Để biện minh và khoả lấp cho sự chuyên quyền của nam giới, nhiều lập luận tài tình đã được đưa ra nhằm chứng minh rằng hai phái, trong quá trình thụ đắc đức hạnh, phải hướng tới những phẩm chất hoàn toàn khác nhau; hay nói một cách thẳng thắn, phụ nữ không được phép có đủ sự vững vàng trong tâm trí để vươn tới cái thực sự xứng đáng gọi là đức hạnh. Thế nhưng, nếu thừa nhận rằng phụ nữ cũng có linh hồn, thì dường như chỉ có một con đường duy nhất do ơn trên sắp đặt để dẫn dắt NHÂN LOẠI đến với đức hạnh hoặc hạnh phúc.

Vậy nếu phụ nữ không phải là một loài côn trùng phù du sống nay chết mai, cớ sao họ lại bị giam cầm trong sự dốt nát dưới cái vỏ bọc hào nhoáng của cái gọi là sự ngây thơ? Đàn ông thường phàn nàn, và hoàn toàn có lý, về những thói hư tật xấu cùng tính khí thất thường của phái nữ chúng tôi, chưa kể đến việc họ đôi khi châm biếm cay độc những đam mê bốc đồng cùng các thói trác táng thấp hèn của chúng tôi. Xin thưa rằng, đó chính là hệ quả tất yếu của sự dốt nát! Tâm trí sẽ mãi mãi bấp bênh nếu chỉ biếtdựa dẫm vào những định kiến, và dòng nước sẽ tuôn trào với sức tàn phá dữ dội khi không có đê điều chặn lấy sức mạnh của nó. Phụ nữ ngay từ thuở lọt lòng đã được dạy bảo, thông qua tấm gương của chính những người mẹ, rằng một chút am hiểu về sự yếu đuối của con người — thứ vốn được gọi tên khôn khéo là sự ranh mãnh, nét dịu dàng trong tính cách, sự phục tùng BÊN NGOÀI, và việc tuân thủ một cách câu nệ những phép tắc phù phiếm — sẽ mang lại cho họ sự che chở của đàn ông; và nếu họ có sắc đẹp, thì mọi thứ khác đều trở nên thừa thãi, ít nhất là trong hai mươi năm đầu đời.

Đó là cách Milton miêu tả người mẹ yếu đuối đầu tiên của chúng ta; dẫu vậy, khi ông bảo rằng phụ nữ được tạo ra để mang sự dịu dàng cùng nét duyên dáng cuốn hút ngọt ngào, tôi hoàn toàn không thể hiểu nổi ý ông, trừ phi, theo đúng lối tư duy của người Hồi giáo, ông muốn tước đoạt linh hồn của chúng tôi và ám chỉ rằng chúng tôi chỉ là những sinh vật được thiết kế bằng nét duyên dáng ngọt ngào cùng sự vâng lời mù quáng dễ bảo, nhằm thoả mãn các giác quan của đàn ông khi họ không còn có thể bay cao trên đôi cánh của sự chiêm nghiệm.

Thật là một sự lăng mạ thô bạo làm sao khi người ta khuyên chúng ta chỉ nên biến mình thành những con vật gia súc hiền lành! Lấy ví dụ như nét dịu dàng quyến rũ vẫn được nhiệt tình và thường xuyên ca ngợi, thứ nghệ thuật thống trị bằng cách vâng lời. Thật là những lời lẽ trẻ con làm sao, và thật tầm thường làm sao cái sinh vật — liệu nó có phải là một sinh vật bất tử hay không? — lại chịu hạ mình thống trị bằng những phương thức ám muội ấy! "Quả thực," Lord Bacon nói, "con người có họ hàng với muôn thú qua phần thể xác; và nếu không có họ hàng với Thượng Đế qua phần tinh thần, thì hắn chỉ là một tạo vật thấp hèn và đê tiện!" Thật vậy, đàn ông dường như hành xử một cách rất thiếu triết lý khi họ tìm cách đảm bảo hạnh kiểm của phụ nữ bằng cách bắt họ phải mãi mãi ở trong trạng thái thơ ấu. Rousseau tỏ ra nhất quán hơn khi ông muốn kìm hãm sự tiến bộ của lý trí ở cả hai giới; bởi vì nếu đàn ông đã ăn trái cấm từ cây tri thức, thì phụ nữ chắc chắn cũng sẽ nếm thử: thế nhưng, từ sự tu dưỡng khiếm khuyết mà trí tuệ của họ nhận được ngày nay, họ chỉ chuốc lấy sự hiểu biết về cái ác mà thôi.

Trẻ em, tôi đồng ý, cần phải ngây thơ; nhưng khi mỹ từ ấy được gán cho đàn ông hay phụ nữ, nó chẳng qua chỉ là một cách nói lịch sự để chỉ sự yếu đuối. Bởi vì nếu thừa nhận rằng phụ nữ được ơn trên định sẵn để thụ đắc các đức hạnh của con người, và thông qua việc rèn luyện trí tuệ để đạt được sự vững vàng trong tính cách — nền tảng vững chắc nhất để đặt gấm vóc hy vọng tương lai — thì họ phải được phép hướng về nguồn sáng, thay vì bị ép buộc phải định hình đường đi nước bước theo ánh sáng nhấp nháy của một vì tinh tú tầm thường. Milton, tôi thừa nhận, có một quan điểm hoàn toàn khác; bởi vì ông chỉ cúi đầu trước quyền năng bất khả xâm phạm của sắc đẹp, dẫu rằng thật khó để làm cho hai đoạn văn mà tôi sắp đối chiếu đây trở nên nhất quán: nhưng những bậc vĩ nhân thường hay bị dẫn dắt vào những sự mâu thuẫn tương tự bởi các giác quan của chính họ:—

Với Eve, người được trang điểm vẻ đẹp hoàn hảo, Adam thưa rằng:

Hỡi đấng tạo lập và chủ nhân của tôi, ngài ra lệnh điều chi

Tôi tuân lệnh không một lời bàn cãi; đó là ý Chúa định sẵn;

Chúa là luật của ngài, ngài là luật của tôi; không cần biết thêm gì nữa

Chính là thứ kiến thức hạnh phúc nhất và là lời ca tụng của phụ nữ.

Đây chính xác là những lý lẽ mà tôi từng dùng với trẻ em; nhưng tôi đã nói thêm rằng: "Lý trí của các con giờ đây đang dần mạnh lên, và cho đến khi nó đạt được một mức độ trưởng thành nhất định, các con phải nhìn lên ta để xin lời khuyên: rồi sau đó, các con phải TỰ SUY NGẪM, và chỉ dựa dẫm vào một mình Thượng Đế."

Thế nhưng, ở những dòng tiếp theo, Milton dường như lại đồng tình với tôi, khi ông để Adam khẩn khoản tranh biện cùng Đấng Tạo Hóa của mình:—

Chẳng phải ngài đã đặt con làm kẻ thế quyền ở đây,

Và đặt những kẻ này ở vị trí thấp kém hơn hẳn con sao?

Giữa những kẻ không tương xứng thì làm sao có thể có xã hội,

Làm sao có sự hòa hợp hay niềm vui?

Điều đó phải đến từ đôi bên, trong một tỷ lệ cân xứng

Được cho và nhận; nhưng khi có sự chênh lệch

Một bên mãnh liệt, bên kia mãi cứ dửng dưng

Thì khó mà hòa hợp với nhau, mà chẳng mấy chốc sẽ trở nên

Nhàm chán như nhau: điều tôi đang nói đến là sự gắn bó

Kiểu mà tôi tìm kiếm để cùng chia sẻ

Mọi niềm vui hợp lý.

Do đó, khi bàn về phong thái của phụ nữ, chúng ta hãy gạt bỏ những lập luận cảm tính, để tìm hiểu xem chúng ta nên nỗ lực nhào nặn họ thành gì nhằm cộng tác — nếu dùng từ này không quá táo bạo — với Đấng Tối Cao.

Ý tôi là giáo dục cá nhân — bởi ý nghĩa của từ này chưa được định nghĩa hoàn toàn chính xác — đó là sự quan tâm đến một đứa trẻ sao cho có thể từ từ mài giũa các giác quan, định hình tính cách, điều hòa những đam mê khi chúng bắt đầu sục sôi, và đánh thức lý trí hoạt động trước khi thể xác kịp trưởng thành; để rồi người đàn ông khi ấy chỉ việc tiếp tục, chứ không phải bắt đầu, nhiệm vụ quan trọng là học cách suy nghĩ và lập luận.

Để ngăn ngừa mọi sự hiểu lầm, tôi phải nói thêm rằng tôi không tin giáo dục tư gia có thể tạo ra những phép màu mà một số nhà văn nhiệt huyết từng gán cho nó. Đàn ông và phụ nữ phần lớn vẫn phải được giáo dục bởi quan điểm và phong tục của xã hội mà họ đang sống. Trong mọi thời đại, luôn có một dòng chảy ý kiến đại chúng cuốn phăng đi tất cả, và tạo ra một thứ "tính cách gia đình" cho cả thế kỷ ấy. Do đó, có thể suy luận một cách công bằng rằng, chừng nào xã hội chưa được cấu trúc lại một cách khác đi, thì chúng ta không thể kỳ vọng quá nhiều vào giáo dục. Tuy nhiên, đối với mục đích hiện tại của tôi, chỉ cần khẳng định rằng, bất kể hoàn cảnh có tác động thế nào đi nữa đến năng lực, thì mọi sinh thể đều có thể trở thành người đức hạnh thông qua việc rèn luyện lý trí của chính mình; bởi vì nếu chỉ có duy nhất một sinh vật được tạo ra với khuynh hướng tội lỗi — nghĩa là hoàn toàn xấu xa — thì điều gì có thể cứu chúng ta khỏi chủ nghĩa vô thần? Hoặc nếu chúng ta tôn sùng một vị thần, thì vị thần đó chẳng phải là một con quỷ hay sao?

