Trong trận chiến đấu ở gần Coven tôi bị thương nặng, bị liệt vào loại “sử dụng hạn chế”: hội đồng y khoa chỉ cho phép sử dụng tôi vào những chức vụ ngoài quân thường trực ở các ban tham mưu binh đoàn hoặc ở hậu cần. Tôi đành phải rời tiểu đoàn và sư đoàn đã trở nên thân thuộc của mình. Nửa năm chiến tranh cuối cùng, tôi làm phiên dịch ở ban trinh sát quân đoàn, cũng trong phương diện quân Beloruxia I, nhưng thuộc một tập đoàn quân khác.

Khi những trận đánh chiếm Berlin bắt đầu, tôi cùng với hai sĩ quan nữa được biệt phái về một trong những tổ công tác được thành lập để thu thập các tài liệu và lưu trữ của bọn Đức.

Berlin đầu hàng ngày 2 tháng Năm, vào lúc ba giờ chiều. Trong giờ phút lịch sử ấy, tổ công tác của chúng tôi đang ở giữa trung tâm thành phố, trong một tòa nhà hầu như bị phá hủy ở đường Prin-Anbrec Stratx, mới đây là trụ sở của Sở Mật thám quốc gia.

Đúng như điều tôi đã dự đoán, phần lớn tài liệu bọn Đức đã kịp chuyển đi hoặc thiêu hủy. Chỉ ở các căn phòng trên tầng bốn, tầng trên cùng, chúng tôi mới phát hiện những tủ hồ sơ không hiểu sao còn nguyên vẹn và cả một tủ phích to tướng. Điều này do các xạ thủ tiểu liên, những người đầu tiên xông vào tòa nhà đã thò đầu ra cửa sổ hét toáng lên vui mừng thông báo cho chúng tôi biết. Cũng lúc ấy một chiến sĩ thấp lùn, vai rộng, người chắc nịch chạy lại báo cáo với tôi:

- Báo cáo đồng chí đại úy, ở sân ngoài kia, trong một xe ô tô, có tài liệu giấy tờ ạ!

Trong cái sân to rộng của Sở Giettapo, giờ đây ngổn ngang những đá và gạch vỡ, trước kia là gara của hàng mấy chục, có khi hàng trăm chiếc ô tô, trong số đó chỉ còn lại vài chiếc, đã bị mìn phá hủy và hỏng hóc đến mức không thể chữa được nữa. Tôi nhìn quanh: lô cốt boongke, những xác chết, những hố bom và trong góc sân - một tổ công binh cầm máy dò mìn.

Cách cổng không xa có một chiếc xe tải cao to với những bình hóa khí. Thành xe phía đuôi mở: trong thùng xe, dưới tấm bạt che lộ ra một xác tên sĩ quan mặc quân phục S.S. màu đen và những tập hồ sơ, cặp tài liệu buộc thành từng bó.

Anh chiến sĩ trèo vào thùng xe, lôi các bó ra sát mép thành xe. Tôi dùng dao găm cắt dây buộc.

Đó là tài liệu của GFP, tức mật thám dã chiến, thuộc cụm quân “Trung tâm”. Thời điểm của các tài liệu này là mùa đông 1943- 1944: Những báo cáo về các “hành động” tiễu phạt và các kế hoạch cài điệp viên, những yêu cầu tầm nã và chỉ dẫn, bản sao các mật báo và thông báo đặc biệt. Chúng nói về lòng dũng cảm và sự hèn nhát, về những người bị xử tử và những người trả thù, về những người bị bắt và những người không sao bắt nổi. Đối với tôi các tài liệu ấy đặc biệt lý thú: Modưr và Petericov, Resitxa và Pinxc - toàn những vùng quen thuộc ở tỉnh Gomen và miền Polexia, những nơi phương diện quân chúng tôi đã tiến qua. Chúng lần lượt hiện lại trước mắt tôi.

Trong các tập hồ sơ không ít những bản sơ yếu lý lịch với cứ liệu ngắn gọn, mang tính chất định hướng về những nhân vật mà tụi mật thám đang truy tìm, đang lùng bắt và đang đàn áp. Một số hồ sơ lại còn dán cả ảnh nữa.

- Ai thế? - Cậu chiến sĩ đứng trong thùng xe cúi xuống chỉ ngón tay ngắn ngủi vào những tấm ảnh hỏi tôi: - Đồng chí đại úy, ai thế?

Tôi không trả lời, đứng ngây ra lật giở những tập tài liệu, xem hết cặp này đến cặp khác, không cần để ý gì đến trời đang mưa. Phải, trong cái ngày hùng tráng ấy - ngày chiến thắng - ở Berlin trời mưa lất phất, lạnh và âm u. Mãi đến chiều trời mới quang mây và mặt trời ló ra qua màn khói.

