[TIÊU DỀ]: Vị Thần Phương Đông

Con người là loài động vật chưa hoàn thiện của tạo hóa, lại vừa là loài duy nhất biết kể chuyện chiêm bao và giải mã giấc mơ.

"Đời người chưa sống hết trăm năm, mà thường mang nỗi lo ngàn tuổi". Sự chênh lệch vĩnh hằng và to lớn được cấu thành từ sự ngắn ngủi của đời người và sự vô hạn của vũ trụ, khiến nhân loại mãi mãi thở than trước sự huyền ảo và bí ẩn của càn khôn vũ trụ; sự đối lập mãnh liệt được tạo ra giữa những lầu đài bảy báu mà con người xây dựng trong cõi mộng ảo với vũng bùn lầy lội gặp phải trong hiện thực, cũng thường khiến nhân loại bi thảm thở than rằng vận mệnh là một cạm bẫy lớn khó bề thoát thân. Thế là, kể từ khi loài người và vượn chia tay nhau, nhân loại đã tạo ra vô số các vị thần, để cầu mong sự vô hạn trong cõi hữu hạn, tìm kiếm sự giải thoát từ trong đau khổ, và mưu cầu sự siêu việt giữa chốn hoang mang.

Trong cuộc hành trình lịch sử đầy gian nan, dân tộc Hoa Hạ không chỉ sinh ra một danh sách dài các văn nhân, võ tướng, triết gia, thánh nhân lưu danh sử sách; mà còn xuất hiện những vị hoàng đế có tầm vóc như Tần Hán Vũ, Đường Tông Tống Tổ; những tổ tiên có trí tưởng tượng phong phú tột bậc của chúng ta, dựa vào trí tuệ, sự thông thái và sự siêu thoát của phương Đông, cũng đã tạo ra vô số các vị thần linh không thể kể xiết như Ngọc Hoàng Đại đế, Tam Quan Đại Đế, Vương Mẫu Nương Nương, Nam T극 Tiên Ôn, Thái Sơn Lão Mẫu, v.v. Khi lão thời gian bước qua các triều đại Tống, Nguyên, Minh, Thanh, thì chấn thần châu lừng lẫy lại nhào nặn và dần dần thần thánh hóa một con người trên người, một vị vua trên các vị vua, một vị thần trên các vị thần — Quan Công.

Ngày nay, chẳng cần phải mở cánh cửa lịch sử nặng nề phủ đầy rỉ sét ấy ra, những người tôn kính hoặc tín ngưỡng Quan Công, chỉ cần nhắm mắt lại, là trước mặt đã có thể hiện hóa và chồng chất hình ảnh dáng vẻ anh dũng oai nghiêm, vừa có văn có võ, vừa là thần là thánh của Quan Công.

Thân hình "chín thước năm tấc" của ông, từng khiến muôn dân trăm họ "ngước nhìn như mặt trăng mặt trời"; lời nói "vang như chuông lớn" của ông, từng khiến yêu ma quỷ quái "kinh sợ như sấm sét"; đôi mày tằm, một cặp mắt phượng, từng có thể soi thấu mọi điều thiện ác ở thế gian; cây Thanh Long Yển Nguyệt Đao nặng tám mươi cân, từng nắm giữ toàn bộ tội và phạt của đại thiên thế giới; khuôn mặt "đỏ như táo chín" mang cái oi ả của mùa hè, cái ấm áp của mùa xuân của ông, từng mang chiếc thuyền và cánh buồm tâm hồn đến cho biết bao người đang thở dài trong bể khổ; bộ râu dài "một thước tám tấc" của vị Mỹ Nhiêm Công ấy, cũng từng diễn tả biết bao câu chuyện cứu giúp người ngặt nghèo, trừ tai giải bệnh. Ngay cả Chu Thương - kẻ dắt ngựa mang đao cho ông, cũng là đại diện cho "trung nghĩa nhân dũng", thậm chí con ngựa Xích Thố đuổi gió vượt trăng của ông, cũng là hóa thân của chân, thiện, mỹ...

Khoa học là sự suy ngẫm của đại não, tín ngưỡng là sự thành kính của tâm hồn. Lão thời gian chỉ ôm ấp chốc lát rồi chào tạm biệt những vị khách vội vàng qua đường, đối với những vị khách mới đến cũng chẳng qua chỉ là qua loa lấy lệ vài câu thăm hỏi. Thế nhưng, trong vòng tròn văn hóa Hán và vòng tròn văn hóa Á-Hán, niềm tin và sự sùng bái của con người đối với Quan Công lại trải qua ngàn năm mà không hề suy giảm.

