Cố không làm ồn, tôi sửa soạn đi: đội mũ sắt, choàng tấm bạt ngụy trang lên trên áo khoác, xách khẩu tiểu liên và rón rén bước ra khỏi hầm, dặn chiến sĩ đứng gác không cho ai vào nếu chưa có lệnh của tôi.

Đêm hôm ấy trời đầy mây đen. Tuy mưa đã tạnh nhưng gió vẫn thổi từng cơn, tối mù mịt và giá lạnh.

Căn hầm của tôi ở bìa rừng, đi khoảng bảy trăm mét thì tới bờ con sông Dnepr ngăn cách chúng tôi với bọn Đức. Bờ đối diện cao hơn cho phép khống chế bờ bên này, vì vậy tiền duyên của trận địa chúng tôi được bố trí sâu vào trong, ở một tuyến lợi thế hơn, còn ngay cạnh sông chỉ để các đơn vị cảnh giới.

Tôi lần mò theo bìa rừng, định hướng chủ yếu nhờ những phát pháo sáng ở phía bờ địch: chốc chốc lại một phát vụt lên lúc chỗ này lúc chỗ kia trên toàn tuyến phòng ngự của bọn Đức. Thỉnh thoảng lại một tràng liên thanh nhát gừng xé toạc màn đêm tĩnh mịch. Đêm đêm bọn Đức thường đều đặn cứ vài phút lại bắn sang dải bờ sông bên chúng tôi và bắn xuống mặt sông - để “bảo hiểm”, theo lời trung đoàn trưởng của chúng tôi.

Ra đến bờ sông, tôi đến đoạn hào có vọng cảnh giới gần nhất và cho gọi trung đội trưởng trung đội cảnh giới đến gặp tôi. Khi anh ta đến, miệng còn thở hổn hển, chúng tôi liền cùng nhau đi dọc bờ sông. Anh ta lập tức hỏi tôi về “thằng nhóc”, có lẽ cho rằng việc tôi ra đây có liên quan đến chuyện bắt giữ thằng bé. Tôi không trả lời mà vội lái câu chuyện sang hướng khác, nhưng trong đầu bất giác luôn trở lại chuyện thằng bé.

Tôi nhìn chăm chú xuống lòng sông Dnepr ẩn trong đêm đen bao phủ, rộng đến nửa cây số, và không tài nào tin được là chú bé Bondarev đã từ bờ bên kia sang? Chẳng lẽ các vọng cảnh giới đã không phát hiện ra con thuyền? Hay là họ đã thả Bondarev xuống nước cách bờ khá xa? Làm sao mà họ lại dám cả gan thả xuống làn nước mùa thu giá lạnh một đứa bé gầy yếu như vậy?…

Sư đoàn chúng tôi đang chuẩn bị vượt sông Dnepr. Trong bản chỉ dẫn được phân phát - tôi gần như thuộc lòng nó - trong cái bản chỉ dẫn dành cho những người đàn ông lớn tuổi và khỏe mạnh ấy, có ghi rõ: “… nếu nhiệt độ nước thấp hơn +15°C thì việc bơi qua sông rất khó khăn ngay cả đối với những người bơi giỏi, nếu sông lại lớn thì không thể thực hiện được”. Đó là nếu thấp hơn +15°C, thế nếu khoảng +5°C thì sao?

Không, dứt khoát là thuyền đã bơi vào gần bờ, nhưng vậy thì sao các chiến sĩ cảnh giới lại không phát hiện ra nó? Làm thế nào mà sau khi đã đưa thằng bé lên bờ, chiếc thuyền đã rút lui được lặng lẽ, không hề bị lộ? - Tôi cứ thắc mắc mãi.

Các vọng cảnh giới còn thức cả. Duy chỉ có ở một tổ bố trí ngay sát mép sông chúng tôi mới bắt gặp một chiến sĩ ngủ gật. Cậu ta “ngủ gà”, tức là đứng hơi tựa vào thành hào, mũ sắt chụp xuống tận mắt. Thấy chúng tôi xuất hiện, cậu ta vồ lấy súng và suýt thì lia cho chúng tôi một tràng. Tôi ra lệnh lập tức thay thế cậu ta và xử phạt sau khi đã thì thầm xạc cả cậu ta lẫn tiểu đội trưởng.