Sau mười ngày ầm ầm những trận đánh khóc liệt, giờ đây sự yên tĩnh đang bao trùm tất cả và chỉ đôi nơi bị phá vỡ bởi vài loạt tiểu liên, ở trung tâm thành phố những đám cháy còn đang rừng rực lửa. Nếu như ở ngoại ô, nơi có nhiều vườn cây, mùi hoa tử đinh hương ngào ngạt át đi tất cả thì ở đây mùi khói sặc sụa; khói đen tỏa lan trên các đống gạch đổ nát.

- Mang hết vào nhà! - Cuối cùng tôi ra lệnh cho anh chiến sĩ, tay chỉ các bó hồ sơ, đồng thời, như một cái máy, tôi mở cái cặp đang cầm trong tay. Vừa mới đưa mắt nhìn, tim tôi thắt lại: người trên tấm ảnh dán ở một góc đang nhìn tôi là Ivan Buxlov…

Tôi nhận ra ngay chú bé nhờ khuôn mặt có đôi lưỡng quyền cao và cặp mắt to cách xa nhau: tôi chưa thấy một ai có hai con mắt cách xa nhau như vậy.

Chú bé nhìn gườm gườm, cau có - y hệt khi tôi gặp chú lần đầu tiên trong căn hầm bên bờ sông Dnepr. Trên má trái, dưới gò má có một vết tím bầm.

Tờ sơ yếu lý lịch có dán ảnh còn bỏ trắng. Tim như ngừng đập, tôi lật: sau có đính một tờ đánh máy - bản sao thông báo đặc biệt của tên thủ trưởng mật thám dã chiến thuộc tập đoàn quân Đức số 2.

“N thành phố Lubinetx, 26/12/1943. Mật. Kính gửi thủ trưởng mật thám dã chiến cụm quân “Trung tâm”.

21 tháng Mười hai năm nay, trong khu vực bố phòng của quân đoàn 23, ở vùng cấm địa gần đường sắt, viên chức cảnh sát hỗ trợ Ephim Chitcov đã phát hiện và sau hai giờ quan sát đã bắt giữ một học sinh Nga khoảng 10-12 tuổi khi y đang nằm trong tuyết và quan sát sự vận chuyển của các đoàn tàu giữa Calincovisi - Clinxc.

Khi bắt giữ, kẻ lạ mặt (sau này đã xác định được là y tự xưng tên Ivan với mụ dân địa phương Xemina Maria) đã chống cự quyết liệt, cắn chảy máu tay Chitcov. Chỉ với sự hỗ trợ của binh nhất Vinx kịp thời chạy đến, Chitcov mới bắt được y đưa về mật thám dã chiến…

Đã xác minh được là “Ivan” trong mấy đêm liền có mặt ở khu vực bố phòng của quân đoàn 23… ăn xin… ngủ ở các kho chứa rơm rạ đã bỏ hoang. Tay và các ngón chân y đã bị tím ngắt vì lạnh và đôi chỗ đã bị hoại thư…

Khi khám xét “Ivan”, đã tìm thấy… ở trong túi một khăn tay và 110 (một trăm mười) đồng mác lưu hành ở các vùng chiếm đóng. Không phát hiện được một tang vật gì chứng tỏ y có liên quan với du kích hoặc với tổ chức gián điệp… Đặc điểm nhận dạng: ở giữa lưng, trên tuyến cột sống có một nốt chàm to, phía trên xương bả vai phải có một vết sẹo do bị thương bởi phát đạn bắn sượt qua.

Thiếu tá Phon Bixing, thượng úy Cliamit và thượng sĩ Stamer đã tiến hành hỏi cung một cách kỹ lưỡng và nghiêm khắc trong bốn ngày liền, nhưng “Ivan” đã không cung cấp một lời khai nào cho phép xác định lai lịch của y cũng như những động cơ khiến y có mặt ở vùng cấm địa và ở khu vực bố phòng của quân đoàn 23.

Trong các cuộc hỏi cung y cố tình khiêu khích và không hề giấu giếm thái độ thù địch với quân đội Đức và đế quốc Đức.

Chiểu theo chỉ thị của Bộ tổng chỉ huy các lực lượng võ trang ngày 11 tháng Một năm 1942, “Ivan” đã bị xử tử ngày 25-12-1943, hồi 6 giờ 55.

Chitcov đã được tặng thưởng… 100 (một trăm) mác. Có giấy biên nhận kèm theo đây…”

HÀ MINH THẮNG dịch