- Cháu chào chú! - Ivan cất tiếng chào tôi khi chúng tôi bước vào đến hầm. Nó mỉm cười và đột ngột tỏ ra thân mật, đưa bàn tay nhỏ bé cho tôi.

Trông nó tươi tỉnh, khỏe khoắn hẳn lên, hai má đỏ hây hây. Cataxonov phủi mấy cọng rơm bám trên áo lông, Kholin đề nghị, vẻ lo lắng quan tâm:

- Hay là cháu nằm ngủ một lát?

- Thôi thôi! Ngủ nửa ngày rồi, bây giờ lại ngủ nữa à?

- Thế thì cậu cho bọn mình cái gì hay hay một chút. - Kholin bảo tôi. - Tờ họa báo hoặc thứ gì khác cũng được… Nhưng phải có tranh!

Cataxonov giúp chú bé cởi bỏ áo ngoài, tôi đặt lên bàn mấy số Tia lửa, Chiến sĩ Hồng quân và Hình ảnh mặt trận. Hóa ra một vài tờ họa báo Ivan đã xem: nó bỏ những tờ đó sang một bên.

Hôm nay nó khác hẳn, không còn nhận ra được nữa: nói huyên thuyên, chóc lại cười, nhìn tôi bằng cặp mắt vui vẻ, xưng hô với tôi cũng thân mật như với Kholin và Cataxonov. Tôi có một tình cảm vô cùng trìu mến đối với chú bé tóc sáng màu hạt dẻ ấy. Sực nhớ ra mình có một hộp kẹo caramen, tôi lấy ra, mở nắp và đặt trước mặt Ivan, rót cho nó một ca sữa chua có váng sô cô la, đoạn ngồi xuống cạnh chú bé cùng xem họa báo.

Trong khi đó Kholin và Cataxonov đem ở xe vào chiếc va li chiến lợi phẩm mà tôi đã biết, một bọc khá to cuộn trong chiếc áo khoác vải bạt, hai khẩu tiểu liên và một chiếc hòm gỗ nhỏ.

Họ nhét cái bọc xuống gầm phản, ngồi xuống sau lưng chúng tôi và thì thầm trao đổi. Tôi nghe thấy Kholin nói nhỏ với Cataxonov về tôi:

- … Cậu chưa được nghe hắn sủa tiếng Đức, hệt một tên Frit! Dạo mùa xuân tớ còn cố mộ hắn làm phiên dịch, thế mà giờ đây cậu thấy đấy, hắn đã chỉ huy tiểu đoàn…

Chuyện quả có như vậy. Hồi ấy Kholin và trung tá Griadnov có lần nghe tôi hỏi cung tù binh theo lệnh sư đoàn trưởng, sau đó cứ thuyết phục mãi tôi chuyển lên phòng trinh sát làm phiên dịch. Nhưng tôi không đồng ý và giờ đây không hề hối tiếc: tôi sẵn sàng chuyển sang trinh sát, nhưng để trực tiếp tác chiến chứ không phải là làm phiên dịch.

Cataxonov sửa lại mấy thanh củi và khẽ thở dài:

- Đêm nay đẹp trời quá!

Anh cùng Kholin thì thầm trao đổi về công việc sắp tới, do đó tôi mới biết không phải họ đang chuẩn bị cho một cuộc trinh sát. Tôi hiểu ra rằng đêm nay Kholin và Cataxonov có nhiệm vụ đưa Ivan vượt sông thâm nhập hậu tuyến của bọn Đức.

Để làm việc đó họ đã mang theo một chiếc thuyền cao su cỡ nhỏ kiểu “xung kích”, nhưng Cataxonov đang thuyết phục Kholin lấy chiếc thuyền đáy bằng của tiểu đoàn tôi. “Mấy cái thuyền tuyệt lắm” - anh thì thầm.

Đồ quỷ sứ - đã đánh hơi thấy rồi! Tiểu đoàn tôi có năm chiếc thuyền đánh cá đáy bằng: chúng tôi chở chúng theo đã ba tháng nay. Và để người ta không tước mất chúng đem chia cho tiểu đoàn khác vốn chỉ có một thuyền, tôi đã ra lệnh ngụy trang chúng thật kỹ, khi hành quân thì phủ kín rơm lên và trong các báo cáo về những phương tiện vượt sông có sẵn, chỉ ghi có hai chứ không phải là năm chiếc.