Năm 1986, tôi từng hai lần đến Hồng Kông để tiến hành giao lưu học thuật với giới văn hóa bản địa. Lúc rảnh rỗi, tôi được bạn bè đi cùng dạo qua các con phố ngõ ngách, phát hiện ra tất cả các cửa hàng, kho hàng, khách sạn hầu như đều thờ phụng tượng Quan Công. Đầu thập niên chín mươi, tôi từng đi du lịch đến Quảng Châu, Thâm Quyến, Phúc Châu, Ôn Châu và những nơi khác, phát hiện ra một cơn sốt Quan Công đang ngấm ngầm lớn mạnh ở thành thị và nông thôn vùng ven biển phía Đông Nam, hương khói thịnh vượng và số lượng người sùng bái chẳng kém gì Hương Giang.

Có hai việc chứng kiến tận mắt, càng khiến tôi xúc cảm vô hạn.

Một ngày vào mùa thu năm 1995, tôi cùng những người bạn trong giới văn học Bắc Kinh leo núi Thái Sơn, trước nhà khách đỉnh Đái, tình cờ gặp một đoàn khách du lịch người Hoa gốc Malaysia. Đúng vào lúc 12 giờ trưa, trưởng đoàn du lịch lấy ra một bức tượng Quan Đế bằng gỗ từ chiếc hộp gỗ sưa mang theo bên mình, cung kính đặt lên bậc thềm đá cẩm thạch, dẫn đầu mọi người lạy ba lạy chín gáy rồi mới vào nhà khách ăn trưa. Ăn xong, lại bái lạy Quan Thánh một lần nữa. Qua trò chuyện, mới biết bọn họ dù ở nhà hay ra ngoài, cứ ngọ là lạy Quan Công hai lần, chưa từng gián đoạn.

Ngày hai mươi tư tháng sáu âm lịch là sinh nhật Quan Công. Mùa hè năm kia, tôi đến miếu thờ gia tộc Quan Đế ở thôn Thường Bình, Vận Thành, để xem đại điển mừng sinh nhật Quan Công được tổ chức hàng năm. Vào ngày trước khi đại điển diễn ra, tôi tình cờ gặp một "Đoàn sám hối" gồm hơn sáu mươi người đến từ Đài Loan. Các thành viên đều là những cụ ông trên sáu mươi tuổi, trước đây họ đều từng vướng vòng lao lý, có tiền án hình sự. Còn cách miếu thờ gia tộc Quan Đế chừng hai dặm, "Đoàn sám hối" liền bảo chiếc xe du lịch thuê bao dừng lại. Sau khi xuống xe, họ chỉnh đốn y phục đầu tóc, rồi bắt đầu nghi thức tế lễ ba bước lạy một lần, năm bước lạy một lần. Lúc dập đầu, trán của họ chạm đất phát ra tiếng kêu cộp cộp, đoạn đường chưa đầy một cây số mà họ lại lạy mất hơn một tiếng đồng hồ. Đến khi tới miếu thờ gia tộc Quan Đế, hầu như trán của tất cả các thành viên đều sưng lên những khối u máu đỏ tím, rỉ ra những giọt máu tươi đỏ rực. Trong đó có một cụ ông đã hơn bảy tuổi, trên trán tuy có khối u lớn nhưng không rỉ máu, cụ liền cảm thấy đây là do sự thành kính đối với Quan Thánh vẫn chưa đủ. Khi bước vào điện Quan Đế, cụ liền dùng đầu đập mạnh vào góc án tế, khi máu tươi chảy ròng ròng từ trán xuống má rồi nhỏ vào ngực áo, khóe miệng nhăn nheo của cụ mới tràn ngập nụ cười mãn nguyện...

Ngày sinh thần Quan Công, thông thường do nhân gian tự phát tế lễ tại miếu Quan công gần nhà mình. Ngày hôm nay, trong miếu Quan Đế Thường Bình, lượng hương khách từ khắp nơi trên cả nước đổ về không thể đếm xuể, người dân bản địa đến chiêm bái lại càng nườm nượp không dứt. Các tuyến đường cao tốc dẫn đến Vận Thành đều xuất hiện tình trạng tắc nghẽn. Trong điện ngoài sân của miếu Quan Đế, khói hương ngập tràn khắp nơi. Tôi nhìn thấy làn khói tía lững lờ bay lướt qua đỉnh đầu của những người cầu nguyện, họ trông như đang phiêu bồng trong mây sương...