Hệ quả là, nền giáo dục hoàn hảo nhất, theo quan điểm của tôi, chính là sự rèn luyện trí hiểu biết sao cho phù hợp nhất để cường tráng thể xác và định hình tâm hồn; hay nói cách khác, là giúp cá nhân đó đạt được những thói quen đức hạnh giúp họ trở nên độc lập. Thực ra, thật là một trò hề khi gọi bất kỳ sinh vật nào là có đức hạnh nếu những đức hạnh ấy không xuất phát từ việc rèn luyện lý trí của chính họ. Đó từng là quan điểm của Rousseau đối với nam giới; tôi mở rộng nó sang cả nữ giới, và tự tin khẳng định rằng họ đã bị kéo lệch khỏi quỹ đạo của mình bởi sự tinh tế giả tạo, chứ không phải do nỗ lực vươn tới các phẩm chất nam tính. Tuy nhiên, sự tôn sùng vương giả mà họ nhận được lại mang tính chất say lòng đến mức, cho đến khi phong tục của thời đại thay đổi và được định hình dựa trên những nguyên tắc hợp lý hơn, thì có lẽ không thể nào thuyết phục họ hiểu rằng thứ quyền lực phi pháp mà họ đạt được bằng cách tự hạ thấp bản thân thực ra là một lời nguyền, và rằng họ buộc phải quay trở lại với tự nhiên và sự bình đẳng, nếu muốn đảm bảo được sự mãn nguyện bình yên mà những tình cảm nguyên thủy mang lại. Nhưng chúng ta sẽ phải chờ đợi thời7 đại ấy — chờ đợi, có lẽ cho đến khi các vị vua và quý tộc, được soi sáng bởi lý trí và ưu tiên phẩm giá thực sự của con người hơn là sự phô trương trẻ con, rũ bỏ những xiêm y gia bảo sặc sỡ; và nếu lúc đó phụ nữ vẫn không chịu từ bỏ quyền lực độc đoán của sắc đẹp, họ sẽ chứng minh rằng mình CÓ ÍT tâm trí hơn đàn ông. Tôi có thể bị cáo buộc là kiêu ngạo; dẫu vậy, tôi vẫn phải tuyên bố những điều mà tôi đinh ninh tin tưởng, rằng tất cả các tác giả từng viết về chủ đề giáo dục và phong thái của phụ nữ, từ Rousseau cho đến Tiến sĩ Gregory, đều đã góp phần khiến phụ nữ trở nên giả tạo hơn, có cá tính yếu đuối hơn so với nguyên bản; và hệ quả là, họ trở thành những thành phần vô dụng hơn trong xã hội. Tôi có thể đã bày tỏ niềm xác tín này bằng một giọng điệu nhẹ nhàng hơn; nhưng tôi e rằng đó sẽ chỉ là tiếng rên rỉ của sự điệu đà, chứ không phải là sự bộc lộ trung thực về cảm xúc của tôi, hay là kết quả rõ ràng mà trải nghiệm và sự chiêm nghiệm đã dẫn dắt tôi đúc rút ra. Khi đến phần đó của chủ đề, tôi sẽ đề cập đến những đoạn văn mà tôi đặc biệt không đồng tình trong các tác phẩm của những tác giả mà tôi vừa nhắc đến; nhưng trước tiên, điều cần thiết là phải chỉ ra rằng sự phản đối của tôi nhắm đến toàn bộ ý đồ của những cuốn sách ấy, những thứ theo quan điểm của tôi chỉ nhắm đến việc hạ nhục một nửa nhân loại, và làm cho phụ nữ trở nên đẹp lòng người khác bằng cách đánh đổi mọi đức hạnh vững chắc.

Dù rằng, nếu luận bàn theo lập luận của Rousseau, nếu đàn ông đạt được một mức độ hoàn thiện về tâm trí khi thể xác trưởng thành, thì có lẽ để hợp nhất người đàn ông và vợ anh ta thành MỘT, người vợ nên hoàn toàn dựa dẫm vào trí tuệ của chồng; và cành thường xuân duyên dáng ôm lấy thân sồi che chở cho nó sẽ tạo nên một tổng thể trong đó sức mạnh và vẻ đẹp nổi bật ngang nhau. Nhưng hỡi ôi, những ông chồng, cũng như những người bạn đời của họ, thường chỉ là những đứa trẻ to xác; thậm chí, nhờ những cuộc ăn chơi sa đọa từ sớm, họ hầu như chẳng còn ra dáng đàn ông về mặt ngoại hình, và nếu kẻ mù dẫn đường cho kẻ mù, thì chẳng cần phải từ thiên đường rơi xuống người ta cũng đoán trước được hậu quả.

Có rất nhiều nguyên nhân, trong tình trạng xã hội đồi trụy hiện nay, góp phần biến phụ nữ thành nô lệ bằng cách bóp nghẹt trí tuệ và mài giũa các giác quan của họ. Một trong số đó, có lẽ là thứ âm thầm gây ra nhiều tác hại hơn tất cả những thứ khác, chính là sự phớt lờ trật tự.

Làm mọi việc một cách có trật tự là một lời răn cực kỳ quan trọng, thế nhưng phụ nữ — nói chung — chỉ nhận được một nền giáo dục lộn xộn, hiếm khi tuân thủ điều đó với mức độ chuẩn xác mà đàn ông, những kẻ từ thuở ấu thơ đã được uốn nắn vào lề thói, vẫn làm. Kiểu phỏng đoán cẩu thả này — vì còn từ ngữ nào khác có thể dùng để chỉ những nỗ lực bộc phát của một thứ trí thông minh thông thường mang tính bản năng, chưa bao giờ được đưa ra kiểm chứng trước lý trí? — đã ngăn cản họ khái quát hóa các sự kiện thực tế, khiến họ hôm nay làm những gì họ đã làm ngày hôm qua, đơn giản chỉ vì ngày hôm qua họ đã làm thế.

Sự coi thường trí tuệ trong giai đoạn đầu đời này mang lại những hậu quả tai hại hơn người ta vẫn tưởng; bởi vì chút kiến thức ít ỏi mà những người phụ nữ có tâm trí mạnh mẽ đạt được, do nhiều hoàn cảnh khác nhau, lại mang tính chất chắp vá hơn so với kiến thức của nam giới, và nó được thu nhận chủ yếu qua việc quan sát thuần túy cuộc sống thực tế, chứ không phải từ việc so sánh những gì quan sát được ở cá nhân với kết quả kinh nghiệm được khái quát hóa bởi tư biện. Bị dẫn dắt bởi hoàn cảnh phụ thuộc và công việc nội trợ để bước vào xã hội nhiều hơn, những gì họ học được thường chỉ là chắp vá; và vì việc học đối với họ nhìn chung chỉ là thứ yếu, họ không theo đuổi bất kỳ một ngành nào với sự nhiệt tình kiên trì vốn cần thiết để mang lại sinh khí cho các năng lực và sự minh bạch cho phán đoán. Trong tình trạng xã hội hiện nay, một chút học thức là điều cần thiết để duy trì tư cách của một quý ông; và các cậu con trai buộc phải trải qua vài năm kỷ luật. Thế nhưng trong việc giáo dục phụ nữ, sự tu dưỡng trí tuệ luôn phải nhường bước cho việc thụ đắc một số thành tựu về thể chất; thậm chí ngay cả khi bị làm cho suy nhược bởi sự giam cầm và những quan niệm sai lầm về sự khiêm tốn, cơ thể họ bị ngăn cản không thể đạt được vẻ đẹp và sự duyên dáng mà những chân tay mềm nhũn, hình thành dang dở không bao giờ có được. Bên cạnh đó, trong tuổi trẻ, các năng lực của họ không được thúc đẩy bởi sự ganh đua; và không có những nghiên cứu khoa học nghiêm túc, nếu họ có sự nhạy bén tự nhiên thì nó cũng sớm bị hướng sự chú ý vào cuộc sống và phong tục. Họ xoay quanh các hiệu ứng và sự biến đổi mà không hề truy nguyên về các nguyên nhân; và những quy tắc phức tạp để điều chỉnh hành vi chỉ là sự thay thế yếu ớt cho những nguyên tắc đơn giản.

Để làm bằng chứng cho thấy giáo dục mang lại vẻ bề ngoài yếu đuối này cho nữ giới, chúng ta có thể lấy ví dụ về những người lính, những kẻ cũng giống như họ, được thả vào đời trước khi tâm trí kịp được tích lũy kiến thức hay củng cố bằng các nguyên tắc. Hệ quả cũng tương tự như vậy; những người lính thu lượm được một chút kiến thức hời hợt, vớt vát từ dòng chảy đục ngầu của các cuộc trò chuyện, và từ việc liên tục hòa mình vào xã hội, họ đạt được thứ gọi là sự hiểu biết về thế giới; và sự quen thuộc với các phong tục tập quán này thường bị nhầm lẫn với sự thấu hiểu trái tim con người. Thế nhưng, liệu trái cây sống sượng của những quan sát ngẫu nhiên, chưa bao giờ được đưa ra kiểm chứng trước phán đoán, được hình thành bằng cách so sánh tư biện và kinh nghiệm, có xứng đáng nhận được sự phân biệt như vậy hay không? Những người lính, cũng như phụ nữ, thực hành những đức tính nhỏ nhặt với một sự lịch thiệp tỉ mỉ đến mức câu nệ. Vậy sự khác biệt giữa hai giới nằm ở đâu, khi mà nền giáo dục hoàn toàn giống nhau; tất cả sự khác biệt mà tôi có thể nhận ra chỉ xuất phát từ lợi thế vượt trội về sự tự do, thứ cho phép phái nam có cơ hội quan sát cuộc sống nhiều hơn.