Ivan nhấm nháp kẹo caramen và xem họa báo. Nó không lắng nghe câu chuyện trao đổi giữa Kholin và Cataxonov. Xem lướt qua một lượt, nó để riêng ra một tờ có đăng một truyện ngắn về các chiến sĩ trinh sát và bảo tôi:

- Truyện này, cháu sẽ đọc. Chú có máy hát không?

- Có, nhưng lò xo gãy mất rồi.

- Chú sinh hoạt nghèo thế, - nó phán, rồi bỗng nhiên hỏi: - chú có biết động đậy hai tai không?

- Động đậy tai à? Không, chú chịu, - tôi mỉm cười. - Nhưng sao cơ?

- Thế mà chú Kholin biết đấy! - Nó đắc thắng báo cho tôi biết, đoạn quay lại đằng sau lưng: - Chú Kholin, biểu diễn trò động đậy tai đi!

- Luôn luôn sẵn sàng! - Kholin nhanh nhẹn chồm dậy, ra đứng trước mặt chúng tôi, động đậy hai vành tai trong khi mặt anh ta hoàn toàn bất động.

Chú bé tỏ vẻ hài lòng, nhìn tôi đắc chí.

- Cậu không việc gì phải thất vọng, - Kholin bảo tôi, - tớ sẽ dạy cậu cái trò động đậy tai này. Còn kịp chán. Còn bây giờ ta cùng đi cái đã, cậu cho bọn mình xem mấy cái thuyền.

- Các cậu có cho tôi cùng đi không đã nào? - Tôi bỗng đặt một câu hỏi bất ngờ với chính bản thân tôi.

- Cùng đi đâu?

- Sang bờ bên kia.

- Nghe kìa, - Kholin hất đầu một cái về phía tôi, - cũng tình nguyện cơ đấy! Thê cậu sang bên đó làm cái trò trống gì? - Đoạn liếc nhìn tôi từ đầu đến chân như thể đánh giá, anh ta hỏi: - Cậu có biết bơi không đã?

- Tàm tạm! Cả bơi thuyền lẫn bơi lội.

- Bơi lội thì thế nào: từ trên xuống dưới à? Theo đường thẳng đứng phải không? - Anh ta hỏi tiếp với một vẻ nghiêm túc nhất.

- Thì ít ra, theo tôi nghĩ, không tồi hơn cậu đâu!

- Cụ thể hơn nữa nào: bơi qua Dnepr được chứ?

- Độ dăm lượt, - tôi đáp. Quả thực như vậy, với điều kiện là tôi nói về việc bơi người không vào mùa hè. - Một cách dễ dàng - độ dăm lượt, đi - về.

- Quả là một trang nam nhi tráng kiện! - Kholin bỗng phá lên cười ha hả, và cả ba cùng cười. Nói đúng hơn, Kholin và chú bé cười lớn, Cataxonov chỉ mỉm cười ngượng nghịu.

Bỗng Kholin làm ra vẻ nghiêm mặt, hỏi:

- Thế cậu cũng biết chơi cả súng chứ?

- Đồ khỉ! - Tôi phát cáu, vì đã biết cái trò hỏi bẫy như vậy.

- Đấy, thấy chưa, - Kholin chỉ tôi, nói, - mới được nửa vòng đã nổ máy ngay rồi! Chẳng có chút tự chủ nào cả! Thần kinh rõ ràng là giẻ rách, thế mà cũng đòi sang bờ bên kia. Thôi xin, anh bạn, tốt hơn là không dính dáng với anh.

- Nếu vậy tôi không cho mượn thuyền.

- Thuyền thì chúng tôi sẽ tự lấy, chúng tôi không có tay hay sao? Với lại, nếu sinh sự, tớ chỉ cần gọi điện cho thủ trưởng sư đoàn là cậu sẽ phải tự vác lên lưng đem ra bến sông ngay!

- Thôi mà, hai chú! - Ivan giảng hòa. - Chú Ganxev cho mượn ngay đấy. Có phải không, chú? - Nó nhìn thẳng vào mặt tôi và hỏi.

- Cũng đành phải cho thôi, - tôi cười gượng đáp.

- Vậy thì ta cùng đi xem! - Kholin cầm tay áo tôi kéo đi và dặn chú bé. - Cháu ở đây nhé! Nhưng đừng có nghịch, phải nghỉ ngơi đấy!

Cataxonov đặt cái hòm gỗ dán nhỏ lên chiếc ghế đẩu, mở nó ra: ở đó có đủ loại đồ nghề, những ống bơ đựng gì đó, giẻ, xơ gai, băng. Trước khi mặc áo bông, tôi đeo vào thắt lưng con dao găm có cán gấp.