Đối với tín ngưỡng và sự sùng bái Quan Công, chúng ta không thể đơn giản tùy tiện khẳng định hay phủ định. Tôi chỉ cảm thấy rằng, bất kỳ ai nghiên cứu văn hóa truyền thống Trung Quốc, đối với hiện tượng Quan Công "Ánh nến treo dài soi chuông nguyệt, khói lò không dứt gió mây Hán" này, đều không nên coi thường.

Những năm gần đây, có báo chí tiết lộ rằng, Mao Trạch Đông - người thuộc làu làu "Tam Quốc", khi sinh thời từng nhiều lần nhắc đến Quan Vũ.

Năm 1956, khi Thủ tướng Ấn Độ Nehru sang thăm Trung Quốc, đoạn đối thoại giữa Mao Trạch Đông và ông Nehru rất đáng để nghiền ngẫm. Ông Nehru nói: nước Mỹ rất lợi hại, họ có bom nguyên tử. Mao trả lời: bom nguyên tử thì có tính gì, chúng ta có đại đao của Quan lão gia. Ông Nehru nói: sức sát thương của bom nguyên tử rất lớn. Mao trả lời bằng giọng điệu không cho phép nghi ngờ: đại đao của Quan lão gia chém chết hàng ngàn hàng vạn người, chúng ta không sợ bom nguyên tử của nước Mỹ...

Năm 1959, nhà vô thần Mao Trạch Đông trở về quê hương Thiều Sơn sau ba mươi hai năm xa cách. Một buổi chiều nọ, Mao Trạch Đông đi qua đi lại trước thôn, dân làng hỏi ông đang tìm gì, ông nói là đang tìm miếu Quan Đế. Đồng thời nói với những người đi cùng rằng, hồi nhỏ ông hay ốm vặt, mẹ liền dẫn ông đến miếu Quan Đế, sau khi dập đầu thắp hương thì cho ông ăn tro hương, sau đó bệnh của ông liền khỏi. Ông còn nói rằng, lúc bấy giờ Trung Quốc thiếu thốn thuốc men, muốn cho bệnh tình chuyển biến tốt, phần lớn phải dựa vào sự nâng đỡ về mặt tinh thần. Khi dân làng nói với ông rằng miếu Quan Đế đã bị phá từ lâu rồi, ông lầm bầm nói: sao lại phá đi? Ph phá nó để làm gì... Về phần Mao Trạch Đông không tán thành việc phá miếu Quan Đế từ góc độ nào, chúng ta rất khó đoán; nhưng có một điểm có thể khẳng định, ít nhất là trước "Cách mạng Văn hóa", Mao Trạch Đông đối với việc bách tính tín ngưỡng Quan Công, vẫn có sự khoan dung nhất định.

Trăm họ Trung Quốc và người Hoa kiều cư trú hải ngoại kính ngưỡng Quan Thánh thì không khó hiểu, nhưng người nước ngoài tin theo Quan Công lại rất đáng để chúng ta suy ngẫm.

Tòa án ở Thái Lan trước khi mở phiên tòa, toàn bộ thẩm phán đều phải đứng trước tượng Quan Công thề non hẹn biển, rồi sau đó mới có thể tiến hành xét xử tư pháp. Ý đồ của việc này là, thẩm phán nên giống như Quan Công, lòng ngay thẳng như cái cân, không được thiên tư lệch lạc.

Canada là một đất nước sùng bái Cơ Đốc giáo, trong "Kinh Thánh" có mười điều răn, một là Jehovah là chân thần duy nhất, hai là tín đồ không được sùng bái các thần tượng khác. Nhưng những năm gần đây, sở cảnh sát Canada đã ban hành một chỉ lệnh, cho phép cảnh sát gốc Hoa đặt tượng Quan Công trong văn phòng. Lý do là: một cảnh sát gốc Hoa sau khi di cư sang Canada, liên tiếp phá được vài vụ án lớn trọng điểm, vừa nhanh vừa chuẩn, giống như có thần giúp đỡ. Sở cảnh sát Canada gặng hỏi nguyên do, viên cảnh sát gốc Hoa này trả lời rằng: mỗi lần làm án, anh ta đều phải cúng bái Quan Công ở nhà trước...

