chuôi ở con dao của Cotca. Tôi nhờ bác ấy gọt một cái chuôi giống y như vậy và lắp vào lưỡi dao mới tinh mà tôi đưa cho. Chẳng phải nhờ suông: tôi đem đến tặng bác thợ nguội cả một hòm con đồ nguội chiến lợi phẩm - những eto, khoan, đục - toàn những thứ tôi chẳng cần gì đến, nhưng bác ta thì lại mừng rỡ như người bắt được của.

Bác ta gọt một cái chuôi dao thật tuyệt: hai con dao giờ đây chỉ có thể phân biệt được, nhờ đôi vết mẻ và hai chữ “C.K” khắc trên mỏm chuôi con dao của Cotca. Tôi đã tưởng tượng trong đầu cảnh chú bé mừng rơn khi nhận được con dao găm y hệt dao của lính đổ bộ thực thụ, lại có cái chuôi tuyệt đẹp như vậy. Tôi hoàn toàn thông cảm sự mừng rỡ của nó vì chính tôi cách đây chẳng lâu la gì lắm cũng còn là một cậu thiếu niên.

Con dao ấy tôi luôn đeo bên mình, hy vọng gặp Kholin hoặc trung tá Griadnov là nhờ chuyển ngay cho Ivan. Tôi không dám nghĩ đến chuyện chính mình sẽ được gặp lại Ivan. Giờ đây nó ở đâu? - Tôi không sao hình dung nổi điều đó mỗi lần nhớ đến chú bé.

Đó là những ngày sôi động: các sư đoàn trong tập đoàn quân chúng tôi vượt sông Dnepr và, như đã nói trong các bản tin của thông tấn xã “đang tiến hành những trận đánh có hiệu quả nhằm mở rộng bàn đạp ở hữu ngạn…”

Tôi hầu như không sử dụng con dao găm, tuy nhiên trong một cuộc đánh giáp lá cà tôi đã cần đến nó, và nếu như không có nó thì tên binh nhất to béo ở Hamburg chắc đã bổ vỡ đầu tôi bằng một nhát xẻng.

Bọn Đức kháng cự điên cuồng. Sau tám ngày tiến hành những trận đánh tiến công gay go chúng tôi được lệnh dừng lại tổ chức phòng ngự, và nhân dịp này vào đầu tháng Một, một ngày giá lạnh đẹp trời, ngay trước ngày lễ lớn[1], tôi đã gặp trung tá Griadnov.

Ông người tầm thước, cái đầu to trên thân hình chắc nịch, mặc áo capote và đội mũ lông bịt tai, đang đi đi lại lại bên lề đường cái, hơi cà nhắc chân phải, bị thương từ hồi chiến tranh với Phần Lan. Tôi nhận ra ông từ xa, khi vừa mới bước ra bìa rừng nơi lực lượng còn lại của “tiểu đoàn tôi” chiếm lĩnh trận địa - giờ đây tôi có đầy đủ căn cứ để gọi nó là “tiểu đoàn tôi” vì ngay trước khi vượt sông, tôi được quyết định chính thức bổ nhiệm làm tiểu đoàn trưởng.

Trong khu rừng chúng tôi bố phòng hoàn toàn yên tĩnh, những đám lá trắng ra vì băng tuyết bám. Ở khu vực này một quân đoàn kỵ binh cozac cận vệ mở đột phá khẩu, hiện họ dừng nghĩ ở trong rừng. Từ nhỏ, mùi mồ hôi ngựa và bò thường làm tôi liên tưởng đến mùi sữa tươi và mùi bánh mì nóng hổi, vừa mới lấy trong lò ra. Giờ đây tôi cũng sực nhớ đến làng quê thân yêu, nơi thời thơ ấu tôi thường về ở với bà - một bà cụ nhỏ bé, khô đét, yêu quý tôi vô cùng. Tất cả chỉ vừa mới cách đây không lâu, nhưng tôi có cảm giác là đã xa lắc xa lơ và không còn bao giờ trở lại, như tất cả những gì thuộc thời trước chiến tranh…

Hồi ức tuổi thơ lập tức vụt biến đi khi tôi vừa mới bước chân ra bìa rừng. Con đường cái ngổn ngang xe pháo của bọn Đức, số cháy, số tan tành hoặc bị bỏ lại nguyên vẹn; lính Đức chết nằm đủ tư thế khắp mặt đường, dưới rãnh; những đống xác xám xịt rải rác đó đây trên cánh đồng bị chiến hào xẻ dọc xẻ ngang. Trên mặt đường, cách trung tá Griadnov chừng năm chục mét, anh lái xe của ông cùng với một trung úy phiên dịch đang lục lọi trong thùng một chiếc xe thiết giáp tham mưu của bọn Đức. Bốn người nữa - tôi không nhìn rõ cấp bậc của họ - đang sục sạo trong các chiến hào bên kia đường. Trung tá hét to bảo họ gì đó, nhưng trời gió nên tôi nghe không rõ.