Có lẽ việc đưa ra một nhận xét mang tính chính trị là đi chệch khỏi chủ đề hiện tại của tôi; nhưng vì nó xuất hiện một cách tự nhiên từ dòng suy nghĩ của tôi, tôi sẽ không làm ngơ bỏ qua nó.

Quân đội thường trực không bao giờ có thể bao gồm những con người cương quyết, lực lưỡng; họ có thể là những cỗ máy được kỷ luật tốt, nhưng hiếm khi chứa đựng những con người nằm dưới ảnh hưởng của những đam mê mãnh liệt hay có những năng lực cực kỳ cường tráng. Và đối với bất kỳ chiều sâu trí tuệ nào, tôi dám khẳng định rằng nó hiếm khi xuất hiện trong quân đội cũng như ở phụ nữ; và nguyên nhân, theo tôi duy trì, là hoàn toàn giống nhau. Người ta cũng có thể quan sát thấy rằng các sĩ quan cũng đặc biệt chú ý đến ngoại hình của bản thân, thích khiêu vũ, những căn phòng đông đúc, các cuộc phiêu lưu, và sự chế nhạo. Giống như phái ĐẸP, công việc trong suốt cuộc đời họ chính là sự ve vãn. Họ được dạy cách làm vừa lòng người khác, và họ sống chỉ để làm vừa lòng người khác. Thế nhưng họ không đánh mất đi vị thế của mình trong sự phân định giới tính, bởi vì họ vẫn được coi là vượt trội hơn phụ nữ, mặc dù thật khó để tìm ra sự vượt trội ấy nằm ở đâu, ngoài những điều tôi vừa mới đề cập.

Nỗi bất hạnh lớn nhất chính là chỗ này: cả hai đều thụ đắc phong thái trước khi có được đạo đức, và có sự hiểu biết về cuộc sống trước khi họ thực sự có bất kỳ sự quen thuộc nào qua suy ngẫm với bức tranh lý tưởng lớn lao về bản chất con người. Hệ quả là một điều tất yếu; bằng lòng với bản chất thông thường, họ trở thành nạn nhân của những định kiến, và thu nhận tất cả các quan điểm một cách vô điều kiện, họ mù quáng phục tùng quyền lực. Thế nên, nếu họ có chút khôn ngoan nào, thì đó cũng chỉ là một thứ ánh nhìn bản năng chớp nhoáng, bắt kịp các tỷ lệ và đưa ra quyết định liên quan đến phong thái; nhưng lại thất bại khi các lập luận cần phải được theo đuổi sâu hơn bề mặt hoặc khi các quan điểm cần phải được phân tích.

Liệu nhận xét tương tự có thể áp dụng cho phụ nữ hay không? Hơn thế nữa, luận điểm này thậm chí có thể được đẩy đi xa hơn, bởi vì cả hai đều bị ném ra khỏi một vị trí hữu ích bởi những sự phân biệt phi tự nhiên được thiết lập trong đời sống văn minh. Sự giàu có và tước vị gia truyền đã biến phụ nữ thành những con số không tròn trĩnh nhằm tôn lên giá trị của chữ số đứng trước; và sự nhàn rỗi đã tạo ra một sự pha trộn giữa sự ve vãn và thói chuyên quyền trong xã hội, khiến cho chính những kẻ vốn là nô lệ của các nhân tình lại quay sang áp bức các chị em, vợ và con gái mình. Quả thật, điều này chỉ là để giữ họ đúng vào hàng ngũ mà thôi. Hãy làm cho tâm trí người phụ nữ trở nên mạnh mẽ hơn bằng cách mở rộng nó ra, và sẽ chẳng còn chỗ cho sự vâng lời mù quáng; thế nhưng, vì sự vâng lời mù quáng luôn được khao khát bởi quyền lực, nên những kẻ bạo tợn và những kẻ ham mê khoái lạc hoàn toàn có lý khi chúng tìm cách giữ phụ nữ trong bóng tối, bởi vì nhóm trước chỉ cần những tên nô lệ, còn nhóm sau chỉ cần một món đồ chơi. Kẻ chìm đắm trong khoái lạc thực ra là kẻ bạo tợn nguy hiểm nhất, và phụ nữ đã bị lừa gạt bởi những người tình của họ, giống như các hoàng tử bị lừa gạt bởi các bộ trưởng, trong lúc họ đang mơ mộng rằng mình đang ngự trị trên đầu trên cổ những kẻ đó.

Giờ đây tôi chủ yếu ám chỉ Rousseau, bởi vì nhân vật Sophia của ông ta dường như không nghi ngờ gì là một hình mẫu đầy sức hút, dù nó có vẻ vô cùng phi tự nhiên đối với tôi; tuy nhiên, thứ tôi muốn tấn công không phải là phần kiến trúc bên trên, mà là nền móng của nhân vật ấy, những nguyên tắc làm nền tảng cho việc giáo dục cô ta; hơn thế nữa, dù tôi hết lòng ngưỡng mộ thiên tài của vị tác giả tài năng ấy — người mà các quan điểm của ông sẽ còn nhiều lần khiến tôi phải nhắc đến — sự phẫn nộ luôn lấn át lòng ngưỡng mộ, và nét cau mày nghiêm nghị của đức hạnh bị xúc phạm đã xóa sạch nụ cười hài lòng mà những đoạn văn hoa mỹ của ông thường khơi gợi mỗi khi tôi đọc những khúc hoang tưởng say đắm của ông ta. Đây có chăng là con người, trong niềm nhiệt huyết vì đức hạnh, muốn ban hành lệnh trục xuất mọi nghệ thuật dịu dàng của thời bình và suýt chút nữa đưa chúng ta quay trở lại kỷ luật Sparta? Đây có chăng là con người thích miêu tả những cuộc đấu tranh hữu ích của đam mê, những chiến thắng của bản tính tốt đẹp, và những bước bay cao anh hùng dẫn dắt tâm hồn rực lửa vượt ra ngoài chính nó? Làm sao mà những tình cảm vĩ đại ấy lại có thể bị hạ thấp xuống khi ông ta miêu tả bàn chân xinh xắn và điệu bộ quyến rũ của cô cưng con cưng của mình! Nhưng tạm thời, tôi gác lại chủ đề này, và thay vì chỉ trích nghiêm khắc những bộc phát nhất thời của sự nhạy cảm thái quá, tôi chỉ xin nhận xét rằng, bất kỳ ai từng dành một cái nhìn nhân ái cho xã hội hẳn cũng đã nhiều lần cảm thấy mãn nguyện trước khung cảnh tình yêu đôi lứa khiêm nhường, không được tôn lên bởi tình cảm lớn lao, cũng không được củng cố bằng sự đồng điệu trong các theo đuổi trí tuệ. Những chuyện lặt vặt thường nhật trong gia đình đã mang lại chất liệu cho những cuộc trò chuyện vui vẻ, và những cái âu yếm ngây thơ đã làm dịu đi những nhọc nhằn vốn không đòi hỏi sự vận động trí óc lớn lao hay sự căng thẳng của tư duy: thế nhưng, khung cảnh hạnh phúc vừa phải ấy có khơi dậy nhiều sự dịu dàng hơn là sự kính trọng hay không? Một cảm xúc tương tự như những gì chúng ta cảm nhận khi nhìn trẻ em đang nô đùa, hay thú vật đang chạy nhảy, trong khi việc chiêm ngưỡng những cuộc đấu tranh cao cả của sự đau khổ đầy bản lĩnh lại khơi dậy lòng ngưỡng mộ, và đưa suy nghĩ của chúng ta hướng về thế giới nơi cảm giác sẽ nhường chỗ cho lý trí.

Do đó, phụ nữ phải được xem xét hoặc như những thực thể đạo đức, hoặc quá yếu đuối đến mức phải hoàn toàn chịu khuất phục trước các năng lực vượt trội của nam giới.

Chúng ta hãy xem xét câu hỏi này. Rousseau tuyên bố rằng một người phụ nữ không bao giờ được phép cảm thấy mình độc lập dù chỉ một khoảnh khắc, rằng cô ta nên bị thống trị bởi sự sợ hãi để từ đó vận dụng bản năng ranh mãnh TỰ NHIÊN của mình, và bị biến thành một thứ nô lệ điệu đà cốt để trở thành một đối tượng khêu gợi khao khát hấp dẫn hơn, một người bạn đồng hành NGỌT NGÀO HƠN cho đàn ông, bất cứ khi nào anh ta muốn buông lỏng thư giãn. Ông ta còn đẩy những lập luận mà mình mượn từ các dấu hiệu của tự nhiên đi xa hơn nữa, và ám chỉ rằng sự thật và lòng dũng cảm — những hòn đá tảng của mọi đức hạnh con người — cần phải được vun đắp với những giới hạn nhất định, bởi vì đối với tính cách của phái nữ, sự vâng lời mới là bài học lớn nhất cần phải được khắc sâu bằng một sự nghiêm ngặt không khoan nhượng.

Thật là nhảm nhí! Khi nào thì một bậc vĩ nhân với đủ sức mạnh tâm trí mới xuất hiện để thổi bay những làn khói độc mà lòng kiêu hãnh và sự trụy lạc đã giăng ra trên chủ đề này chứ! Nếu phụ nữ vốn dĩ kém cỏi hơn đàn ông về mặt tự nhiên, thì đức hạnh của họ cũng phải đồng nhất về chất, dẫu có thể khác biệt về lượng, nếu không thì đức hạnh chỉ là một khái niệm tương đối; hệ quả là, hành vi của họ phải được xây dựng trên cùng những nguyên tắc và có cùng một mục đích.