Đến chiến hào ở cánh phải là hết tua. Chúng tôi ngồi xuống dưới hàm ếch cùng hút thuốc với anh em. Họ có bốn người trong đoạn hào lớn có đặt ổ súng máy này.

- Chuyện thằng nhóc đến đâu rồi, đồng chí thượng úy? Đã lần ra manh mối chưa ạ? - Một chiến sĩ có cái giọng khàn khàn hỏi tôi; cậu ta đứng trực bên khẩu súng máy nên không tham gia hút thuốc.

- Sao cơ? - Tôi thận trọng hỏi lại.

- Không sao ạ. Tôi chỉ nghĩ chuyện không đơn giản. Trong một đêm như thế này đến con chó hư đốn nhất cũng còn chẳng nỡ đuổi ra khỏi nhà, thế mà thằng nhóc dám lội xuống sông? Phải có việc gì cần kíp lắm chứ? Hay là nó tìm thuyền để tẩu sang bờ bên kia? Để làm gì? Thằng nhóc khả nghi lắm. Phải tra xét nó cho kỹ mới được! Cứ ép mạnh một chút là nó phun ra thôi. Phải moi kỹ hết sự thực trong người nó ra.

- Phải đấy, quả là đáng khả nghi, - một chiến sĩ khác tán thành, song giọng không chắc chắn lắm. - Cứ câm như thóc mà nghe nói trông dữ như sói ấy. Với lại, sao nó lại ăn mặc phong phanh thế?

- Thằng bé người làng Novoxenki đấy, - tôi thong thả rít một hơi thuốc, đoạn nói dối (Novoxenki là một làng lớn ở phía sau chúng tôi độ bốn cây số, bị đốt trụi đến một nửa): - Bọn Đức đem mẹ nó đi biệt tích, thằng bé đứng ngồi không yên… Gặp cảnh ngộ ấy thì đến đâm đầu xuống sông thật.

- À ra thế!

- Tội nghiệp thằng bé, nó khổ lắm đấy, - một chiến sĩ đứng tuổi thở dài, vẻ thông cảm; anh ta ngồi xổm hút thuốc cạnh tôi, ánh lửa đỏ của điếu thuốc cuốn soi rõ khuôn mặt rộng đen sạm, râu ria lởm chởm, - chẳng có gì đáng sợ hơn nỗi buồn phiền nhớ nhung! Cái cậu Iurlov này chỉ nghĩ những điều tồi tệ, chỉ rình soi mói những cái xấu ở mọi người. Không nên như vậy, - anh ta nói nhẹ nhàng nhưng có lý, ý muốn bác lại chiến sĩ đứng trực bên súng máy.

- Tôi là người cảnh giác, - Iurlov khăng khăng bằng cái giọng khàn khàn. - Cậu đừng có trách móc tôi, không giáo dục lại được đâu. Tôi là không có chịu nổi những kẻ cả tin và tốt bụng. Chính vì cái sự cả tin ấy mà mảnh đất từ biên giới đến Moxcva thấm đầy máu! Cậu có thừa lòng tốt với đức cả tin cho bọn Đức vay tạm tí chút để bôi linh hồn chúng! Đồng chí thượng úy ạ, đồng chí bảo áo quần nó đâu? Với lại nó làm cái trò gì ở dưới nước vậy? Lạ vô cùng, tôi cho là rất khả nghi!…

- Ghê chưa! Hỏi cứ như thể hỏi người dưới quyền ấy! - Anh chiến sĩ đứng tuổi mỉm cười chế giễu. - Sao mà cứ bám lấy thằng bé kia chứ, làm như không có cậu người ta không thể tìm ra đầu đuôi ấy…

… Ngồi một lúc với các chiến sĩ tôi chợt nhớ ra là Kholin sắp đến. Tôi từ biệt anh em và quay trở lại. Tôi không cho họ đi dẫn đường nhưng chỉ một lát sau đã phải hối tiếc vì quyết định ấy: trong đêm tối mò tôi đi lạc đường, sau tôi mới vỡ nhẽ ra là mình đã đi quá sang phải, luẩn quẩn mãi giữa các bụi cây và thỉnh thoảng lại bị bộ đội đứng gác quát hỏi bắt đứng lại. Phải mất đến ba mươi phút, bị gió lạnh thấu xương, tôi mới lần về đến căn hầm.

Tôi rất ngạc nhiên thấy thằng bé không ngủ.