Khi tôi bước lại gần, Griadnov quay bộ mặt rỗ ngăm ngăm đen và béo phị về phía tôi và thốt lên bằng cái giọng ồm ồm khàn khàn, không hiểu ngạc nhiên hay vui mừng:

- Cậu còn sống hở Ganxev?

- Còn sống ạ! Tôi đã chết sao được kia chứ? - Tôi cười, đáp. - Chúc đồng chí trung tá khỏe!

- Chào cậu! Nếu còn sống thì cứ sống cho khỏe nữa đi!

Tôi nắm chặt bàn tay ông chìa ra, nhìn quanh một lượt và sau khi chắc chắn ngoài Griadnov ra không còn ai nghe thấy, tôi hỏi:

- Báo cáo đồng chí trung tá, đồng chí cho phép hỏi một câu: Ivan đã về chưa ạ?

- Ivan à? Ivan nào?

- Thằng bé ấy ạ, Bondarev ấy.

- Nó về hay chưa, cậu hỏi làm gì? - Griadnov hỏi, vẻ không hài lòng và cau mày nhìn tôi bằng cặp mắt đen hơi ranh mãnh.

- Báo cáo đồng chí, lần ấy tôi cũng có tham gia đưa nó qua sông…

- Thiếu gì người đã đưa một người khác qua sông! Mỗi người chỉ được biết điều anh ta được phép biết. Đó là kỷ luật của quân đội, đặc biệt là đối với trinh sát.

- Nhưng tôi hỏi là có việc đấy ạ! Không phải việc công, việc riêng thôi… Tôi muốn nhờ đồng chí trung tá giúp cho một việc. Tôi có hứa tặng Ivan, - tôi cởi khuy áo capote, tháo con dao găm ở thắt lưng và đưa cho trung tá, - nhờ đồng chí chuyển giúp. Nó muốn có một con dao như thế này lắm đấy ạ!

- Tôi biết, tôi biết, Ganxev ạ, - trung tá thở dài, cầm con dao lên xem. - Được đấy. Nhưng có loại đẹp hơn. Nó đã có phải đến chục con như thế này chứ không ít. Cả một hòm con con… Làm thế nào được - cũng một kiểu say mê! Tuổi nó như vậy. Chuyện thường thấy - con trai mà! Thôi được, nếu gặp nó tôi sẽ chuyển giúp cậu.

- Tức là nó… chưa về cơ ạ? - Tôi hồi hộp hỏi.

- Về rồi. Và lại đi rồi… Tự ý bỏ đi.

- Sao thế ạ?

Trung tá cau mày lặng thinh, mắt nhìn đâu đó xa xăm. Đoạn nói nhỏ bằng cái giọng ồm ồm khàn khàn:

- Trên quyết định đưa nó về trường thiếu sinh quân. Nó cũng đã đồng ý. Sáng hôm sau phải làm các giấy tờ thủ tục thì đang đêm nó trốn đi… Tôi không trách nó: tôi thông cảm với nó. Chuyện này nói thì dài lắm, với lại cậu cũng không cần biết làm gì…

Ông quay bộ mặt rõ to béo lại nhìn tôi, nghiêm nghị và đăm chiêu:

- Lòng căm thù chưa hết sôi sục trong người nó. Nó đứng ngồi không yên được… Có thể, nó sẽ còn trở lại, nhưng cũng rất có thể nó sẽ gia nhập đội du kích… Cậu phải quên nó đi và từ nay xin nhớ một điều: không được hỏi về những người nằm vùng. Càng ít người nói và càng ít người biết về họ thì họ càng sống lâu. Cậu gặp thằng bé một cách ngẫu nhiên, nên biết nhiều về nó - cậu đừng phật lòng nhé - cậu không được phép! Vì vậy từ nay nhớ cho kỹ một điều: không có chuyện gì cả, cậu không quen biết Bondarev nào cả, không thấy, không nghe gì sất. Vả cũng chưa từng đưa ai qua sông! Vì vậy cũng chẳng có gì nên hỏi. Nghe thủng chưa?

… Từ đấy tôi không bao giờ hỏi nữa. Vả lại cũng chẳng còn ai để mà hỏi. Ít lâu sau Kholin hy sinh trong một trận đi trinh sát: trong bóng nhá nhem trước lúc trời sáng, nhóm trinh sát của anh vấp phải ổ phục kích của bọn Đức. Một loạt liên thanh bắn gãy cả hai chân, Kholin ra lệnh cho tất cả rút lui, mình anh nằm lại bắn cản đến viên đạn cuối cùng, và khi địch xông tới bắt, anh cho nổ quả lựu đạn chống tăng… Trung tá Griadnov chuyển sang tập đoàn quân khác, và từ đấy tôi không gặp lại ông nữa.

Nhưng quên Ivan đi, như lời trung tá căn dặn, tất nhiên là tôi không thể quên được. Và tuy nhiều khi nhớ đến chú bé trinh sát, nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ rằng sẽ có lần tôi gặp lại nó hoặc được biết thêm gì về số phận nó.

❀ ❀ ❀

[1] Tức ngày kỷ niệm Cách mạng tháng Mười, 7-11 (ND).