Tôi được đắm mình rất sâu trong nền văn hóa Nho giáo, không phải bị khắc sâu ở trường học, mà do sự thẩm thấu cùng với văn hóa Việt Nam và môi trường gia đình. Bởi trước hết, Nho giáo là một triết lí sống, không phải do giảng dạy mà do trải nghiệm. Những thành ngữ và các câu trích dẫn lấy cảm hứng từ Nho giáo xuất hiện rất nhiều trong ngôn ngữ hằng ngày cũng như trong văn học Việt Nam. Những bài học về truyền thống Nho giáo được nhắc lại không ngừng bằng những dòng ghi chép trên các bức tường của các đền đài.

Từ nhỏ, tôi đã ý thức được mình là hậu duệ của chuỗi dài các thế hệ nhà Nho. Mặc dù tôi không được học một cách chi tiết sách vở truyền thống này tại trường, nhưng những người đàn ông trong gia đình - cụ, ông, rồi tới bố tôi - người thì làm quan, người là nhà Nho, tất cả đều thấm nhuần sâu sắc tinh thần Nho giáo. Trong khoảng 10 thế kỉ, tư tưởng Nho giáo, nảy sinh từ Trung Hoa khoảng thế kỉ thứ 5 trước Công Nguyên, được du nhập vào Việt Nam trong thời kì đô hộ của Trung Quốc cho tới tận thế kỉ 10, là cơ sở trí tuệ và tư tưởng tạo nên nội dung chính thức của các khoa thi tuyển quan lại Việt Nam xưa, dưới sự giám sát của đích thân nhà vua. Từ năm 1075 đến đầu thế kỉ 20, khoa thi cuối cùng là vào năm 1919, những thanh niên Việt Nam tài năng nhất không chỉ phải nghị luận về văn học, đạo đức và chính trị mà còn phải làm thơ và viết các văn bản hành chính. Tất cả mọi người đều có thể tham gia (trừ phụ nữ và con hát), các khoa thi chỉ được mở ba năm một lần. Bước đầu tiên là phải qua kì thi tại mỗi vùng. Chỉ những ai đỗ mới được tham gia thi tiếp ở kinh thành. Người thi đỗ được gọi là tiến sĩ. Mỗi khoa thi có rất ít người đỗ, vài chục trong số hàng ngàn khóa sinh. Trong suốt 10 thế kỉ tổ chức thi chỉ có khoảng hơn 10 ngàn tiến sĩ.

Những người đỗ đạt, kể cả thi ở vùng hay ở triều đình, sẽ được bổ nhiệm làm quan, tức là các viên chức đảm trách về hành chính và thực thi các chính sách của triều đình. Như vậy, giới trẻ tài năng Việt Nam được lựa chọn để quản lí đất nước không phân biệt xuất thân hay giai tầng xã hội: theo nghĩa đó, đây là một thể chế “dân chủ” trước thời đại. Nhìn thoáng qua, các khoa thi này giống như việc thi tuyển vào trường Hành chính Quốc gia Pháp, nhưng việc đỗ đạt vinh quang hơn nhiều so với đỗ vào trường lớn hay tốt nghiệp đại học ở Pháp. Người may mắn sẽ được thẳng tiến về mặt xã hội và được triệu vào nhóm các sủng thần đại diện cho nhà vua. Đó là lí do mà hàng chục thế kỉ trước, học tập để làm quan là mục tiêu tối thượng của toàn bộ giới trẻ Việt Nam, đồng thời, giấc mơ của các thiếu nữ con nhà gia giáo là lấy được một nhà Nho, với hi vọng một ngày nào đó anh ta sẽ ra làm quan. Lúc bé, tôi thường được nghe ông ngoại và bố kể về thời kì đã qua đó với rất nhiều hoài niệm.