Ronald Reagan - người từng một thời là nhân vật làm mưa làm gió trên thế giới, khi tranh cử tổng thống, từng cùng phu nhân chuyên trình đến khu vực sinh sống của người Hoa ở San Francisco, Los Angeles và những nơi khác để cầu nguyện trước tượng Quan Công nhằm cầu cho việc tranh cử thành công, và đoạn video khi đi chiêm bái đã được phát trên đài truyền hình nhiều lần...

Lịch sử là con mắt sáng nhất để khám phá quá khứ và nhận thức tương lai. Quan Vũ khi sinh thời làm tướng, làm hầu; sau khi chết được phong vương, phong đế, thành thánh, thành thần. Truy tìm quỹ đạo diễn biến từ người thành thần này của Quan Công, không chỉ giúp ích cho chúng ta trong việc gạn đục khơi trong và kế thừa văn hóa truyền thống, mà còn có ích trong việc tìm kiếm tọa độ tinh thần dân tộc.

Hai

Trước mặt muôn dân trăm họ, chắn ngang là từng cạm bẫy của cuộc đời. Bên cạnh những cạm bẫy này, rành rành nổi bật viết những tấm biển cảnh báo như quốc và gia, quần và kỷ, lý và dục, cùng và đạt, chìm và nổi, hủy và vinh, lực và mệnh, chết và sống. Những ai có thể vượt qua những cạm bẫy này, chính là hào kiệt trong người, là kẻ cứng cỏi trong sắt thép; những ai không thể hoặc không dám vượt qua thì là phường phàm phu tục tử; còn những kẻ né tránh những cạm bẫy này hoặc đi vòng quanh thậm chí đi ngược hướng, thì thường sẽ rơi vào hạm sâu mà không sao gượng dậy nổi, thậm chí còn sa ngã thành loại bại loại bị ngàn người phỉ nhổ. Cho dù là bậc anh hào tuấn kiệt trong suốt cuộc đời của họ, cũng không thể vượt qua hết những cạm bẫy lớn của cuộc đời này, những ai vượt qua được phần lớn những cạm bẫy này thì có thể gọi là đại trượng phu trong số nhân kiệt, những ai có thể vượt qua tất cả thì chính là bậc toàn nhân như thần vậy.

Tìm kiếm Quan Vũ đích thực - vị danh tướng cuối thời Hán, chúng ta bắt đầu từ nơi sinh của ông.

Trước miếu thờ gia tộc Quan Đế ở thôn Thường Bình, hai bên trái phải mỗi bên dựng một chiếc cổng gỗ, trên đó lần lượt khắc dòng chữ "Linh chung diêm hải", "Tú dục điều sơn". Diêm hải là chỉ hồ muối Giải Châu nổi tiếng từ xưa (nay thuộc quản lý của Vận Thành); điều sơn là chỉ dãy núi Trung Điều sừng sững nằm trong địa phận Vận Thành. Vùng Vận Thành, xưa gọi là "Hà Đông"; một vùng Hà Đông, thời cổ gọi là "Trung Quốc". Hiên Viên nuôi tằm, Hiên Viên Đại chiến Xi Vưu, Hậu Tắc dạy dân cày cấy, Bá Lạc xem ngựa ở Ung Xung, Nghiêu, Thuấn, Vũ lần lượt định đô ở vùng Hà Đông... Nếu không có tên tuổi của những bậc tiền nhân này và những câu chuyện mang màu sắc thần bí ấy, lịch sử văn minh thượng cổ của dân tộc Hoa Hạ sẽ trở nên nhạt nhẽo biết bao; trước khi Quan Công ra đời, Hà Đông còn nuôi dưỡng ra những nhân vật phong vân sáng như sao trời như Tướng quốc nhà Thương Phó Thuyết, một trong Xuân Thu Ngũ Bá Tấn Văn Công, cũng như Giới Tử Thôi, Cung Chi Kỳ, Bách Lý Hề, Triệu Thuấn, Đổng Hồ, Trương Nghi, Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh, nếu không có họ, sân khấu lịch sử cổ đại Trung Quốc tuyệt đối sẽ không có những vở kịch sống động đến thế. Giả sử Quan Vũ không sinh ra trên mảnh đất thiêng liêng này, màu nền sinh mệnh của ông, e rằng cũng sẽ thiếu đi sắc màu rực rỡ đáng có.