Gắn liền với nam giới trong vai trò con gái, vợ và mẹ, nhân cách đạo đức của họ có thể được đánh giá qua cách họ hoàn thành những bổn phận giản dị ấy; nhưng mục đích, mục đích lớn lao trong những nỗ lực của họ phải là khai mở các năng lực của chính mình, và thụ đắc phẩm giá của sự đức hạnh có ý thức. Họ có thể tìm cách làm cho con đường của mình trở nên dễ chịu; nhưng không bao giờ được quên, cùng với nam giới, rằng cuộc đời không mang lại thứ hạnh phúc có thể thỏa mãn một tâm hồn bất tử. Tôi không hề có ý ám chỉ rằng giới nào nên đánh mất bản thân trong những suy ngẫm trừu tượng hoặc tầm nhìn xa xôi đến mức quên đi tình cảm và bổn phận ngay trước mắt, những thứ thực ra là phương tiện được định sẵn để sinh ra trái ngọt của cuộc đời; ngược lại, tôi nhiệt thành khuyên nhủ họ, ngay cả khi tôi khẳng định rằng chúng mang lại sự mãn nguyện nhất khi được nhìn nhận dưới ánh sáng lệ thuộc đích thực của chúng.

Có lẽ quan điểm phổ biến cho rằng phụ nữ được tạo ra vì đàn ông có thể bắt nguồn từ câu chuyện thơ ca của Moses; thế nhưng, vì người ta cho rằng rất ít ai từng dành chút suy nghĩ nghiêm túc cho chủ đề này lại từng cho rằng Eve, theo nghĩa đen, thực sự là một chiếc xương sườn của Adam, nên suy luận đó hiển nhiên phải lụi tàn; hoặc chỉ được thừa nhận ở mức độ nó chứng minh rằng đàn ông, từ ngàn xưa, đã thấy việc dùng sức mạnh để khuất phục bạn đời của mình là điều thuận tiện, đồng thời dùng sự sáng tạo để chứng minh rằng cổ của cô ta phải cúi rạp dưới ách thống trị; bởi vì cô ta, cũng giống như muôn loài thú vật, được tạo ra để làm thỏa mãn ý muốn của hắn.

Xin đừng vội kết luận rằng tôi muốn đảo lộn trật tự tự nhiên; tôi đã thừa nhận từ trước rằng, xét theo cấu tạo cơ thể, nam giới dường như được ơn trên thiết kế để đạt được một mức độ đức hạnh lớn hơn. Tôi đang nói chung về toàn bộ phái mạnh; thế nhưng tôi không hề thấy một chút lý do nào để kết luận rằng đức hạnh của họ lại phải khác biệt về bản chất. Thực ra, làm sao chúng có thể khác được, nếu đức hạnh chỉ có duy nhất một tiêu chuẩn vĩnh cửu? Do đó, nếu tôi lập luận một cách nhất quán, tôi phải kiên quyết duy trì rằng họ có cùng một định hướng đơn giản, cũng chắc chắn như việc có một Thượng Đế tồn tại.

Từ đó suy ra rằng sự ranh mãnh không được phép đối lập với sự khôn ngoan, những bận tâm nhỏ nhặt không được đối lập với những nỗ lực lớn lao, và sự dịu dàng nhạt nhẽo được tô vẽ dưới cái tên lịch thiệp cũng không thể đối lập với lòng dũng cảm mà chỉ những tầm nhìn vĩ đại mới có thể truyền cảm hứng.

Người ta sẽ bảo tôi rằng khi đó phụ nữ sẽ đánh mất đi nhiều nét duyên dáng đặc trưng của mình, và quan điểm của một nhà thơ nổi tiếng có thể được trích dẫn để bác bỏ những tuyên bố vô điều kiện của tôi. Bởi vì Pope từng nói, đại diện cho toàn thể phái nam,

Tuy chưa bao giờ chắc chắn khơi gợi đam mê của chúng ta bằng lúc,

Nàng chạm đến bờ vực của tất cả những gì chúng ta căm ghét.

Đặt đàn ông và phụ nữ vào ánh sáng nào, tôi xin nhường lại cho những người có óc phán đoán tự quyết định; trong lúc này, tôi chỉ tự mãn nguyện với việc nhận xét rằng tôi không thể hiểu nổi cớ gì, trừ phi họ là những sinh vật hữu tử, nữ giới lúc nào cũng phải bị hạ thấp bằng cách trở 7nên phục tùng tình yêu hay dục vọng.

Tôi thừa nhận rằng việc nói năng thiếu tôn trọng đối với tình yêu là một tội phản quốc lớn chống lại tình cảm và những cảm xúc tinh tế; nhưng tôi muốn nói ngôn ngữ giản dị của sự thật, và hướng về cái đầu nhiều hơn là trái tim. Nỗ lực dùng lý trí để tống khứ tình yêu ra khỏi thế giới này chẳng khác nào hành động vượt qua cả Don Quixote của Cervantes, và cũng là sự xúc phạm đối với lẽ thường; thế nhưng, nỗ lực kiềm chế cảm xúc hỗn loạn này, và chứng minh rằng nó không được phép truất ngôi các năng lực bậc cao hay chiếm đoạt vương trượng mà lý trí luôn phải nắm giữ một cách điềm tĩnh, lại có vẻ ít ngông cuồng hơn.

Tuổi trẻ là mùa của tình yêu ở cả hai giới; nhưng trong những ngày tháng tận hưởng vô tư ấy, người ta phải chuẩn bị cho những năm tháng quan trọng hơn của cuộc đời, khi sự chiêm nghiệm thay thế cho cảm giác. Thế nhưng Rousseau, cùng phần lớn các nhà văn nam giới nối gót ông ta, đã nhiệt tình tiêm nhiễm rằng toàn bộ xu hướng của nền giáo dục phái nữ phải được hướng vào một điểm duy nhất: làm cho họ trở nên đẹp lòng người khác.

Hãy để tôi tranh luận với những kẻ ủng hộ quan điểm này, những người có chút hiểu biết về bản chất con người: liệu họ có tưởng tượng rằng hôn nhân có thể xóa sạch những thói quen của cuộc đời hay không? Người phụ nữ chỉ được dạy cách làm đẹp lòng người khác sẽ sớm nhận ra rằng sức hút của cô ta chẳng khác nào những tia nắng xiên, và chúng không thể có nhiều tác động đến trái tim chồng khi chúng được nhìn thấy mỗi ngày, khi mùa hè đã qua đi và lụi tàn. Liệu khi ấy cô ta có đủ nội lực bẩm sinh để quay vào bên trong tìm kiếm sự an ủi và vun đắp cho những năng lực đang ngủ quên của mình hay không? Hay người ta nên kỳ vọng một cách hợp lý hơn rằng cô ta sẽ tìm cách làm phấn lòng những người đàn ông khác; và trong những rung động do kỳ vọng về những cuộc chinh phục mới, tìm cách quên đi sự bẽ bàng mà tình yêu hoặc niềm kiêu hãnh của cô ta từng gánh chịu? Khi người chồng không còn là người tình — và thời điểm ấy chắc chắn sẽ đến — ham muốn làm vừa lòng của cô ta khi ấy sẽ trở nên uể oải, hoặc biến thành một nguồn cơn cay đắng; và tình yêu, có lẽ là thứ tình cảm dễ phai mờ nhất, nhường chỗ cho sự ghen tuông hoặc thói hư vinh.

Giờ đây tôi đang nói về những người phụ nữ bị kiềm chế bởi nguyên tắc hoặc định kiến; những người phụ nữ ấy dẫu có rùng mình khi nghĩ đến một mối tình lén lút với sự ghê tởm thực sự, thì dẫu sao đi nữa, vẫn muốn được thuyết phục qua sự tôn sùng của lòng ve vãn rằng họ đang bị chồng mình đối xử tệ bạc một cách tàn nhẫn, hoặc những ngày tháng trôi qua trong việc mơ mộng về hạnh phúc tận hưởng bởi những tâm hồn đồng điệu, cho đến khi sức khỏe bị bào mòn và tinh thần suy sụp vì sự bất mãn. Vậy thì làm thế nào mà nghệ thuật làm vừa lòng vĩ đại ấy lại có thể là một môn học cần thiết đến thế? Nó chỉ hữu ích đối với một cô nhân tình; người vợ đoan trang và người mẹ nghiêm túc chỉ nên xem khả năng làm vừa lòng của mình như lớp men bóng tôn lên đức hạnh, và tình cảm của chồng như một trong những sự an ủi giúp nhiệm vụ của cô bớt phần khó khăn và cuộc đời cô bớt phần đau khổ. Thế nhưng, dù cô có được yêu thương hay bị bỏ mặc, mong muốn đầu tiên của cô phải là làm cho bản thân trở nên đáng kính trọng, thay vì phó mặc toàn bộ hạnh phúc của mình cho một sinh vật cũng mang những khiếm khuyết giống như cô.

Tiến sĩ Gregory đáng mến cũng rơi vào một sai lầm tương tự. Tôi tôn trọng trái tim ông; nhưng hoàn toàn phản đối tác phẩm Di huấn nổi tiếng gửi các con gái của ông.

Ông khuyên họ nuôi dưỡng sự yêu thích đối với váy áo, bởi vì ông khẳng định sự yêu thích váy áo là bản tính tự nhiên của họ. Tôi không thể hiểu nổi cả ông và Rousseau đang có ý gì khi họ thường xuyên sử dụng thuật ngữ mơ hồ này. Nếu họ bảo rằng trong một kiếp sống tiền kiếp, linh hồn từng rất thích trang phục và mang theo khuynh hướng ấy bước vào một cơ thể mới, tôi sẽ lắng nghe họ với một nụ cười mỉm châm biếm, hệt như cách tôi hay làm khi nghe những lời hô hào sướt mướt về vẻ thanh lịch bẩm sinh. Thế nhưng nếu ông chỉ muốn nói rằng việc rèn luyện các năng lực sẽ sinh ra sở thích này, tôi xin bác bỏ. Nó không phải là tự nhiên; mà xuất hiện, giống như tham vọng giả tạo ở nam giới, từ lòng khao khát quyền lực.