- Ơ, con dao găm chúa ghê! - Chú bé thốt lên thích thú, mắt nó sáng long lanh. - Cho cháu xem một tí!

Tôi đưa cho nó con dao, nó xoay ngược xoay xuôi con dao trong tay, đoạn khẩn khoản:

- Chú cho cháu nhé?

- Chú chẳng tiếc cháu đâu, nhưng cháu ạ… đây là tặng phẩm.

Tôi đã không nói dối nó. Con dao ấy là tặng phẩm và kỷ niệm về người bạn thân nhất của tôi: Cotca Kholodov. Chúng tôi ngồi cùng bàn với nhau từ năm học lớp ba, cùng nhập ngũ, cùng đi học trường sĩ quan, cùng chiến đấu trong một sư đoàn và sau đó là trong một trung đoàn.

… Rạng sáng một ngày tháng Chín tôi đang ngồi trong chiến hào trên bờ sông Dexna. Tôi trông rõ Cotca dẫn đại đội - đầu tiên trong sư đoàn - vượt sông sang hữu ngạn. Những chiếc bè ghép bằng gỗ, cành cây và thùng rỗng ra đến giữa sông thì bọn Đức giội đạn pháo và súng cối lên mặt sông. Ngay lập tức một cột nước trắng xóa tung lên trùm kín bè của Cotca… Sau đó ra sao nữa, tôi không kịp nhìn: chiếc ống nói trong tay điện thoại viên léo nhéo: “Ganxev, xung phong!…”. Tôi, và theo sau tôi là cả đại đội hơn một trăm con người, nhảy qua miệng hào lao xuống sông trèo lên những cái bè y như vậy… Nửa tiếng sau chúng tôi đã đánh giáp lá cà ở trên bờ phải…

Tôi còn chưa dứt khoát sẽ làm gì với con dao găm: giữ lại cho mình hay là sau chiến tranh sẽ về Moxcva, đến cái ngõ nhỏ yên tĩnh ở phố Arbat và trao con dao cho hai cụ thân sinh ra Cotca làm kỷ niệm cuối cùng về đứa con trai của các cụ…

- Chú sẽ tặng cháu một con dao khác, - tôi hứa với chú bé.

- Không, cháu thích con này cơ! - Nó nũng nịu nhìn thẳng vào mắt tôi, vẻ vòi vĩnh. - Cho cháu đi!

- Cậu đừng có keo xỉn thế, Ganxev, - Kholin đứng cạnh nói xen vào, giọng tỏ vẻ không tán thành tôi. Anh ta đã gọn gàng, đứng chờ tôi và Cataxonov. - Đừng làm cái trò thu va thu vén cho mình như thế!

- Chú sẽ tặng cháu con khác. Hệt như thế này! - Tôi cố thuyết phục chú bé.

Cataxonov cầm con dao xem, đoạn hứa với Ivan:

- Cháu sẽ có một con dao như thế này. Chú sẽ kiếm được.

- Chú sẽ làm cho cháu mà! Lời hứa danh dự đấy! - Tôi cam đoan. - Còn con dao này là tặng phẩm, là kỷ niệm, cháu hiểu chưa?

- Thì thôi vậy, - chú bé đồng ý, nhưng giọng rõ ràng hờn dỗi. - Thế bây giờ cho cháu mượn chơi một tí…

- Để con dao lại, ta đi thôi, - Kholin giục tôi.

- Mình đi với các cậu làm gì nhỉ? Sung sướng gì cơ chứ? - Tôi vừa cài áo bông vừa lẩm bẩm. - Theo các cậu sang bên kia thì các cậu không cho, thuyền ở đâu thì chẳng cần mình các cậu cũng biết.

- Đi, đi nào, - Kholin đẩy lưng tôi. Anh ta hứa: - Tớ sẽ cho cậu theo sang, nhưng không phải hôm nay.

Ba chúng tôi cùng bước ra, men theo bìa rừng sang cánh phải. Trời mưa lất phất, giá lạnh. Tối như bưng, mây đen phủ kín bầu trời, không một vì sao, một tia sáng le lói.

Cataxonov, tay xách va li, lướt đi ở phía trước, chân bước không một tiếng động và vững vàng như thể đêm nào anh cũng đi con đường mòn này. Tôi lại hỏi chuyện Kholin về chú bé Ivan và được biết thêm là Bondarev quê ở thành phố Gomen, nhưng trước ngày nổ ra chiến tranh, sống với bố mẹ ở đồn biên phòng nào đó thuộc vùng duyên hải Baltic. Bố nó là bộ đội biên phòng, hy sinh ngay trong ngày đầu chiến tranh. Đứa em gái nhỏ một tuổi rưỡi bị bắn chết ngay trên tay Ivan trong lúc rút lui.