Vũ Thánh Quan Công, quá kỳ vĩ quá cổ xưa. Thế nhưng, miễn là ánh sáng lý trí tỉnh táo vẫn còn lóe lên, lớp sương giá dày dặn và lấp lánh mà bao thế hệ người dùng sương mù của trí tưởng tượng đọng lại trên người Quan Thánh, vẫn có thể tan chảy; miễn là chúng ta cẩn trọng đãi cát tìm vàng trong những kinh tuyến vĩ tuyến của lịch sử, thì vẫn có thể hoàn nguyên ra một Quan Vũ chân thật.

Trong xã hội Trung Quốc cũ, đối với muôn dân trăm họ, lịch sử chỉ là một bức tranh gồm binh đao chiến loạn, nạn đói kéo dài mãi không đọc hết được, những người dân thường an phận thủ thường, nhẫn nhục chịu đựng, không có lấy một nửa tư cách để bước vào những trang sách lịch sử. Do Quan Công sinh ra trong một gia đình bần hàn, khiến cho các nhà sử học ngày nay vẫn có nhiều ý kiến khác nhau, không ai chịu ai về thân thế và ngày sinh của ông.

Năm 219 Công nguyên (năm Kiến An thứ hai XXIV) khi Quan Vũ gặp nạn ở Kinh Châu, tuổi đã năm mươi chín, đã là một danh tướng không ai trong thiên hạ không biết. Thông qua năm mất của ông, người đời sau vẫn có thể suy tính ra ông sinh vào năm Diên Hi thứ ba thời Đông Hán (năm 160 Công nguyên). Còn như ông sinh vào ngày tháng nào trong năm này, thì khó lòng khảo cứu được. Vùng Kinh Châu và ven biển Đông Nam ấn định là ngày mười ba tháng năm âm lịch, nội địa có nơi ấn định là ngày hai mươi hai tháng sáu hoặc mùng hai tháng sáu, đồng bào Đài Loan thì ấn định là mùng mười tháng tám. Một số sự việc trong lịch sử thật khéo thay lại giống nhau đến kỳ lạ. Cứ lấy ngày sinh của Đảng Cộng sản Trung Quốc mà xem, vì Đảng khi mới thành lập, người ít thế yếu, lại chưa giành được địa vị hợp pháp, hơn nữa lúc Đảng thành lập thì quân phiệt và đặc vụ hoành hành, địa điểm hội họp buộc phải thay đổi hai lần, cho nên ngày sinh là ngày nào thì không có ghi chép rõ ràng. Cho đến khi đến Diên An, nguyên lão kiến đảng Mao Trạch Đông bàn bạc với Đổng Tất Vũ, mới bắt đầu ấn định ngày sinh của Đảng là "ngày 1 tháng 7"...

Tổ khảo của Quan Vũ, trong sách lịch sử xưa nay vẫn luôn bị khuyết thiếu. Ngay cả tổ tiên và cha của ông cũng không có bất kỳ ghi chép nào. Mãi cho đến năm Khang Hi thứ mười bảy, tri phủ Giải Châu Vương Chu Đán, trong một bài văn điêu khắc trau chuốt mang tên "Hán tiền tướng quân tráng mâu hầu Quan thánh đế quân tổ mộ bi minh", mới lần lượt tiết lộ tên húy và thân thế của cụ nội và cha đẻ Quan Vũ.

Bài "Bi minh" này có thể bố cục thành văn, quả thật là vô cùng hoang đường vô lý.