Tiến sĩ Gregory còn đi xa hơn thế rất nhiều; ông thực sự khuyến khích sự giả dối, và khuyên một cô gái ngây thơ hãy phủ nhận cảm xúc của chính mình, đừng khiêu vũ một cách nhiệt tình khi niềm vui sướng trong tim khiến đôi chân uyển chuyển thốt lên lời mà không làm cho dáng đi trở nên bất lịch sự. Nhân danh sự thật và lẽ thường, cớ gì một người phụ nữ lại không thể thừa nhận rằng cô ta có thể vận động thể lực nhiều hơn người khác? Hay nói cách khác, rằng cô ta có một thể chất khỏe mạnh; và cớ gì để kìm hãm sự hân hoan ngây thơ, cô ta lại bị rỉ tai một cách mập mờ rằng đàn ông sẽ rút ra những kết luận mà cô ta chẳng hề mảy may nghĩ tới? Cứ để kẻ đồi bại suy diễn theo ý hắn muốn; thế nhưng, tôi hy vọng không một người mẹ khôn ngoan nào lại đi kìm hãm sự thẳng thắn tự nhiên của tuổi trẻ bằng cách tiêm nhiễm những lời cảnh báo bất lịch sự ấy. Sự sung mãn từ trong trái tim sẽ thốt ra qua lời nói; và một bậc hiền triết còn uyên bác hơn cả Solomon từng nói rằng trái tim cần phải được giữ cho thanh sạch, thay vì đi tuân thủ những nghi lễ tầm thường vốn chẳng có gì khó khăn để thực hiện một cách tỉ mỉ câu nệ khi cái ác đang ngự trị trong tim.

Phụ nữ phải nỗ lực thanh lọc tâm hồn mình; thế nhưng liệu họ có thể làm được điều đó khi trí tuệ chưa được khai sáng khiến họ hoàn toàn phụ thuộc vào các giác quan để tìm kiếm công ăn việc làm và trò giải trí, khi không có một theo đuổi cao quý nào nâng họ vượt lên trên những thói hư vinh nhỏ nhặt trong ngày, hoặc giúp họ kìm hãm những cảm xúc hỗn loạn đang khuấy động một cọng sậy vốn bất lực trước mọi cơn gió thoảng qua? Để giành được tình cảm của một người đàn ông đức hạnh, liệu sự điệu đà giả tạo có thực sự cần thiết hay không?

Tự nhiên ban cho phụ nữ một khung xương yếu đuối hơn đàn ông; thế nhưng để đảm bảo tình cảm của chồng, liệu một người vợ — người nhờ rèn luyện cả thân lẫn tâm trong lúc hoàn thành bổn phận của một người con, người vợ và người mẹ, đã giữ cho thể chất duy trì được sức mạnh tự nhiên và các dây thần kinh giữ được độ săn chắc khỏe mạnh — liệu cô ta, tôi xin hỏi, có phải hạ mình dùng đến thủ đoạn và giả vờ yếu đuối bệnh tật cốt để đảm bảo tình cảm của chồng mình hay không? Sự yếu đuối có thể khơi gợi lòng thương cảm và thỏa mãn lòng kiêu hãnh ngạo mạn của đàn ông; thế nhưng những cái âu yếm bề trên của một kẻ bảo bọc sẽ không bao giờ thỏa mãn được một tâm hồn cao cả đang khao khát và xứng đáng được tôn trọng. Sự ve vãn âu yếm là một sự thay thế nghèo nàn cho tình bạn!

Trong một hậu cung, tôi thừa nhận rằng tất cả những thủ đoạn này là cần thiết; kẻ sành ăn phải được kích thích vị giác nếu không hắn sẽ chìm vào sự thờ ơ vô cảm; thế nhưng liệu phụ nữ có quá ít tham vọng đến mức bằng lòng với một điều kiện như thế? Liệu họ có thể thảnh thơi mơ mộng trôi qua cuộc đời trong lòng của sự khoả lạc, hoặc trong sự mỏi mệt chán chường, thay vì khẳng định quyền được theo đuổi những niềm vui hợp lý, và làm cho bản thân trở nên nổi bật bằng cách thực hành những đức hạnh làm tôn vinh nhân loại? Chắc chắn cô ta không hề có một linh hồn bất tử nào nếu có thể lãng phí cuộc đời chỉ để bận rộn trang hoàng cho bản thân, cốt sao để giải khuây cho những giờ phút nhàm chán và làm dịu đi những âu lo của một đồng loại sẵn sàng được làm cho phấn chấn bởi nụ cười và trò hề của cô khi công việc nghiêm túc của cuộc đời đã ngã ngũ.

Bên cạnh đó, người phụ nữ nào cường tráng thể xác và rèn luyện trí tuệ sẽ, thông qua việc quản lý gia đình và thực hành các đức hạnh khác nhau, trở thành người bạn, chứ không phải kẻ ăn bám thấp kém của chồng; và nếu cô ta xứng đáng nhận được sự kính trọng của chồng nhờ sở hữu những phẩm chất vững chắc ấy, cô ta sẽ không thấy cần thiết phải che giấu tình cảm của mình, cũng không phải giả vờ lạnh lùng phi tự nhiên để kích thích đam mê của chồng. Thực ra, nếu nhìn lại lịch sử, chúng ta sẽ thấy rằng những người phụ nữ từng tạo dựng được tên tuổi không phải là những người đẹp nhất hay dịu dàng nhất trong giới của họ.

Tự nhiên, hay nói một cách hoàn toàn chính xác là Thượng Đế, đã làm cho mọi thứ đều đúng đắn; nhưng con người đã tự tìm ra rất nhiều phát minh để hủy hoại tác phẩm ấy. Giờ đây tôi đang ám chỉ đến phần chuyên khảo của Tiến sĩ Gregory, nơi ông khuyên người vợ không bao giờ để chồng biết được mức độ nhạy cảm hoặc tình cảm của mình. Một sự phòng thủ đầy nhục cảm; và vừa vô tác dụng lại vừa ngớ ngẩn. Tình yêu, tự bản chất của nó, phải là thứ mang tính tạm thời. Việc đi tìm một bí phương có thể duy trì nó vĩnh cửu cũng giống như một cuộc tìm kiếm ngông cuồng hệt như tìm kiếm hòn đá phù thủy hay dược thảo vạn năng; và phát hiện ấy cũng sẽ vô dụng không kém, hoặc thậm chí có hại cho nhân loại. Mối liên kết thiêng liêng nhất của xã hội chính là tình bạn. Một nhà châm biếm sắc sảo từng nói rất đúng rằng: "Tình yêu đích thực hiếm một, thì tình bạn đích thực còn hiếm hơn mười."

Đây là một sự thật hiển nhiên, và nguyên nhân không nằm sâu thẳm nên sẽ không thoát khỏi một cái nhìn liếc qua đầy tra vấn.

Tình yêu, thứ cảm xúc thông thường trong đó sự ngẫu nhiên và cảm giác chiếm chỗ của sự lựa chọn và lý trí, ở một mức độ nào đó, được cảm nhận bởi đại đa số nhân loại; bởi vì hiện tại chưa cần thiết phải bàn đến những rung động vượt lên trên hoặc rơi xuống dưới tình yêu. Đam mê này, vốn tự nhiên được gia tăng bởi sự hồi hộp và những khó khăn, kéo tâm trí ra khỏi trạng thái quen thuộc và nâng cao tình cảm; thế nhưng khi sự an toàn của hôn nhân cho phép cơn sốt tình yêu lắng xuống, một nhiệt độ lành mạnh lại bị coi là nhạt nhẽo, chỉ bởi những kẻ không có đủ trí tuệ để thay thế sự dịu dàng điềm tĩnh của tình bạn, sự tin cậy của lòng kính trọng, vào chỗ của sự ngưỡng mộ mù quáng và những rung động xác thịt của sự ve vãn.

Đó là, và bắt buộc phải là, dòng chảy của tự nhiên — tình bạn hoặc sự thờ ơ chắc chắn sẽ nối tiếp tình yêu. Và cấu trúc này dường như hoàn toàn hòa hợp với hệ thống quản trị đang thống trị thế giới đạo đức. Những đam mê là cú hích thúc đẩy hành động và khai mở tâm trí; thế nhưng chúng sẽ chìm xuống thành những ham muốn tầm thường, trở thành một sự thỏa mãn cá nhân chớp nhoáng, khi mục tiêu đã đạt được và tâm trí thỏa mãn dừng lại ở sự tận hưởng. Kẻ từng có chút đức hạnh khi đang đấu tranh giành lấy vương miện thường lại trở thành một tên bạo chúa đắm chìm trong sắc dục khi nó ngự trị trên vương miện của hắn; và khi người tình không phai nhạt thành người chồng, kẻ lú lẫn trở thành nạn nhân của những cơn hờn dỗi trẻ con và sự ghen tuông mù quáng, bỏ bê những bổn phận nghiêm túc của cuộc đời, và những cái âu yếm vốn dĩ nên khơi dậy sự tin cậy ở con cái lại bị hoang phí vào đứa trẻ to xác là người vợ của hắn.

Để hoàn thành các bổn phận của cuộc đời, và để có thể theo đuổi với sự nhiệt tình các công việc khác nhau hình thành nên nhân cách đạo đức, một người chủ và người vợ trong gia đình không nên tiếp tục yêu nhau bằng một tình yêu đam mê sục sôi. Ý tôi muốn nói là họ không nên đắm chìm vào những rung động vốn làm rối loạn trật tự xã hội và chiếm đoạt những suy nghĩ đáng lẽ phải được dùng vào việc khác. Tâm trí chưa bao giờ bị chiếm đoạt bởi một mục tiêu thì thiếu đi sự vững vàng — còn nếu nó có thể bị chiếm đoạt quá lâu, thì đó lại là sự yếu đuối.