- Nó đã trải qua những chuyện mà bọn mình chưa từng nằm mê tới, - Kholin thì thào. - Nó đã từng chiến đấu trong đội du kích, đã từng bị giam trong trại tập trung thiêu người ở Troxchianetx… Giờ đây trong đầu nó chỉ còn một ý nghĩ: trả thù đến cùng! Hễ kể lại về trại tập trung, hoặc về bố và đứa em gái là người nó run lên cầm cập. Tớ chưa bao giờ nghĩ rằng một đứa trẻ có thể căm thù sâu sắc đến thế…

Kholin im lặng một giây, rồi lại thì thào rất khẽ kể tiếp:

- Vừa mới đây bọn tớ vất vả mất hai ngày để thuyết phục nó về trường thiếu sinh quân Xuvorov. Tư lệnh trưởng phải đích thân làm thuyết khách: lúc dỗ dành ngon ngọt, khi đe dọa. Vậy mà cuối cùng vẫn phải cho phép nó đi, với điều kiện: một lần cuối cùng! Khốn nỗi không cho đi cũng không được với nó. Ngay cái lần đầu nó đến gặp bọn tớ, bọn tớ đã quyết định: không cho nó đi. Nó trốn đi liền. Khi nó trở về, chính quân ta, bọn cảnh giới ở trung đoàn Sưlin, đã bắn nhầm vào nó. Một phát vào vai, chả trách ai được. Đêm tối như bưng, lại chẳng ai hay biết gì sất! Còn như những việc nó làm thì người lớn cũng ít khi làm nổi. Một mình nó cung cấp được nhiều tài liệu hơn cả một đại đội trinh sát ấy. Đại đội trinh sát chỉ sục sạo được không quá hậu tuyến các đơn vị đến cấp quân đoàn là cùng. Còn như thâm nhập và hợp pháp hóa ở hậu cứ tác chiến - tức hậu tuyến của các tập đoàn quân và phương diện quân, ở lại đó, chẳng hạn, đến dăm - mười ngày thì cả một đội trinh sát không thể làm nổi. Ngay cả từng trinh sát đơn lẻ cũng ít khi thành công. Vì một lẽ là người lớn dù đội cái lốt nào thì cũng dễ bị nghi ngờ. Còn như một đứa trẻ con, một thằng ăn mày tứ cố vô thân, có lẽ đó là một cái vỏ ngụy trang tốt nhất cho công tác trinh sát ở hậu cứ tác chiến… Cậu chưa quen biết nó được mấy tí nên chưa rõ, chứ một thằng bé như vậy thật vô giá!… Bọn tớ đã quyết định là sau chiến tranh mà không tìm thấy mẹ của Ivan thì Cataxonov hoặc trung tá sẽ nhận nó làm con nuôi…

- Tại sao là một trong hai người ấy chứ không phải là cậu?

- Tớ cũng muốn lắm, - Kholin thì thào qua một cái thở dài, - nhưng ông trung tá phản đối. Ông bảo ngay bản thân tớ còn phải được giáo dục nữa! - Kholin cười khẩy, tự thú nhận.

Tôi thầm tán thành ý kiến của đồng chí trung tá: Kholin hơi thô lỗ, đôi khi suồng sã và vô liêm sỉ. Tuy nhiên, những khi có mặt Ivan, anh ta cố tự kiềm chế hơn, thậm chí tôi có cảm giác là anh ta hơi sợ chú bé.

Đến cách bờ khoảng trăm rưởi mét, chúng tôi rẽ vào đám bụi cây nơi để mấy chiếc thuyền, trên phủ kín những cành tùng. Theo lệnh của tôi, chúng được bảo quản cẩn thận, cách ngày lại được giội nước để khỏi khô nứt, luôn sẵn sàng cho lúc cần đến.

Kholin và Cataxonov bấm đèn pin xem xét mấy chiếc thuyền, sờ, gõ đáy, mạn. San đó lật từng chiếc lên, trèo vào, tra mái chèo vào ở thử “bơi”. Cuối cùng họ chọn một chiếc nhỏ nhất, đuôi rộng, đủ chở ba bốn người, không hơn.

- Những cái xích này chẳng để làm quái gì. - Anh ta cầm dây xích và ngang nhiên, như thể anh ta là chủ - bắt đầu tở vòng tháo nó ra. - Còn thì ra bến ta làm nốt. Trước hết sẽ thử ở dưới nước.

