Mặc dù xảy ra những sự kiện bi thảm này, nhưng cuộc sống nghiên cứu của tôi vẫn diễn ra bình thường. Hai năm nghiên cứu sau tiến sĩ sắp hoàn thành, đã đến lúc phải suy nghĩ về bước tiếp theo. Con đường tốt nhất là trở thành giáo sư tại một trường đại học có tiếng nào đó. Để tiếp tục làm nghiên cứu, cần phải giảng dạy, bởi vì ở Hoa Kì, cả hai hoạt động này gắn kết rất chặt chẽ. Không giống như hệ thống của Pháp, hai hoạt động này có thể tách rời, ở Mỹ có rất ít tổ chức kiểu như CNRS, nơi các nhà khoa học có thể tập trung hoàn toàn vào công việc nghiên cứu. Triết lí cơ bản của hệ thống Mỹ là: một nhà nghiên cứu giỏi, nắm bắt được những phát triển mới nhất trong lĩnh vực của mình, sẽ là một giảng viên tốt hơn. Một mặt, bằng cách nhận các sinh viên làm nghiên cứu sinh, người thầy chuẩn bị cho thế hệ các nhà nghiên cứu tiếp theo để tiếp nối sự nghiệp của mình. Mặt khác, nghiên cứu sinh khi thực hiện nhiệm vụ mà giáo viên không có thời gian để làm như phân tích dữ liệu hoặc viết một chương trình máy tính - sẽ giúp người thầy đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu, nhưng đồng thời qua đó anh ta cũng học được cách vận hành của quá trình nghiên cứu khoa học. Mỗi người đều nhận được phần xứng đáng của mình.
Tôi tham khảo danh sách các vị trí giảng viên cho năm học mới vào tháng 9 năm 1976 và nộp hồ sơ đăng kí cho một số trường đại học. Những tháng tiếp theo tôi thực sự lo lắng. Bị ám ảnh bởi số phận của gia đình, tôi sống trong khắc khoải đợi chờ bức thư quyết định tương lai nghề nghiệp của mình. May mắn thay, tôi nhận được phản hồi đồng ý tiếp nhận của Đại học Chicago, Đại học Texas ở Austin, và Đại học Virginia.
Cuối cùng tôi đã chọn đại học Virginia, đặt tại Charlottesville. Có một số lí do giải thích cho lựa chọn này. Khoa thiên văn học ở đây chỉ có các nhà nghiên cứu trẻ, chứ không có những người đã nổi danh bởi thâm niên và thành tích, và do vậy tôi thấy mình có cơ hội phát triển khoa học một cách tự do, không ở dưới cái bóng của bất cứ ai. Một yếu tố có tính quyết định khác, đó là “đại bản doanh” của Đài Thiên văn Vô tuyến Quốc gia (NRAO) nằm ngay trong khuôn viên trường. Đài thiên văn này được cấp kinh phí bởi các quỹ do Quốc hội Hoa Kì phân bổ, nó có các kính thiên văn vô tuyến lớn nhất thế giới. Đặc biệt, hệ thống Very Large Array, ở trên một cao nguyên thuộc bang New Mexico, có tới 27 kính thiên văn, mỗi kính với đường kính 25m, đang được xây dựng tại thời điểm đó. Khi được đưa vào vận hành, dự kiến năm 1980, nó sẽ là giao thoa kế vô tuyến mạnh nhất thế giới. Tôi nghĩ rằng khi ở gần NRAO, tôi sẽ có thể sử dụng các thiết bị tối tân này cho các nghiên cứu thiên văn của mình.
Yếu tố thứ ba, có tính chất cá nhân hơn, liên quan đến thiên hướng quan tâm tới lịch sử và triết học của tôi. Đại học Virginia do Thomas Jefferson, vị tổng thống thứ ba của Hoa Kì, thành lập. Ông chính là người hùng trí thức Mỹ của tôi. Là tác giả chính của Tuyên ngôn Độc lập năm 1776, một con người khai sáng và nhà chính khách, ông đã làm việc không mệt mỏi để bảo vệ quyền con người ở đất nước mình, và đặt nền tảng chính trị vững chắc cho quốc gia non trẻ mà ông là một trong những người cha sáng lập. Là một người thân Pháp, bạn của Hầu tước de La Fayette, ông đã lấy cảm hứng từ các tác phẩm của Montesquieu và Rousseau để soạn thảo bản Tuyên ngôn Độc lập. Ông cũng đã từng làm đại sứ của Hoa Kì ở Paris từ 1785 đến 1789, thường xuyên giao du với d’Alembert và Condorcet, và chứng kiến những giây phút cuối cùng của chế độ quân chủ và thời điểm khởi đầu của cuộc Cách mạng Pháp. Hai lần được bầu làm Tổng thống Hoa Kì, chính Jefferson trong nhiệm kì tổng thống đầu tiên của mình đã đàm phán với Napoléon đệ Nhất mua lại Louisiana thuộc Pháp với một khoản phí nhỏ, và làm tăng gấp đôi diện tích của Hoa Kì. Không lĩnh vực nào Jefferson không quan tâm: kiến trúc, ngôn ngữ, âm nhạc, khảo cổ học, thực vật học, địa lí, sản xuất rượu (ông là người đầu tiên trồng nho ở Virginia để sản xuất rượu vang cho riêng mình, nhưng kết quả không mấy thuyết phục), rồi cả nông nghiệp, khoa học (bao gồm cả thiên văn học) và kĩ thuật.