Một nền giáo dục sai lầm, một tâm trí chật hẹp, chưa được khai sáng, cùng rất nhiều định kiến giới tính, có xu hướng làm cho phụ nữ trở nên chung thủy hơn đàn ông; nhưng tạm thời, tôi sẽ không chạm đến nhánh này của chủ đề. Tôi sẽ còn tiến xa hơn nữa, và đưa ra quan điểm mà không cần mơ mộng về một nghịch lý, rằng một cuộc hôn nhân bất hạnh thường lại rất có lợi cho gia đình, và người vợ bị bỏ mặc, nhìn chung, lại là người mẹ tuyệt vời nhất. Và điều này hầu như sẽ luôn là hệ quả nếu tâm trí phụ nữ được mở rộng hơn nữa; bởi vì dường như đó là sự phân bổ chung của Ơn Trên rằng những gì chúng ta đạt được trong sự thụ hưởng hiện tại sẽ phải bị khấu trừ khỏi kho báu của cuộc đời là kinh nghiệm; và rằng khi chúng ta đang hái những bông hoa trong ngày và chìm đắm trong khoái lạc, thì thứ quả ngọt vững chắc của sự nhọc nhằn và trí tuệ không thể đồng thời tóm lấy được. Con đường đang nằm ngay trước mắt, chúng ta phải rẽ phải hoặc trái; và kẻ nào muốn phung phí cuộc đời trong việc nhảy nhót từ niềm vui này sang niềm vui khác thì đừng nên phàn nàn nếu hắn không tài nào đạt được sự khôn ngoan hay sự đáng kính trong nhân cách.

Giả sử trong giây lát rằng linh hồn không hề bất tử, và con người chỉ được tạo ra cho cảnh tượng hiện tại; tôi nghĩ chúng ta sẽ có lý do để phàn nàn rằng tình yêu, sự âu yếm trẻ con, rồi sẽ có lúc trở nên nhạt nhẽo và nhàm chán đối với các giác quan. Hãy ăn, uống và yêu đi, vì ngày mai chúng ta sẽ chết, thực ra sẽ là ngôn ngữ của lý trí, là đạo đức của cuộc đời; và ai ngoài một kẻ ngốc lại đi từ bỏ một thực tại chỉ vì một chiếc bóng thoáng qua? Thế nhưng, nếu bị khuất phục bởi việc quan sát các năng lực có thể cải thiện của tâm trí, chúng ta khinh bỉ việc giam hãm những mong ước hay suy nghĩ của mình vào một chiến trường hoạt động tầm thường như thế — thứ chỉ có vẻ vĩ đại và quan trọng khi nó gắn liền với một viễn cảnh vô tận và những hy vọng siêu việt; thì cớ gì phải dùng đến sự dối trá trong hành vi, và cớ gì sự tôn nghiêm thiêng liêng của sự thật lại phải bị vi phạm chỉ để níu giữ một món lợi giả dối vốn đang phá hủy chính nền móng của đức hạnh? Cớ gì tâm trí người phụ nữ lại phải bị vấy bẩn bởi những thủ đoạn điệu đà cốt để làm vừa lòng kẻ ham mê khoái lạc, và ngăn không cho tình yêu lắng xuống thành tình bạn hoặc sự thương cảm trắc ẩn, khi mà chẳng có nổi những phẩm chất nào để tình bạn có thể được xây dựng lên trên đó? Hãy để trái tim chân thành phơi bày chính nó, và LÝ TRÍ dạy cho đam mê biết khuất phục trước tính tất yếu; hoặc hãy để sự theo đuổi cao cả về đức hạnh và tri thức nâng tâm trí vượt lên trên những cảm xúc vốn chỉ làm cay đắng thêm thay vì ngọt ngào hóa chén trà cuộc đời, khi chúng không được kìm hãm trong những giới hạn phải phép.

Tôi không có ý định ám chỉ đến tình yêu lãng mạn vốn đi kèm với thiên tài. Ai có thể cắt bỏ đôi cánh của nó chứ? Thế nhưng thứ đam mê vĩ đại ấy, không tương xứng với những niềm vui còm cõi của cuộc đời, chỉ trung thành với tình cảm và tự nuôi sống chính nó. Những đam mê từng được ca tụng vì tính trường tồn của chúng luôn là những mối tình bất hạnh. Chúng đã gia tăng sức mạnh thông qua sự xa cách và nỗi u sầu bẩm sinh. Trí tưởng tượng đã lượn lờ quanh một hình bóng đẹp đẽ được nhìn thấy mờ ảo — thế nhưng sự quen thuộc có thể đã biến sự ngưỡng mộ thành sự ghê tởm; hoặc ít nhất là thành sự thờ ơ, và cho phép trí tưởng tượng có thời gian thảnh thơi để săn tìm những con mồi mới. Hoàn toàn phù hợp, theo cách nhìn nhận này về vạn vật, khi Rousseau để cho người tình trong mộng của linh hồn ông, Eloisa, yêu St. Preux khi sự sống đang dần lụi tàn trước mắt nàng; thế nhưng điều này hoàn toàn không phải là bằng chứng cho sự bất tử của tình yêu.

Cùng một sắc thái ấy là lời khuyên của Tiến sĩ Gregory liên quan đến sự tinh tế trong tình cảm, thứ mà ông khuyên người phụ nữ không nên thụ đắc nếu cô ta đã quyết định kết hôn. Tuy nhiên, quyết định này, hoàn toàn nhất quán với lời khuyên trước đó của ông, lại bị ông gọi là THIẾU TINH TẾ, và ông tha thiết thuyết phục các cô con gái của mình che giấu nó, dẫu rằng nó có thể chi phối hành vi của họ: cứ như thể việc có những ham muốn thông thường của bản chất con người là một điều thiếu tinh tế vậy.

Đạo đức cao cả làm sao! Và rất nhất quán với sự thận trọng dè dặt của một tâm hồn nhỏ bé không thể mở rộng tầm nhìn vượt ra ngoài khoảnh khắc phân chia hiện tại của sự tồn tại. Nếu mọi năng lực trong tâm trí người phụ nữ chỉ được vun đắp chừng nào chúng phục vụ cho sự phụ thuộc của cô ta vào nam giới; nếu khi cô ta có được một người chồng là cô ta đã chạm tới đích đến của mình, và với lòng kiêu hãnh đê hèn, bằng lòng với một chiếc vương miện còm cõi như thế, thì cứ để cô ta bò lê lết trong thỏa mãn, hầu như chẳng được nâng lên cao hơn vương quốc loài vật nhờ những công việc của mình; thế nhưng, nếu cô ta đang đấu tranh vì giải thưởng của tiếng gọi cao cả ấy, hãy để cô ta vun đắp trí tuệ của mình mà không cần dừng lại để suy tính xem người chồng mà định mệnh sắp đặt cho mình sẽ có nhân cách ra sao. Hãy để cô ta quyết định, mà không cần quá lo lắng về hạnh phúc hiện tại, để thụ đắc những phẩm chất làm cao quý một sinh vật có lý trí, và một người chồng thô lỗ, thiếu thanh lịch có thể xúc phạm gu thẩm mỹ của cô ta nhưng không thể hủy hoại sự bình yên trong tâm trí cô ta. Cô ta sẽ không uốn nắn tâm hồn mình cho phù hợp với những yếu đuối của người bạn đời, mà để chịu đựng chúng: nhân cách của anh ta có thể là một thử thách, chứ không phải là vật cản cho đức hạnh.

Nếu Tiến sĩ Gregory giới hạn nhận xét của mình trong những kỳ vọng lãng mạn về một tình yêu hằng cử và những tâm hồn đồng điệu, ông ta đáng lẽ phải nhớ rằng kinh nghiệm sẽ xua đi những gì mà lời khuyên không bao giờ có thể khiến chúng ta ngừng khao khát, khi trí tưởng tượng cứ mãi được giữ cho sống động bằng cách đánh đổi lý trí.

Tôi thừa nhận rằng điều này thường xuyên xảy ra: những người phụ nữ nuôi dưỡng một sự nhạy cảm tinh tế lãng mạn, phi tự nhiên, lại lãng phí cuộc đời trong việc TƯỞNG TƯỢNG xem mình sẽ hạnh phúc biết bao nhiêu với một người chồng có thể yêu họ bằng một tình cảm nồng nhiệt gia tăng mỗi ngày và suốt cả ngày. Thế nhưng họ thà chịu cảnh cô độc khi kết hôn cũng vậy thôi, và sẽ chẳng bất hạnh hơn một chút nào với một ông chồng tồi so với việc cứ mỏi mòn khao khát một ông chồng tốt. Rằng một nền giáo dục đúng đắn; hoặc nói một cách chuẩn xác hơn, một tâm trí được trang bị đầy đủ kiến thức, sẽ giúp một người phụ nữ chống chọi với đời sống độc thân một cách đầy phẩm giá, tôi xin công nhận; thế nhưng việc cô ta nên tránh vun đắp gu thẩm mỹ của mình, kẻo người chồng thỉnh thoảng làm cô ta bị sốc, chẳng khác nào việc từ bỏ củ sich để nắm lấy cái bóng. Nói thật lòng, tôi chẳng biết gu thẩm mỹ được cải thiện thì có ích gì, nếu cá nhân đó không trở nên độc lập hơn trước những bất trắc của cuộc đời; nếu những nguồn cội niềm vui mới, chỉ phụ thuộc vào các hoạt động đơn độc của tâm trí, không được mở ra. Những người có gu thẩm mỹ, dù kết hôn hay độc thân, không phân biệt, sẽ luôn cảm thấy ghê tởm trước nhiều thứ vốn không hề làm chạnh lòng những tâm trí ít quan sát hơn. Lập luận không được phép bấu víu vào kết luận này; nhưng trong tổng hòa của niềm vui, liệu gu thẩm mỹ có được gọi là một phước lành hay không?