Chúng tôi khiêng chiếc thuyền lên: Kholin ở mũi, tôi và Cataxonov ở đuôi, vừa mới bước được vài bước qua những bụi rậm thì Kholin bỗng khẽ rủa:

- Cút mẹ các anh đi! Đưa đây!

Chúng tôi “đưa” cho anh ta. Anh ta liền cõng cái thuyền lên lưng đỡ lấy đáy nó, hai tay vươn quá đầu bám lấy hai mạn, đoạn hơi khom lưng, sải những bước dài theo Cataxonov ra sông.

Ra gần đến bờ sông, tôi vội vượt lên trước họ để báo cho vọng cảnh giới biết, chắc hẳn họ kéo tôi đi theo chính là vì lẽ ấy.

Kholin vác thuyền đi xuống đến bến sông thì đứng lại. Ba chúng tôi thận trọng, cố không gây một tiếng động nào, hạ chiếc thuyền xuống nước.

- Ngồi vào đi!

Chúng tôi ngồi xuống thuyền, Kholin đẩy mạnh một cái rồi nhảy lên mạn đuôi, chiếc thuyền lướt ra khỏi bờ. Cataxonov khua mái chèo - chèo một mái và vỗ nước một mái - lái thuyền lúc sang phải lúc sang trái. Sau đó anh cùng Kholin hình như cố tình muốn lật úp thuyền, đè người lên mạn trái, rồi mạn phải khiến nước chỉ chực tràn vào lòng thuyền. Cuối cùng họ ngồi xổm lên, đưa lòng bàn tay sờ soạng vuốt mạn, vuốt đáy thuyền.

- Cái thuyền ác đấy! - Cataxonov thì thầm, giọng có vẻ khen ngợi.

- Chạy tốt, - Kholin nhất trí. - Té ra hắn là một chuyên gia ăn cắp thuyền, cái nào tồi hắn không lấy! Ganxev, cậu thú thực đi, cậu đã cướp không kế sinh nhai của bao nhiêu gia đình đấy?…

Súng máy ở bờ bên phải thỉnh thoảng lại xả sang một vài tràng ngắn, ròn vang trên mặt sông.

- Vãi đạn vung lên trời như thể bắn mây bắn gió, - Cataxonov vừa cười khẩy vừa lào phào nói. - Nghe bảo là chi li tằn tiện lắm, ấy nhưng xem ra chẳng có đầu óc kinh tế gì cả! Bắn mò bắn mẫm thế thì ăn thua gì? Đồng chí đại úy, hay là trước khi trời sáng ta lấy xác hai đứa ấy về nhỉ? - Anh rụt rè đề nghị với Kholin.

- Hôm khác. Không thể hôm nay được…

Cataxonov chèo nhẹ tay hơn. Chúng tôi ghé thuyền vào bờ và nhảy lên.

- Được, ta lấy bông băng bọc cọc chèo lại, lấy dầu nhớt xolidole đổ vào các ổ, thế là xong xuôi! - Kholin thì thào, vẻ hài lòng, đoạn quay lại phía tôi. - Cậu bố trí những ai trong chiến hào ở đây thế?

- Hai chiến sĩ.

- Để lại một. Đáng tin cẩn và phải biết giữ mồm giữ miệng! Nghe thủng chứ? Tớ sẽ ghé vào chỗ hắn xin thuốc hút để kiểm tra đấy! Báo cho trung đội trưởng cảnh giới biết: sau hăm hai giờ không - không rất có thể, nói nguyên văn như vậy: rất có thể - Kholin nhấn mạnh, - một tốp trinh sát sẽ sang bên kia. Làm sao đến giờ ấy tất cả các vọng gác đều phải được thông báo. Bảo bản thân hắn phải túc trực ở chiến hào lớn gần đây, chỗ có đặt súng máy, - Kholin chỉ tay xuống mé dưới. - Khi quay trở lại hễ bọn tớ bị bắn là tớ sẽ vặn cổ hắn đấy! Nhớ đấy: về Ivan chỉ có cậu được biết thôi! Tớ không đòi cậu ký giấy cam đoan đâu, nhưng cậu mà bép xép ra, thì tớ…

- Cậu không phải dọa, - tôi bực tức đáp lại, cũng thì thầm như vậy. - Tôi có còn bé bỏng gì đâu?

- Tớ cũng nghĩ thế. Với lại cậu đừng phật ý, - anh ta vỗ vai tôi. - Tớ có nhiệm vụ phải nhắc nhở cậu… Bây giờ đi thi hành đi!…

Cataxonov đã đang loay hoay với hai ổ mái chèo rồi. Kholin bước lại bên thuyền và cũng bắt tay vào việc. Tôi đứng xem một phút rồi bỏ đi dọc theo bờ sông.