Những khoa thi này cũng giải thích sự coi trọng của người Việt Nam đối với việc học hành. Việc học vinh dự đến như thế, và sự ám ảnh về các khoa thi khiến cho trường học được dựng lên khắp nơi. Việc học hành được coi như con đường vinh quang để cải thiện địa vị xã hội và thành công trong cuộc đời. Mỗi gia đình, thậm chí nghèo khổ nhất, cũng sẵn sàng hi sinh để con cái mình được học. Coi trọng việc học hành là một thành tố tạo nên nền văn hóa Việt. Nó tiếp tục được duy trì kể cả sau khi chế độ phong kiến sụp đổ, bất chấp các cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ. Các Việt kiều cũng vẫn tiếp tục gìn giữ sự tôn sùng này ở đất nước mà họ sinh sống. Dù ở Mỹ hay Pháp, ngay cả khi thế hệ đầu tiên (chẳng hạn như các thuyền nhân) phải đối mặt với rất nhiều khó khăn về điều kiện vật chất, họ vẫn sẵn sàng hi sinh để gửi con em tới các trường học tốt nhất. Chúng đều ra trường với tấm bằng cho phép chúng hòa nhập tốt về mặt nghề nghiệp và xã hội ở đất nước sở tại.

Ngoài việc coi trọng học hành, Nho giáo cũng tạo dấu ấn lớn trong tôi về chữ nhân, đây chính là nền tảng của Nho giáo. Khổng Tử (551 - 479 trước Công Nguyên) là nhà tư tưởng đầu tiên của Trung Hoa đặt con người vào trung tâm suy tư của mình một cách rõ ràng. Là một nhà nhân văn đúng nghĩa, ông đã đưa triết học về mặt đất, bỏ thánh thần lại cõi cao xanh xa vời của họ. Ông đã bày tỏ mối quan tâm về con người như sau: “Nói những điều kì bí, tạo ra các phép mầu để lưu danh với hậu thế, ta không làm… Thánh thần cần thờ cúng nhưng nên giữ khoảng cách… Đạo không ở bên ngoài con người, kẻ tạo ra đạo bên trong con người không thể là đạo chân chính. Bậc quân tử chỉ cần biến đổi con người.”

Nhân là đức tính tối thượng, nó vượt lên trên tất cả mọi vinh dự. Không bao giờ đạt được ngay tức khắc mà cần phải có sự cố gắng liên tục. Với bậc thầy, chỉ có tình yêu nhân loại mới dẫn tới trở thành bậc quân tử. Người quân tử cần phải có lòng trắc ẩn và nhân từ đối với kẻ khác, “đừng bao giờ làm điều mà ta không muốn người khác làm với mình”. Điều này giống với lời dạy nổi tiếng của giáo lí Cơ Đốc-Do Thái. Bậc quân tử cũng cần phải là người có tri thức, để luôn có thái độ đúng đắn trong mọi tình huống của cuộc sống, và phải dũng cảm để hoàn thành mọi nghĩa vụ của mình. Để làm được điều đó, bậc quân tử cần phải hành động theo lễ. Từ này có ba nghĩa: tôn giáo, xã hội và đạo đức, vừa để chỉ lễ nghi tôn giáo cũng như các quy tắc cần tuân theo trong các quan hệ xã hội. Mỗi người đều phải có tư thế chững chạc để không những tôn trọng người khác mà còn tôn trọng chính bản thân mình. Mỗi lời nói, hành động của người quân tử cần phải tuân theo lễ. Có những quy tắc ứng xử cụ thể cần phải tuân theo cho từng quan hệ xã hội: cách ứng xử với người trên và kẻ dưới (vua và quần thần, hay quan với dân chẳng hạn), với bạn bè, và trong nội bộ mỗi gia đình. Con cái phải nghe lời người lớn tuổi và luôn hiếu thảo với cha mẹ. Theo Khổng Tử, khi một xã hội tuân thủ theo lễ, mọi thứ đều sẽ tốt đẹp vì mọi người để ở đúng chỗ của mình: “Tu thân, tề gia, trị quốc, binh thiên hạ”.

Các quan điểm của Nho giáo về tôn trọng tổ tiên, người lớn tuổi và lòng hiếu thảo đã ăn sâu trong tôi. Nền giáo dục kiểu Pháp đã được trồng cấy trên chính cái nền do tổ tiên truyền lại này.