Câu hỏi đặt ra là liệu nó mang lại nhiều đau khổ hay niềm vui hơn. Câu trả lời sẽ quyết định tính thỏa đáng trong lời khuyên của Tiến sĩ Gregory, và cho thấy nó ngớ ngẩn và độc đoán biết bao khi áp đặt một hệ thống nô lệ như thế; hoặc khi cố gắng giáo dục các thực thể đạo đức bằng bất kỳ quy tắc nào khác ngoài những quy tắc được suy ra từ lý trí thuần túy, vốn áp dụng cho toàn thể nhân loại.

Sự dịu dàng trong phong thái, sự nhẫn nại, và lòng kiên trì chịu đựng là những phẩm chất đáng yêu và tựa thần thánh đến mức trong những khúc ca thơ ca siêu việt, Thượng Đế đã được khoác lên những phẩm chất ấy; và có lẽ, không có sự miêu tả nào về lòng tốt của Ngài lại bám rễ sâu vào tình cảm con người bằng những miêu tả khắc họa Ngài là đấng dồi dào sự thương xót và sẵn sàng tha thứ. Sự dịu dàng, được nhìn nhận dưới lăng kính này, mang trên vầng trán tất cả các đặc trưng của sự vĩ đại, kết hợp với những nét duyên dáng quyến rũ của sự hạ mình; thế nhưng nó lại mang một diện mạo hoàn toàn khác khi đó là thái độ phục tùng của sự lệ thuộc, là sự chống đỡ của sự yếu đuối vốn yêu thương, vì nó cần sự bảo bọc; và nhẫn nại, vì nó buộc phải âm thầm chịu đựng những tổn thương; mỉm cười dưới ngọn roi mà nó không dám gầm gừ. Tệ hại và nhục nhã như bức tranh này trông có vẻ, đó lại chính là chân dung của một người phụ nữ hoàn hảo, theo quan điểm được thừa nhận về sự xuất sắc của phái nữ, bị tách biệt bởi những nhà lý luận ngụy biện ra khỏi sự xuất sắc của con người. Hoặc họ (Tham khảo Rousseau và Swedenborg) ân cần trả lại chiếc xương sườn, và tạo nên một thực thể đạo đức duy nhất từ một người đàn ông và một người phụ nữ; không quên ban cho cô ta tất cả những "nét duyên dáng phục tùng".

Chúng ta không hề được bảo ban rằng phụ nữ sẽ tồn tại như thế nào trong cõi giới nơi người ta không còn cưới vợ gả chồng nữa. Bởi vì mặc dù các nhà luân học đã đồng ý rằng xu hướng của cuộc đời dường như chứng minh rằng NAM GIỚI được chuẩn bị bởi nhiều hoàn cảnh khác nhau cho một trạng thái tương lai, họ lại liên tục hùa nhau khuyên NỮ GIỚI chỉ nên chuẩn bị cho hiện tại. Sự dịu dàng, dễ bảo, và tình cảm giống như loài chó săn được khuyến khích một cách nhất quán trên nền tảng này như những đức tính hồng y của phái nữ; và bất chấp nền kinh tế tùy tiện của tự nhiên, một nhà văn từng tuyên bố rằng việc một người phụ nữ tỏ ra u sầu là mang tính nam tính. Cô ta được tạo ra để làm món đồ chơi của đàn ông, là chiếc lục lạc của hắn, và nó phải kêu lanh lảnh bên tai hắn, bất cứ khi nào, gạt bỏ lý trí sang một bên, hắn chọn được giải trí.

Quả thực, việc khuyến khích sự dịu dàng trên một nền tảng rộng lớn là một điều hoàn toàn mang tính triết lý. Một sinh vật mỏng manh nên nỗ lực để trở nên dịu dàng. Thế nhưng khi sự nhẫn nại làm lu mờ ranh giới giữa đúng và sai, nó không còn là đức hạnh nữa; và dù nó có thể tỏ ra tiện lợi đến đâu ở một người bạn đồng hành, người bạn đồng hành ấy sẽ luôn bị coi là kẻ bề dưới, và chỉ khơi gợi một thứ tình cảm nhạt nhẽo dễ dàng thoái hóa thành sự khinh miệt. Tuy nhiên, nếu lời khuyên thực sự có thể làm cho một sinh vật trở nên dịu dàng — kẻ mà bản tính tự nhiên không dung nạp nổi một lớp men tinh tế nhường ấy — thì dẫu sao một bước tiến hướng tới sự tiến bộ của trật tự cũng sẽ đạt được; thế nhưng nếu, như có thể nhanh chóng được chứng minh, chỉ có sự điệu đà giả tạo được sản sinh ra bởi lời khuyên vơ đũa cả nắm này, thứ đang gạt một hòn đá vấp ngã ngáng đường sự cải thiện dần dần và sự biến đổi đích thực của tính cách, thì phái nữ chẳng được lợi lộc gì mấy khi hy sinh những đức hạnh vững chắc để đánh đổi những nét duyên bề ngoài, dẫu cho trong vài năm chúng có thể mang lại cho cá nhân quyền lực vương giả đi chăng nữa.

Với tư cách là một nhà triết học, tôi đọc với sự phẫn nộ những mỹ từ có vẻ hợp lý mà đàn ông dùng để làm dịu đi những lời lăng mạ của họ; và với tư cách là một nhà luân học, tôi đặt câu hỏi rằng người ta có ý gì với những sự kết hợp dị loại như những khiếm khuyết đẹp đẽ, những điểm yếu đáng yêu, vân vân? Nếu chỉ có duy nhất một tiêu chuẩn về đạo đức, chỉ có một nguyên mẫu duy nhất cho con người, thì phụ nữ dường như đang bị treo lơ lửng bởi định mệnh, giống như câu chuyện dân gian về cỗ quan tài của Mahomet; họ không có bản năng không bao giờ sai lầm của loài vật, cũng không được phép dán mắt lý trí vào một mô hình hoàn hảo. Họ được tạo ra để được yêu thương, và không được phép nhắm đến sự kính trọng, kẻo họ bị xua đuổi khỏi xã hội như những kẻ mang tính nam tính.

Nhưng để nhìn nhận chủ đề dưới một góc độ khác. Liệu những người phụ nữ thụ động, indolent có phải là những người vợ tuyệt vời nhất hay không? Thu hẹp cuộc thảo luận của chúng ta vào khoảnh khắc tồn tại hiện tại, chúng ta hãy xem những sinh vật yếu đuối ấy thực hiện vai trò của mình ra sao? Liệu những người phụ nữ — thông qua việc thụ đắc một vài thành tựu hời hợt — đã củng cố thêm định kiến đang thịnh hành, có thực sự chỉ đóng góp vào hạnh phúc của chồng họ hay không? Liệu họ có trưng bày nét quyến rũ của mình đơn thuần để giải trí cho các đức lang quân hay không? Và liệu những người phụ nữ đã sớm thấm nhuần các quan niệm về sự vâng lời thụ động có đủ cá tính để quản lý một gia đình hay giáo dục con cái hay không? Hoàn toàn ngược lại, sau khi khảo sát lịch sử của phụ nữ, tôi không thể không đồng tình với nhà châm biếm khắt khe nhất, khi coi phái này là một nửa nhân loại vừa yếu đuối lại vừa bị áp bức nhiều nhất. Lịch sử ngoài những dấu hiệu của sự kém cỏi ra thì còn tiết lộ điều gì nữa, và có bao nhiêu người phụ nữ đã tự giải phóng mình khỏi cái ách gông cùm đầy đau đớn của người đàn ông quyền uy? Ít đến mức những ngoại lệ ấy gợi cho tôi nhớ đến một phỏng đoán đầy tài tình về Newton: rằng ông có lẽ là một thực thể thuộc bậc cao hơn, vô tình bị giam cầm trong một cơ thể con người. Theo cùng phong cách ấy, tôi đã bị dẫn dắt đến chỗ tưởng tượng rằng một vài người phụ nữ phi thường từng lao đi theo những hướng lệch tâm ra khỏi quỹ đạo được quy định cho giới tính của mình, thực chất là những linh hồn NAM TÍNH, bị giam cầm nhầm lẫn trong một khung xác nữ giới. Thế nhưng nếu việc nghĩ đến giới tính khi nhắc đến linh hồn là một điều thiếu triết lý, thì sự kém cỏi ấy hẳn phải phụ thuộc vào các cơ quan; hoặc ngọn lửa thiên thượng dùng để nung nấu đất sét đã không được ban phát theo những phần bằng nhau.

Thế nhưng, tránh né như tôi vẫn làm từ trước đến nay, việc so sánh trực tiếp hai giới tính một cách tổng thể, hoặc thẳng thắn thừa nhận sự kém cỏi của phụ nữ theo diện mạo hiện tại của sự vật, tôi sẽ chỉ nhấn mạnh rằng đàn ông đã gia tăng sự kém cỏi ấy cho đến khi phụ nữ gần như chìm xuống dưới tiêu chuẩn của những sinh vật có lý trí. Hãy để các năng lực của họ có không gian để khai mở, và các đức hạnh của họ có cơ hội để giành lại sức mạnh, rồi hãy quyết định xem toàn bộ phái nữ phải đứng ở vị trí nào trên chiếc thang trí tuệ. Dẫu vậy, hãy ghi nhớ rằng tôi không hề đòi hỏi một chỗ đứng cho một số lượng ít ỏi những người phụ nữ lỗi lạc.