Tôi bắt gặp trung đội trưởng đội cảnh giới cách đó không xa: cậu ta đang đi rẻo các chiến hào, kiểm tra các vọng gác. Tôi chỉ thị cho cậu ta những điều Kholin dặn, rồi đi về ban tham mưu tiểu đoàn. Sau khi đã ra những lệnh cần thiết và ký công văn giấy tờ, tôi trở về hầm mình.

Trong hầm chỉ có một mình chú bé. Mặt nó bừng bừng, nó đang hăng say, trông có vẻ xúc động. Tay nó cầm con dao găm của Cotca, ngực đeo ống nhòm của tôi, nét mặt ngượng nghịu của kẻ có lỗi. Đồ đạc trong hầm lộn phèo cả: chiếc bàn chổng bốn chân lên trời và phủ bằng cái chăn, chân chiếc ghế đẩu thò ra từ dưới gầm phản.

- Chú đừng cáu nhé! - Chú bé xin tôi. - Cháu chỉ nhỡ một tí, thật mà, chỉ nhỡ một tí thôi.

Bây giờ tôi mới phát hiện ra một vệt mực tướng đen kịt trên sàn gỗ sáng nay vừa mới được lau rửa đến trắng bóng lên.

- Chú không giận cháu chứ? - Ivan cố đón nhìn vào mắt tôi, dò hỏi.

- Không, không mà, - tôi trả lời mặc dù tôi rất không ưa sự mất trật tự trong hầm và cái vệt mực trên sàn. Tôi lặng lẽ sắp xếp đồ đạc vào vị trí cũ, chú bé giúp tôi một tay, thỉnh thoảng liếc nhìn vệt mực rồi đề nghị:

- Phải đun tí nước. Với xà phòng. Cháu sẽ lau sạch mà!

- Thôi được, chả cần đến cháu, chú sẽ làm sau…

Tôi đói meo nên gọi điện bảo mang sáu khẩu phần bữa tối đến hầm: tôi tin Kholin và Cataxonov mải loay hoay với cái thuyền hẳn cũng đói meo chẳng kém gì tôi.

Thấy tờ họa báo mở ở trang có đăng truyện ngắn về các chiến sĩ trinh sát, tôi hỏi Ivan:

- Thế nào? Cháu đọc rồi đấy chứ?

- Ừ - hứ… Hấp dẫn đấy… Nhưng cơ mà thực ra chẳng bao giờ có như vậy. Kiểu ấy, họ bị đi tong ngay. Thế mà rút cục họ còn được gắn huân chương cơ đấy.

- Thế cháu được thưởng huân chương về chuyện gì đấy? - Tôi tò mò hỏi.

- Cái đó là hồi còn ở du kích kia.

- Cháu cũng đã từng ở du kích à? - Tôi làm ra vẻ ngạc nhiên, như thể lần đầu nghe thấy điều ấy. - Thế tại sao lại bỏ đi?

- Tụi Đức vây kín bọn cháu ở trong rừng, thế là các bác các chú cho cháu lên máy bay về hậu phương lớn. Vào học trường phổ thông nội trú. Nhưng chẳng được bao lâu thì cháu đã vù.

- Vù thế nào?

- Trốn. Ở đó chán lắm, chịu không nổi. Nhõn một việc ngày mấy bữa tiêu hao… bột mì. Với lại gạo cụ: cá là loài động vật có xương sống… hay là: ý nghĩa của động vật ăn cỏ đối với cuộc sống của con người…

- Thì cũng phải biết những điều đó chứ?

- Cần. Nhưng cơ mà hiện giờ những điều đó bổ ích gì cho cháu? Để làm gì?… Cháu chịu đựng gần một tháng. Đêm cháu nằm nghĩ: mình ở đây làm gì? Có ích gì?

- Trường phổ thông nội trú đúng không phải là cái cháu cần, - tôi đồng ý với chú bé. - Cháu cần cái khác kia. Cháu mà được vào học trường thiếu sinh quân Xuvorov thì mới tuyệt!

- Lại chú Kholin mách nước cho chú phải không? - Ivan hỏi tôi ngay lập tức, mắt nó nhìn tôi có vẻ cảnh giác.

- Kholin liên quan gì đến đây? Chú tự nghĩ như vậy. Cháu đã tham gia chiến đấu rồi: cả ở du kích, cả ở trinh sát. Cháu đã lập công. Bây giờ cháu cần gì: nghỉ lấy sức và học tập! Cháu chưa biết đấy chứ: cháu có thể trở thành một sĩ quan rất giỏi!