Tin tưởng vào hiệu lực của giáo dục, năm 1819, ông đã thành lập trường Đại học Virginia, gần dinh thự của ông tại Monticello, nơi nghỉ hưu của mình để đào tạo thế hệ lãnh đạo tiếp theo. Đích thân ông vẽ thiết kế của trường, nơi ông quan niệm như một “làng học thuật”, trong đó giáo viên và sinh viên sống trong một cộng đồng, cùng khát khao kiến thức và sự hiểu biết. Đây là trường đại học công đầu tiên ở Hoa Kì không liên quan gì với nhà thờ. Giai thoại kể lại rằng, từ trên núi, Jefferson rất thích dùng kính viễn vọng xem học sinh đi bộ trong khuôn viên trường. Trên mộ của Ông tại Monticello, chúng ta có thể đọc văn bia do chính ông soạn thảo:
“Nơi đây yên nghỉ Thomas Jefferson,
Tác giả Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kì,
Tác giả của luật về quyền tự do tôn giáo ở Virginia,
Người sáng lập trường Đại học Virginia.”
Hoàn toàn không đề cập gì đến hai nhiệm kì tổng thống của mình.
Mặc dù hết sức ngưỡng mộ Jefferson, tôi vẫn phải đề cập đến một khoảng tối trong cuộc đời ông luôn khiến tôi băn khoăn: đó là thái độ của ông với chế độ nô lệ. Là một nhà chính trị sáng suốt, tác giả của những dòng bất hủ: “Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” trong bản Tuyên ngôn Độc lập, nhưng lại vẫn luôn sử dụng nô lệ da đen trong lãnh địa của mình ở Monticello. Tệ hơn nữa, sau cái chết của vợ, nghe đồn ông đã có mối quan hệ vụng trộm với một người nô lệ, tên là Hemmings Sally, mà ông đã không bao giờ giải thoát cho lúc bà còn sống, mặc dù bà đã sinh cho ông nhiều đứa con. Là một người khai sáng, nhưng kể cả trong cuộc sống công cộng hay cuộc sống riêng tư, Jefferson đã không có can đảm chính trị để lên tiếng chống lại chế độ nô lệ.
Ý tưởng được làm việc trong khu đại học của Jefferson, được hằng ngày chứng kiến vẻ đẹp kiến trúc của nó và đi dạo giữa các hàng cột theo kiến trúc Paladio trong “làng đại học” làm tôi rất hứng thú. Hơn nữa, với một người yêu thích lịch sử như tôi, được phát triển ở nơi cao cấp này cũng rất phù hợp. Có cội nguồn từ nền văn hiến ngàn năm của Việt Nam, được thấm đẫm nền văn hóa Pháp cũng cổ xưa như thế, tôi có cảm xúc lẫn lộn khi sống trong một quốc gia có lịch sử chỉ mới bắt đầu vào năm 1776 (nếu không kể tới người Mỹ da đỏ). Tất nhiên, tôi đã nhận thức được những lợi thế của một quốc gia mới. Sự năng động và thiếu các cấu trúc xã hội cứng nhắc ở Hoa Kì sẽ khuyến khích sáng tạo và đổi mới, cho phép con người khẳng định mình bằng hành động và thành tích của bản thân chứ không phải nhờ vào nguồn gốc của anh ta, và đó chính là các yếu tố mà các trường đại học Mỹ đã hấp dẫn tôi, giữ tôi ở lại nơi này. Tuy nhiên, tôi vẫn nhớ sự tinh tế và lớp sơn bóng bẩy của một nền văn hóa cổ xưa. Vì vậy, tôi đã rất vui mừng khi được làm việc tại một trường đại học có hơn 150 năm tuổi (một thời gian rất dài đối với lịch sử nước Mỹ!), mà lại có người sáng lập đã đóng vai trò quan trọng đối với đất nước. Mặc dù Jefferson đã mất hơn 180 năm, nhưng tinh thần của ông vẫn hiện hữu trong khuôn viên trường, và các sinh viên vẫn nói về “Ngài Jefferson” như ông vẫn còn ở ngay bên cạnh.
Tôi đã trải qua hơn 30 năm - hơn nửa cuộc đời - trong khuôn viên ngôi trường của Ngài Jefferson. Tôi đã tham dự một sự biến chuyển sâu sắc của trường, mà vào những năm 1950 và 1960 vẫn còn là một khuôn viên buồn tẻ chủ yếu dành cho con trai nhà giàu của giai cấp tư sản miền Nam, mới chỉ chấp nhận sinh viên da màu đầu tiên vào năm 1950, và chỉ từ năm 1970 mới chấp nhận phụ nữ. May mắn thay, nhờ khả năng quản lí tài chính tốt và có chính sách tuyển dụng các giáo viên trình độ cao, trường đã trở thành một đại học danh tiếng quốc tế, với các tiêu chuẩn khắt khe về học thuật, ngày nay nó đã thu hút giáo viên và học sinh từ khắp nơi ở Hoa Kì và các nước khác trên thế giới. Ngày nay trường được coi là một trong các đại học công lập đầu tiên tại Hoa Kì. Trong cuộc cạnh tranh quốc gia, tính toàn bộ các trường đại học, thì trường xếp thứ hạng 25, các trường đại học tư nhân như Harvard, Princeton chiếm các vị trí dẫn đầu nhờ có các nguồn lực to lớn.