Nó mặc độc một chiếc áo sơ mi, ngồi buông thõng chân xuống. Lò tắt đã lâu nên trong hầm khá lạnh: hơi thở ra khỏi miệng là bốc thành hơi.

- Họ chưa đến à? - Thằng bé nhìn tôi chằm chằm hỏi.

- Chưa. Cháu cứ ngủ đi. Họ đến chú sẽ gọi.

- Thế chú ấy đến nơi chưa?

- Chú nào? - Tôi không hiểu.

- Chú liên lạc đưa cái phong bì đi ấy.

- Đến nơi rồi, - tôi đáp bừa vì sau khi cử liên lạc đi tôi đã quên khuấy ngay cả anh ta lẫn cái công văn.

Thằng bé nhìn ngọn đèn vỏ đạn trầm ngâm mấy giây đoạn đột ngột hỏi tôi giọng có vẻ như lo lắng:

- Chú có mặt ở đây lúc cháu ngủ không? Cháu có nói mê gì không?

- Không, chú không nghe thấy. Sao?

- Không sao. Trước kia cháu không bao giờ nói mê. Bây giờ không biết có nói hay không. Thần kinh cháu nó thế nào ấy, - nó buồn rầu thú nhận.

Một lát sau, Kholin đến. Đó là một anh chàng điển trai khoảng hăm bảy. Anh ta xộc vào hầm, tay xách một chiếc va li Đức to tướng. Giúi vào tay tôi chiếc va li ướt sũng, Kholin lao đến đứa bé:

- Ivan!

Vừa trông thấy Kholin, thằng bé hoạt bát hẳn lên. Nó mỉm cười, nụ cười đầu tiên, mừng rỡ và hoàn toàn thơ ngây.

Đúng là một cuộc gặp gỡ của đôi bạn thân thiết, và rõ ràng lúc ấy tôi là người thừa. Họ ôm hôn nhau như hai người lớn tuổi. Kholin hôn thằng bé liền mấy cái, lùi lại một bước, hai tay nắm chặt đôi vai hẹp gầy gò của Ivan, mắt ngắm nhìn nó hân hoan, miệng nói:

- Cataxonưs cắm thuyền đợi cháu ở Dicovca, thế mà cháu lại ở đây…

- Ở Dicovca đầy tụi Đức, không tài nào mon men tới bờ sông được, - thằng bé trả lời, mỉm cười ngượng nghịu như có lỗi. - Cháu phải bơi từ Xoxnovca đấy. Chú biết không, đến giữa sông thì cháu mệt đứt hơi, lại bị chuột rút nữa, tưởng đi đứt…

- Cháu bơi à? - Kholin sửng sốt kêu lên.

- Cháu bám một súc gỗ. Chú đừng mắng nhé: chẳng có cách nào khác. Thuyền ở trên bờ hết, với lại chúng nó canh giữ ngặt lắm. Chú tưởng tối mò thế này đi tìm được cái thuyền con tí của chú dễ lắm đấy à? Có mà bị chúng nó xơi tái ngay! Chú biết không, cháu hết cả hơi rồi mà súc gỗ thì cứ quay tròn, trơn tuồn tuột, lại thêm cái chân bị chuột rút, cháu cứ tưởng phen này thì đi tong! Nước lại chảy xiết nữa! Nó cứ cuốn cháu đi… chẳng hiểu sao cháu lại ngoi lên được.

Xoxnovca là một thôn ngược lên phía trên, ở bên bờ quân địch, vậy là thằng bé bị cuốn trôi đi ngót ba cây số. Quả là một sự may mắn thần kỳ: trong một đêm mưa gió, dưới nước sông tháng mười lạnh giá mà một thằng bé gầy yếu như nó lại sống sót.

Kholin quay lại chìa bàn tay gân guốc lắc mạnh tay tôi, đoạn xách chiếc va li nhẹ nhàng đặt lên phản, mở khóa tách một cái và bảo tôi:

- Cậu ra đưa hộ cái xe vào gần hơn một chút, bọn tớ không sao lần ra đường vào. Ra lệnh cho đứa nào đứng gác ở ngoài không cho một ai vào đây, cả cậu cũng đừng vào. Chúng tôi không muốn có những kẻ chứng kiến. Nghe thủng chứ!