- Thôi đúng chú Kholin mách nước cho chú rồi! - Ivan quả quyết. - Nhưng mà vô ích thôi! Trở thành sĩ quan đối với cháu còn kịp chán! Chứ bây giờ đang chiến tranh chỉ có ai chẳng được tích sự gì mới nghỉ ngơi.

- Đúng thế, nhưng cháu còn bé cơ mà!

- Bé à? Thế chú đã bị giam ở trại tập trung thiêu người chưa? - Bỗng nó hỏi, cặp mắt sáng quắc lên một ánh lửa căm thù ghê gớm không thể ngờ được ở một đứa trẻ, cái môi trên nhỏ xíu run lên. - Chú tuyên truyền cháu để làm gì? Làm gì? - Nó hét lên bằng một giọng xúc động. - Chú… chú chẳng hiểu gì cả, thì đừng có dây vào! Uổng công vô ích thôi…

Mấy phút sau, Kholin về. Anh ta nhét chiếc hòm gỗ dán xuống dưới gầm phản, buông người xuống cái ghế đẩu và rít thuốc lá liên tục.

- Chú hút lắm thế, - Ivan phê phán. Nó đang ngắm con dao, rút ra khỏi vỏ rồi lại tra vào, từ sườn phải đeo sang sườn trái. Hút thuốc lá xanh phổi đấy.

- Xanh à? - Kholin mỉm cười lơ đãng, hỏi lại. - Thì cho nó xanh. Có ai nhìn thấy đâu?

- Nhưng cháu không muốn chú hút! Cháu đau cả đầu.

- Thôi được, chú ra ngoài vậy.

Kholin đứng dậy, mỉm cười nhìn chú bé. Thấy bộ mặt nó đỏ bừng bừng, anh ta bước lại gần, sờ tay lên trán nó và đến lượt anh ta cũng tỏ vẻ không hài lòng:

- Lại nghịch phải không? Như thế không còn ra cái thể thống gì nữa! Đi nằm nghỉ đi. Đi nằm đi!

Chú bé ngoan ngoãn nằm xuống phản. Kholin rút một điếu thuốc nữa, châm tiếp lửa mẩu điếu thuốc trước, đoạn khoác áo bước ra khỏi hầm. Lúc anh châm điếu thuốc, tôi nhận thấy tay anh run run. Tôi “thần kinh giẻ rách”, nhưng anh ta cũng xúc động trước khi vào trận chiến đấu. Tôi thấy ở anh ta một vẻ lơ đãng hoặc lo lắng khác thường. Mặc dù anh ta có cặp mắt quan sát rất tinh, thế mà lại không phát hiện ra vết mực ở trên sàn. Với lại thần sắc anh ta hơi khác thường. Cũng có thể đó chỉ là cảm giác của tôi.

Anh ta đứng hút thuốc ở ngoài trời độ mười phút (chắc hẳn không phải một điếu), rồi quay vào hầm bảo tôi:

- Độ tiếng rưỡi nữa là ta xuất phát. Ăn tối đi.

- Thế còn chú Cataxonưs đâu? - Chú bé hỏi.

- Sư trưởng gọi chú ấy về gấp. Chú trở về sư đoàn rồi.

- Về rồi là thế nào? - Chú bé đứng bật dậy. - Về mà không ghé vào đây à? Không vào chúc cháu thành công à?

- Chú ấy không kịp vào mà! Chú bị gọi về theo hiệu lệnh báo động gấp. - Kholin giải thích. - Chú cũng không thể hiểu nổi đã xảy ra chuyện gì. Trên ấy biết rất rõ là bọn ta cần đến Cataxonưs, thế mà bỗng dưng lại gọi về…

- Lẽ ra có thể ghé qua. Thế mà cũng gọi là bạn… - giọng chú bé lộ vẻ hờn dỗi, xúc động. Nó buồn thực sự. Có đến nửa phút nó nằm im, quay mặt vào tường, sau đó quay lại hỏi:

- Bây giờ thì sao, bọn ta đi có hai người thôi à?

- Không, ba người. Chú Ganxev cùng đi với ta, - Kholin hất đầu về phía tôi.

Tôi nhìn anh ta thắc mắc và nghĩ là anh ta nói đùa nên mỉm cười.

- Cậu đừng cười và đừng có nhìn như cừu non nhìn cái cổng mới xây như vậy. Người ta nói nghiêm chỉnh đấy, - Kholin tuyên bố. Mặt anh ta nghiêm nghị, thậm chí còn lo âu nữa.