Vương Chu Đán nói rằng, tài liệu của "Bi minh" bắt nguồn từ giấc mơ của một thư sinh tên là Vu Xương ở quê hương Quan Công. Vu Xương trong mơ mơ thấy Quan Đế ban cho hai chữ lớn "Dịch bia", và bảo rằng theo sự chỉ dẫn trong giấc mơ, ông ta đã tìm thấy một viên gạch vỡ ở Thạch Bàn Câu thuộc phần mộ tổ tiên Quan Đế, trên đó có khắc văn bia ba mươi chữ. Vương Chu Đán còn nói, khi ông ta ở Trác Quận, Hà Bắc, từng mơ thấy Quan Công mời uống rượu, và dặn ông ta viết tiểu sử cho mình. Giấc mơ của nhà nho và quan tri phủ cộng với một viên gạch vỡ ba mươi chữ, đã trở thành căn cứ để Vương Chu Đán viết bài "Bi minh" gần ngàn chữ. Từ đó, gia thế của Quan Công bị khuyết thiếu suốt một ngàn năm trăm năm mới có những cành nhánh có vẻ rõ ràng: Ông nội của Quan Vũ là Quan Thẩm, là một bậc đại học giả, vị lão tiên sinh này tôn sùng Lão Trang, tín ngưỡng Đạo giáo, và lấy học thuyết tượng số cùng lời dạy của Khổng Mạnh để tiến hành giáo hóa. Nhưng ông gặp thời loạn mà không ra làm quan, coi công danh lợi phú quý như mây bay thoảng qua. Ngoài giờ lao động, ông đọc kỹ Ngũ kinh Tứ thư, ở ẩn dạy con. Sau khi Quan Thẩm qua đời, con trai ông là Quan Nghị kế thừa học thuật của tổ tiên, tuân thủ nghiêm ngặt lễ giáo phong kiến, để tang cha ba năm, tận hiếu tột độ, mà lúc này cháu của Quan Thẩm là Quan Vũ vẫn chưa ra đời...

Bài "Bi minh" được dệt nên một cách khổ công bằng sợi chỉ của mộng ảo này, đến triều Thanh lúc bấy giờ vô cùng tôn sủng Quan Thánh cũng không dám tin. Thế nhưng ngày sinh của Quan Công được nhắc đến trong "Bi minh" là ngày hạm tư sáu tháng hạm bốn, lại được hoàng gia tiếp thu, và kéo dài cho đến nay đã hơn ba trăm năm.

Trước nhà Thanh, người đời ngay cả tên húy và thân thế của tổ tiên và cha của Quan Vũ cũng không biết, gia phả của ông lại càng không thể bàn tới. "Quan đế gia phả" sau khi Quan Vũ thành thánh, là lấy Quan Công làm trục chính bức xạ lên xuống trái phải. Quan Long Phùng là đại thần cuối nhà Hạ của Hạ Kiệt, vì dám nhiều lần can ngăn thẳng thắn sự hoang dâm vô đạo, tàn sát người vô tội của Hạ Kiệt, nên bị bạo chúa dùng nhục hình "bào lạc" tàn hại. "Quan Long" là họ kép, "Phùng" là tên. Vì mộ Quan Long Phùng cách quê hương Quan Công chỉ vỏn vẹn ba mươi dặm, người đời sau bèn gượng ép đưa Quan Long Phùng vào miếu gia tộc Quan Đế, và coi như thủy tổ nhà họ Quan để thờ phụng đời đời.

Về nghề nghiệp khi còn trẻ của Quan Vũ, cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Có người nói ông bán đậu phụ, có người nói rèn sắt đóng xe, lại có người nói vừa đọc sách vừa luyện võ. Nhìn vào việc Quan Vũ thích đọc sách "Xuân Thu" được nhắc đến trong các phiên bản chính sử khác nhau, việc Quan Vũ sinh ra trong một gia đình nửa làm ruộng nửa đọc sách là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Nhưng gia đình họ Quan tuyệt đối không phải là hộ gia đình giàu có sung túc, hơn nữa Quan Vũ khi trẻ sống ở tầng lớp đáy của xã hội, thì cũng là điều không phải bàn cãi.

Bộ "Tam Quốc Chí" do Trần Thọ người Tây Tấn biên soạn, từ lâu đã được giới sử học coi là tác phẩm có thẩm quyền nhất để nghiên cứu đoạn lịch sử "Tam Quốc" đó. Cha của Trần Thọ từng làm tham quân dưới quyền Mã Tắc, khi Mã bị Gia Cát Lượng chém đầu, cha của Trần Thọ cũng chịu hình phạt cạo đầu. Cho nên Trần Thọ - một kẻ "phò Cao" kiên định khi viết "Tam Quốc Chí", khó tránh khỏi việc lồng ghép các yếu tố ân oán cá nhân vào. Khi Trần Thọ viết "Vũ đế (Tào Tháo) truyện", không tiếc bút mực, dùng hết sức để miêu tả, viết lách bay bổng hơn vạn chữ, nhưng khi viết "Quan Vũ truyện" lại tiếc chữ như vàng, chỉ vỏn vẹn 954 chữ, lại thêm những lời lẽ úp mở lấp lửng giữa các dòng. Thế nhưng họ Trần vẫn có thể dùng lương tâm của một nhà sử học để phác họa nên một khung sườn đại khái cho phẩm chất "trung nghĩa nhân dũng" của Quan Vũ.