Cái từ “nghe thủng” của trung tá Griadnov chẳng những đã phổ biến ở sư đoàn chúng tôi, mà còn lan sang cả bộ tham mưu tập đoàn quân: cả dạng nghi vấn “Nghe thủng chứ?” lẫn dạng mệnh lệnh “Nghe cho thủng!”

Mười phút sau tôi trở lại, sau khi đã tìm ra cái xe và chỉ cho tay lái đường đến gần căn hầm, tôi thấy thằng bé đã hoàn toàn thay hình đổi dạng.

Nó mặc một chiếc áo sơ mi quân nhân vải dạ cỡ nhỏ, hẳn là may riêng cho nó, trên ngực đính huân chương Chiến tranh vệ quốc và huy chương “Dũng cảm” còn mới toanh, chiếc cổ lót trắng tinh, quần màu tím than, chân đi một đôi ủng con bằng da bò non. Trông nó bây giờ giống một “vệ út” (trong trung đoàn có mấy chú “vệ út” như vậy), có điều trên cầu vai không đeo quân hàm, với lại mấy chú “vệ út” trông khỏe mạnh hơn nhiều!

Ngồi ngay ngắn trên chiếc ghế đẩu, nó đang trò chuyện với Kholin. Thấy tôi bước vào cả hai đều im bặt, khiến tôi đâm nghĩ rằng Kholin bảo tôi ra tìm chiếc xe cốt để không có người nào chứng kiến câu chuyện của họ. Tuy nhiên anh ta vẫn nói, làm ra vẻ không hài lòng:

- Cậu mất hút ở đâu thế? Lấy thêm một cái ca nữa rồi ngồi vào đây.

Trên mặt bàn trải một tờ báo mới, đã thấy bày ra những thức ăn anh ta đem đến: mỡ ướp lạnh, lạp xường, hai hộp đồ hộp, một phong bánh quy, hai bọc gì đó và một bi đông bọc nỉ. Trên phản còn thấy một chiếc áo lông nửa thân của trẻ em còn mới toanh, rất diện và một mũ bịt tai của sĩ quan.

Kholin cắt bánh mì thành từng miếng mỏng, “kiểu tri thức”, đoạn cầm bi đông rót rượu ra ba cái cốc: đến nửa cốc cho tôi và cho bản thân anh ta, một chút xíu cho Ivan.

- Chúc mừng cuộc gặp mặt này! - Kholin nâng cốc nói bằng một giọng vui vẻ và có chút ngang tàng.

- Chúc cho lần nào cháu cũng trở về, - thằng bé nói, giọng đăm chiêu.

Kholin liếc nhanh nhìn nó và đề nghị:

- Chúc cho cháu được vào trường thiếu sinh quân Xuvorov và sẽ trở thành sĩ quan.

- Không, cái đó sau này hẵng hay, - thằng bé phản đối. - Chừng nào còn chiến tranh thì hãy chúc cho lần nào cháu cũng trở về! - Nó khăng khăng nhắc lại.

- Thôi được, không tranh luận nữa. Chúc tương lai của cháu. Chúc cho chiến thắng của chúng ta.

Chúng tôi chạm cốc và uống một hơi. Thằng bé không quen uống rượu: nó bị sặc, nước mắt tràn ra. Nó vội giấu giếm gạt đi. Nó làm theo Kholin: cầm miếng bánh đưa lên mũi ngửi hồi lâu, rồi bỏ vào mồm nhai thong thả.

Kholin nhanh nhẹn làm các miếng bánh mì kẹp mỡ ướp, lạp xường và đưa cho Ivan. Nó cầm một miếng ăn uể oải có vẻ miễn cưỡng.

- Cháu ăn đi, ăn nữa đi! - Kholin chốc chốc lại nhắc, miệng vẫn nhai ngon lành.

- Cháu không quen ăn những món này nữa rồi, - thằng bé thở dài. - Chịu!

Nó xưng hô với Kholin một cách thân mật và chỉ nhìn anh ta, còn tôi, nó dường như không để ý. Sau một nửa cốc rượu, tôi với Kholin, như thường nói “ăn như rồng cuốn”: cả hai chúng tôi nhai lấy nhai để; còn thằng bé, nó mới ăn được hai miếng bánh mì kẹp nhỏ đã lấy khăn tay lau mồm lau tay và nói:

- Ngon ghê!