Tôi vẫn không tin nên lặng thinh.

- Thì chính cậu muốn đi, nài mãi kia mà! Bây giờ thì sao? Hoảng rồi à? - Anh ta hỏi, nhìn tôi chăm chú, tỏ vẻ khó chịu và khinh miệt, khiến tôi thấy nôn nao cả người. Tôi chợt cảm thấy bắt đầu hiểu ra là anh ta không nói đùa.

- Tôi không hoảng đâu! - Tôi rắn rỏi đáp và cố suy nghĩ tìm cách giải thích. - Hơi quá đột ngột, có thế thôi…

- Trong đời mọi thứ đều đột ngột cả, - giọng Kholin đăm chiêu. - Lẽ ra tớ không chọn cậu đâu, thật đấy, nhưng tình thế bắt buộc! Cataxonưs bị gọi về gấp, hiểu không - theo lệnh báo động! Tớ không tài nào hình dung nổi ở trên ấy đã xảy ra chuyện gì… Chỉ hai tiếng sau là chúng ta sẽ trở lại đây. - Kholin cam đoan. - Nhưng cậu phải tự quyết định. Tự quyết định lấy! Nhỡ sau lôi thôi gì thì đừng có đổ lên đầu tớ. Nếu trên phát hiện ra là cậu tự ý sang bờ bên kia thì tớ với cậu bị cạo đầu tiên. Cho nên nhỡ gặp chuyện lôi thôi thì đừng có rên rỉ: “Kholin bảo, Kholin yêu cầu, Kholin xui!…” Cái trò đó - cấm! Nhớ là cậu đã tự nài xin. Có đúng tự nài xin không? Nếu sinh sự gì, tất nhiên tớ giơ đầu ra chịu, nhưng cả cậu cũng không thoát đâu!… Cậu cử ai ở lại thay cậu? - Im lặng một lát anh ta đặt một câu hỏi rất thiết thực.

- Chính trị viên Conbaxov, - nghĩ một lát, tôi đáp. - Cậu ta có năng lực chiến đấu.

- Hắn có năng lực chiến đấu đấy. Nhưng tốt hơn hết là không dây dưa tới hắn. Chính trị viên là cái bọn vua nguyên tắc; chưa biết chừng, bọn ta lại có tên trong báo cáo tình hình chính trị tư tưởng thì rồi lôi thôi rắc rối to, - Kholin giải thích, đoạn cười khẩy, ngước mặt lên trời: - Xin Chúa rủ lòng thương lấy chúng con!

- Thế thì Gusin, đại đội trưởng đại đội năm vậy.

- Cậu rõ hơn, cậu tự quyết định lấy! - Kholin đáp và góp ý tiếp: - Cậu đừng thông báo cho hắn biết rõ mọi sự: việc cậu sang bờ bên kia chỉ có bọn cảnh giới là được biết. Nghe thủng chứ?… Nếu tính toán là địch đang phòng ngự, phía chúng hiện nay không thể có một hành động tích cực nào, thì thực ra có chuyện quái gì có thể xảy ra được? Chẳng có gì cả! Hơn nữa cậu lại đã cử người tạm thay cậu và đi vắng có hai tiếng đồng hồ. Đi đâu? Thì cứ cho là vào làng mò gái đi! Đem diễm phúc đến cho một con ngốc nào đó - cậu cũng là người mà, của khỉ ạ! Hai, cùng lắm ba tiếng sau, bọn ta sẽ về đến nơi… Có quái gì quan trọng đâu!…

… Anh ta thuyết phục tôi bằng thừa. Đương nhiên, đây là một việc nghiêm trọng và nếu như bộ chỉ huy biết được thì quả là sẽ lắm chuyện lôi thôi rắc rối. Nhưng tôi đã quyết định nên cố không nghĩ đến những chuyện rắc rối. Toàn bộ tâm trí tôi đã tập trung vào việc sắp tới…

Tôi chưa hề đi trinh sát bao giờ. Tuy nhiên, ba tháng trước đây tôi đã dẫn đại đội của mình tiến hành một cuộc tác chiến trinh sát, mà tiến hành khá thành công. Song, tác chiến trinh sát là cái gì? Về thực chất, đó cũng vẫn là một trận đánh tiến công, có điều nó được tiến hành bằng những lực lượng hạn chế và trong một thời gian ngắn.

Tôi chưa hề đi trinh sát bao giờ nên nghĩ về việc sắp tới, đương nhiên, tôi không thể không xúc động…