Đối với việc Quan Vũ bỏ nhà ra đi, trong "Truyện" chỉ dùng vỏn vẹn năm chữ "vong mệnh bôn Trác Quận" (bỏ trốn đến Trác Quận). Còn việc vì sao Quan Vũ bỏ nhà ra đi thì họ Trần lại giấu giếm không nói. Nào ngờ việc Quan Vũ bỏ nhà ra đi lại chính là vì một nghĩa cử anh hùng không sợ trời, không thẹn với đời.

Cuối thời Đông Hán, trong thành Giải Châu có một ác bá tên là Lữ Hùng, bách tính chửi mắng hắn là "Hùng hổ viên ngoại". Lữ Hùng cấu kết với bảy tên hào phú khác họ trong thành, bè phái gian xảo, lừa gạt bách tính. Chúng cướp đoạt mưu mô, coi mạng người như cỏ rác, cưỡng hiếp phụ nữ, chuyện ác nào cũng làm. Bách tính sợ hãi uy thế hừng hực của chúng, dù chỉ nghe tiếng chúng dậm chân trên phố, hai chân cũng run lẩy bẩy. Là thủ phạm chính, Lữ Hùng lại còn là một tên cướp sắc. Hắn cho lấp toàn bộ các giếng nước quanh thành, chỉ chừa lại duy nhất một cái giếng sâu trong sân nhà mình. Bách tính muốn uống nước để duy trì sự sống thì phải phái các thiếu nữ trong nhà đến lấy. Mà Lữ Hùng rình rập bên giếng, hễ thấy ai có chút nhan sắc là nổi thú tính. Một hôm, có một lão già họ Hàn khóc lóc đau đớn kể với Quan Vũ rằng con gái ông ta đã bị Lữ Hùng hãm hiếp khi đi lấy nước. Quan Vũ nghe xong, mắt rách tóc dựng, nửa đêm lẻn vào đại trạch sâu thẳm của Lữ Hùng, vung kiếm chẻ tên đầu sỏ thành hai đoạn trước, tiếp theo tính sát sinh nổi lên, lại chém sạch sành sanh những tên ác nhân hào cường thuộc bảy họ kia. Quan Vũ trở về nhà, bẩm báo việc trừ gian diệt bạo với cha mẹ, song thân không những không trách mắng, ngược lại còn khen ngợi hết lời hành động trượng nghĩa cứu đời, nâng yếu chống mạnh này. Cha mẹ giội giã giục Quan Vũ trốn chạy chân trời góc bể, đồng thời nhanh chóng đưa con dâu họ Hồ cùng cháu trai Quan Bình đến nơi khác lánh nạn với người thân. Nhị lão tự biết không thoát khỏi kiếp nạn, liền cùng nhau nhảy xuống giếng sâu trong nhà mà chết. Chiếc tháp cổ trong miếu Quan Đế hiện nay, chính là do người dân địa phương xưa kia xây dựng trên giếng nước cũ để tưởng nhớ cha mẹ đã khuất của Quan Công...

Câu chuyện Quan Vũ thương xót oan khuất trừ ác bá bỏ nhà ra đi, ở Kinh Châu, ở Trác Châu, ở Giải Châu, có năm phiên bản. Nhưng dù là phiên bản nào, đều nói Quan Vũ bỏ trốn đến Trác Quận là vì hành hiệp trượng nghĩa giết người. Dù là phiên bản nào, cũng tuyệt đối không hề nhắc đến việc Quan Vũ giết người là vì thù hận cá nhân, oan khuất cá nhân, niệm tình cá nhân, hận thù gia đình mà tiến hành cuộc trả thù hay ghen tuông.

Khuyên thiện trừng ác, thấy nghĩa hăng hái làm, là viên trân châu vô cùng quý giá trong chiếc hộp tâm hồn của nhân loại. Chính là nhát kiếm vì dân của Quan Vũ đã đặt nền móng đầu tiên cho tòa nhà nhân cách của Vũ Thánh Quan Công. Mà nét bút đáng lẽ không thể thiếu này trong "Quan Vũ truyện" lại bị cụ già Trần Thọ "tham ô" mất rồi.