Thật khó cho chúng ta, những kẻ phàm nhân mù lòa, có thể khẳng định những phát hiện và cải tiến của con người có thể vươn tới độ cao nào, khi bóng tối của sự chuyên quyền vẫn còn ngự trị khiến chúng ta vấp ngã trong từng bước đi; thế nhưng, khi đạo đức được thiết lập trên một nền tảng vững chắc hơn, thì không cần phải được ban cho một tinh thần tiên tri, tôi cũng dám dự đoán rằng phụ nữ hoặc sẽ là người bạn, hoặc sẽ là nô lệ của đàn ông. Chúng ta sẽ không còn hoài nghi như hiện tại về việc liệu cô ta có phải là một tác nhân đạo đức, hay chỉ là mắt xích liên kết giữa con người với loài vật. Thế nhưng, nếu lúc đó xuất hiện sự thật rằng, giống như loài vật, họ chủ yếu được tạo ra để phục vụ cho mục đích của đàn ông, thì hắn sẽ để họ kiên nhẫn cắn chặt dây cương chứ không chế giễu họ bằng những lời tán dương sáo rỗng; hoặc, nếu tính lý trí của họ được chứng minh, hắn sẽ không cản trở sự tiến bộ của họ chỉ để thỏa mãn những ham muốn xác thịt của bản thân. Hắn sẽ không dùng tất cả vẻ hào hoa của nghệ thuật hùng biện để khuyên họ hãy phục tùng một cách tuyệt đối trí tuệ của mình trước sự dẫn dắt của nam giới. Hắn sẽ không, khi bàn về việc giáo dục phụ nữ, khẳng định rằng họ không bao giờ được phép tự do sử dụng lý trí của mình, cũng như không khuyến khích sự ranh mãnh và giả dối đối với những sinh vật đang thụ đắc các đức tính nhân loại, hệt như chính hắn.

Chắc chắn chỉ có thể có một quy tắc duy nhất về điều phải quấy, nếu đạo đức có một nền móng vĩnh cửu, và bất kỳ ai hy sinh đức hạnh — theo đúng nghĩa nghiêm ngặt của từ này — cho sự tiện lợi trước mắt, hoặc có BỔN PH N phải hành xử theo một cách như thế, thì kẻ đó chỉ sống cho ngày trôi qua và không thể là một sinh vật có trách nhiệm.

Do đó, nhà thơ lẽ ra nên vứt bỏ cái nhếch mép mỉa mai khi ông ta nói rằng,

Nếu những người phụ nữ yếu đuối lầm đường lạc lối,

Các vì sao phải chịu trách nhiệm nhiều hơn là họ.

Bởi vì việc họ bị trói buộc bởi xiềng xích adamantine của định mệnh là điều chắc chắn nhất, nếu được chứng minh rằng họ không bao giờ được phép thực thi lý trí của chính mình, không bao giờ được độc lập, không bao giờ được vươn lên trên những ý kiến thông thường, hay cảm nhận được phẩm giá của một ý chí có lý trí — thứ chỉ cúi đầu trước Thượng Đế, và thường quên mất rằng vũ trụ chứa đựng bất kỳ sinh vật nào ngoài chính nó và mô hình hoàn hảo mà ánh mắt khao khát của nó đang hướng về, nhằm tôn thờ những thuộc tính mà khi được làm dịu thành đức hạnh, có thể được mô phỏng theo chủng loại, dẫu cho mức độ của chúng làm cho tâm trí ngập tràn ngây ngất.

Nếu, tôi xin nói vậy, bởi vì tôi không muốn gây ấn tượng bằng lối hùng biện rỗng tuếch khi lý trí đang ban phát ánh sáng điềm tĩnh của nó, nếu họ thực sự có khả năng hành động như những sinh vật có lý trí, xin đừng đối xử với họ như những kẻ nô lệ; hoặc giống như loài vật vốn phụ thuộc vào lý trí của đàn ông khi chúng giao du với hắn; mà hãy vun đắp trí tuệ cho họ, trao cho họ chiếc dây cương lành mạnh và siêu việt của nguyên tắc, và để họ đạt được phẩm giá có ý thức bằng cách cảm nhận rằng bản thân chỉ phụ thuộc vào một mình Thượng Đế. Hãy dạy họ, cùng với nam giới, biết khuất phục trước tính tất yếu, thay vì mang lại một giới tính cho đạo đức chỉ để làm cho họ trở nên đẹp lòng người khác hơn.

Hơn thế nữa, nếu kinh nghiệm chứng minh rằng họ không thể đạt được cùng mức độ vững vàng trong tâm trí, sự kiên trì và lòng dũng cảm, thì hãy để đức hạnh của họ đồng nhất về bản chất, dẫu họ có thể vô vọng đấu tranh cho cùng một mức độ; và sự vượt trội của nam giới sẽ hiển hiện rõ ràng không kém, nếu không muốn nói là rõ hơn; và sự thật, vốn là một nguyên tắc đơn giản không dung nạp bất kỳ sự biến đổi nào, sẽ thuộc về chung cho cả hai. Hơn thế nữa, trật tự của xã hội, như nó đang được điều tiết hiện tại, sẽ không bị đảo lộn, bởi vì khi đó phụ nữ sẽ chỉ nắm giữ vị trí mà lý trí đã giao phó cho họ, và các thủ đoạn sẽ không thể được thực hiện để làm cân bằng chiếc cân, chứ chưa nói đến việc làm lật ngược nó.

Những điều này có thể bị gọi là những giấc mơ không tưởng. Xin tạ ơn Đấng Sáng Tạo đã khắc sâu chúng vào tâm hồn tôi, và ban cho tôi đủ sức mạnh tâm trí để dám vận dụng lý trí của chính mình, cho đến khi trở nên phụ thuộc chỉ vào một mình Ngài để nuôi dưỡng đức hạnh của mình, tôi nhìn với sự phẫn nộ trước những quan niệm sai lầm đang bắt phái nữ chúng tôi làm nô lệ.

Tôi yêu mến con người với tư cách là đồng loại; nhưng vương trượng của hắn, dù là thực sự hay bị soán đoạt, không có quyền vươn đến tôi, trừ phi lý trí của một cá nhân đòi hỏi sự tôn sùng từ tôi; và ngay cả khi đó sự phục tùng cũng dành cho lý trí, chứ không phải cho con người. Thực tế, hành vi của một sinh vật có trách nhiệm phải được điều tiết bởi các hoạt động của lý trí chính nó; nếu không thì ngai vàng của Thượng Đế dựa trên nền móng nào?

Đối với tôi, việc xoáy sâu vào những sự thật hiển nhiên này là một điều cần thiết, bởi vì phụ nữ đã bị lăng mạ, có thể nói là như vậy; và trong lúc họ bị tước đoạt những đức hạnh vốn nên khoác lên nhân loại, họ lại được trang hoàng bằng những nét duyên dáng giả tạo, thứ cho phép họ thực thi một thứ quyền lực chuyên quyền ngắn ngủi. Tình yêu, ngự trị trong lồng ngực họ thay thế cho mọi đam mê cao cả hơn, khiến cho tham vọng duy nhất của họ là trở nên xinh đẹp, khơi gợi cảm xúc thay vì truyền cảm hứng cho sự kính trọng; và mong muốn đê hèn này, giống như sự khom lưng luồn cúi trong các chế độ quân chủ chuyên chế, phá hủy toàn bộ sức mạnh của nhân cách. Tự do chính là người mẹ của đức hạnh, và nếu phụ nữ, ngay từ cấu tạo của họ, đã là nô lệ và không được phép hít thở bầu không khí sảng khoái cường tráng của sự tự do, họ sẽ mãi mãi héo mòn như những loài thực vật ngoại lai, và bị coi là những vết nứt đẹp đẽ trong tự nhiên; hãy nhớ rằng, họ lại là vết nứt duy nhất.

Đối với lập luận liên quan đến sự phục tùng mà phái nữ vẫn luôn phải gánh chịu từ trước đến nay, nó quay ngược lại tấn công nam giới. Đám đông luôn bị kìm hãm bởi thiểu số; và những kẻ quái đản hầu như chẳng thể hiện bất kỳ sự nhạy bén nào đối với sự xuất sắc của con người lại đã từng cai trị hàng ngàn đồng loại của họ một cách bạo ngược. Cớ gì những người đàn ông có năng lực vượt trội lại chịu khuất phục trước sự suy đồi như thế? Bởi vì, chẳng phải người ta vẫn thừa nhận rộng rãi rằng các vị vua, khi nhìn nhận chung, từ trước đến nay luôn kém cỏi hơn về năng lực và đức hạnh so với cùng số lượng nam giới được lấy ra từ quần chúng nhân dân hay sao — thế nhưng, chẳng phải họ đã và đang vẫn được đối xử với một mức độ tôn sùng vốn là sự lăng mạ đối với lý trí đó sao? Trung Quốc không phải là quốc gia duy nhất nơi một con người bằng xương bằng thịt được tôn lên làm Thượng Đế. ĐÀN ÔNG đã từng khuất phục trước sức mạnh vượt trội, cốt để tận hưởng khoái lạc của khoảnh khắc mà không phải gánh hậu quả — PHỤ NỮ cũng chỉ làm điều tương tự mà thôi, và do đó, cho đến khi được chứng minh rằng kẻ bề tôi hèn hạ từ bỏ quyền bẩm sinh của một con người không phải là một tác nhân đạo đức, thì không thể nào chứng minh được rằng phụ nữ vốn dĩ kém cỏi hơn nam giới chỉ vì họ luôn bị subjugated.

Sức mạnh tàn bạo cho đến nay vẫn thống trị thế giới, và việc khoa học chính trị vẫn đang trong giai đoạn trứng nước là điều hiển nhiên khi các nhà triết học còn ngần ngại không dám gán cho thứ tri thức hữu ích nhất đối với con người sự phân định rõ ràng đó.

Tôi sẽ không theo đuổi lập luận này xa hơn việc thiết lập một suy luận hiển nhiên rằng, khi chính trị lành mạnh lan tỏa sự tự do, nhân loại, bao gồm cả phụ nữ, sẽ trở nên khôn ngoan và đức hạnh hơn.