Thấy vậy Kholin đổ lên bàn trước mặt nó một vốc kẹo sô cô la bọc giấy xanh đỏ. Trông thấy kẹo mà mặt Ivan không hề sáng lên vui mừng như những đứa bé trạc tuổi nó. Nó thong thả cầm một chiếc, vẻ thờ ơ như thể ngày nào nó cũng được ăn thỏa thích kẹo sô cô la. Nó bóc cái kẹo, cắn một miếng, đoạn gạt chỗ kẹo ra giữa bàn mời chúng tôi:

- Các chú ăn đi.

- Không, xin kiếu, - Kholin từ chối. - Rượu rồi thì kẹo nhạt lắm.

- Thế thì ta đi thôi, - bỗng thằng bé nói, nó đứng dậy và không buồn nhìn đến cái bàn nữa. - Bác trung tá đang đợi cháu mà cháu lại cứ ngồi đây làm gì?… Đi thôi! - Nó yêu cầu.

- Ta đi ngay mà, - Kholin nói, vẻ hơi lúng túng. Tay anh ta đang cầm bi đông hẳn là đang định rót thêm cho mình và cho tôi, nhưng thấy thằng bé đã đứng dậy liền đặt xuống bàn. - Chúng ta sẽ đi ngay bây giờ, - anh ta nhắc lại, giọng không được vui vẻ, và đứng dậy.

Trong khi đó thằng bé ướm thử cái mũ.

- Khỉ quá, hơi rộng!

- Không có cỡ bé hơn. Chú tự tay chọn đấy, - Kholin nói như phân trần. - Không sao, chỉ cần đi đến nơi về đến chốn, ta sẽ xoay sau…

Anh ta nhìn mặt bàn đầy thức ăn, vẻ tiếc rẻ cầm cái bi đông lên, lắc lắc nó, thất vọng nhìn tôi thở dài:

- Phí của quá nhỉ!

- Để lại cho chú ấy! - Thằng bé nói, giọng không hài lòng, vẻ xem thường. - Chú đói hay sao?

- Không, không mà! Có điều cái bi đông là tài sản đã ghi sổ sách, - Kholin cố pha trò. - Vả lại kẹo thì chú ấy không cần…

- Chú đừng có ke như thế!

- Hoàn cảnh nó buộc… Ôi! Một liều ba bảy cũng liều!… - Kholin lại thở dài và quay sang nói với tôi. - Cậu bảo tay gác đi chỗ khác. Nói chung, cậu chú ý quan sát không để một ai trông thấy chúng tớ đấy.

Khoác chiếc áo mưa vải bạt lên vai, tôi bước lại gần Ivan. Vừa cài móc trên chiếc áo lông của thằng bé, Kholin vừa khoe:

- Trong xe có cả một đống rơm! Chú đã lấy cả chăn, gối, ta rúc vào đó đánh một giấc cho đến khi về đến bộ tham mưu.

Tôi chìa tay bắt tay thằng bé.

- Vĩnh biệt Vaniusa nhé!

- Không phải vĩnh biệt mà là tạm biệt. - Nó nghiêm nghị sửa lại, chìa cho tôi bài tay hẹp nhỏ xíu và vẫn nhìn tôi gườm gườm.

Chiếc “Dotz” của phòng trinh sát, mui bạt che kín, đứng cách hầm chỉ mười bước nhưng tôi không nhìn ra nó ngay.

- Podionov, - tôi gọi khẽ chiến sĩ đứng gác.

- Báo cáo đồng chí thượng úy! Có tôi. - Có tiếng đáp lại ở ngay sau lưng tôi, giọng khàn khàn vì cảm lạnh.

- Đồng chí tạm vào hầm tham mưu. Lát nữa tôi sẽ cho gọi đồng chí.

- Rõ! - Anh chiến sĩ biến vào đêm tối. Tôi đi vòng quanh hầm: không có một ai cả. Chiến sĩ lái chiếc “Dotz” khoác áo choàng lên trên áo bông không hiểu ngủ hay gà gật, ngực tì lên tay lái.

Tôi bước lại phía hầm, lần tay sờ cửa và hé mở ra:

- Ra được đấy!

Ivan và Kholin, tay xách va li lướt tới cạnh xe; nghe có tiếng vải bạt sột soạt, tiếng thì thầm ngắn gọn (đó là Kholin đánh thức chiến sĩ lái), rồi tiếng động cơ nổ và chiếc “Dotz” chuyển bánh.