Bạn thân thực sự, chính là một bản ngã khác, cũng là một bản ngã có linh hồn gửi gắm trong hai hoặc nhiều thể xác. Bạn thân thực sự, giống như những vì sao khảm trên bầu trời tâm hồn của chính mình, nếu một trong số chúng lụi tàn, thì không thể dời một ngôi sao khác đến để lấp đầy vị trí của nó. Màn "Kết nghĩa vườn đào" của Lưu, Quan, Tráng chính là lời giải thích kinh điển nhất cho tình bạn của nhân loại. Trần Thọ trong các truyện viết riêng cho Lưu, Quan, Tráng trong "Tam Quốc Chí", thật ra nên tô điểm thêm vài nét cho "Kết nghĩa". Thế nhưng Trần Thọ trong "Tiên chủ truyện" và "Trương Phi truyện" không nhắc đến một chữ nào về việc ba người kết nghĩa, trong "Quan Vũ truyện" cũng chỉ viết "Tiên chủ dữ nhị nhân tẩm tắc đồng sàng, ân nhược huynh đệ", tổng cộng mười ba chữ. "Kết nghĩa vườn đào" tuy không được ghi chép trong chính sử, nhưng các nhà sử học qua nhiều lần khảo cứu, cộng thêm di tích văn hóa phong phú tại nơi Lưu, Quan, Tráng kết nghĩa - thành phố Trác Châu, tỉnh Hà Bắc, có thể cho chúng ta biết rằng, câu chuyện "Kết nghĩa vườn đào" là có thật.

Cuối thời Đông Hán, chiến loạn liên miên, lầm than muôn nẻo. Lúc bấy giờ Lưu Bì tuy là hậu duệ hoàng thất nhà Hán, nhưng khi tình cờ gặp Quan, Tráng, từ lâu đã sa cơ lỡ vận thành kẻ tiểu dân bán giày rơm dệt chiếu ở chợ bãi, cùng với Quan Vũ phiêu bạt giang hồ và Trương Phi bán thịt heo đứng chung ở tầng lớp đáy xã hội, lại thêm cả ba đều có chí hướng cứu đời giúp dân. Thêm nữa, việc người khác họ kết nghĩa anh em có họa cùng hưởng, có nạn cùng chịu là phong tục lâu đời của người Trung Quốc, cho nên việc "Lưu Quan Tráng" kết nghĩa duyên hương khỏa có nền tảng tư tưởng và cơ sở giai cấp chung.

Trong "Quan Vũ truyện" của Trần Thọ, người ta có thể đọc được những tình tiết như sau: Sau khi Quan Vũ hàng Tào, Tào Tháo phái Trương Liêu đến thăm dò ý định ở lại hay đi của Quan Vũ. Quan Vũ thở dài nói: "Ta rất biết Tào công đối xử với ta rất hậu, nhưng ta chịu ơn sâu của Lưu tướng quân, thề cùng chết chứ quyết không phản bội." Điều này đủ để cho thấy Lưu, Quan, Tráng từng theo phong tục dân gian tổ chức nghi thức kết nghĩa, lại từng đứng trước trời cao lập ra những lời thề đại loại như "Không cầu sinh cùng ngày, chỉ nguyện chết cùng năm tháng".

Sự thật lịch sử có thể minh chứng rõ ràng hơn cho việc "Lưu, Quan, Tráng" từng kết nghĩa kim lan là việc sau khi Quan Vũ bị nhà Ngô sát hại, Lưu Bì có những biểu hiện thất thái bất thường. Lưu Bì thừa biết đánh Ngô sẽ khiến liên minh "Tôn - Lưu" tan thành mây khói, cũng sẽ mang lại cơ hội tốt nhất cho Tào Tháo soán ngôi thần khí nhà Hán. Nhưng Lưu Bì vốn dĩ luôn nghe theo Gia Cát Lượng lại bất chấp sự can ngăn của nhiều văn thần võ tướng bao gồm Khổng Minh và Triệu Vân, một ý làm càn. Khi Tần Mật "dâng lời bàn về thiên thời nhất định không có lợi" để khuyên can, Lưu Bì vốn luôn lấy nhân hậu làm gốc lại nổi giận đùng đùng, tống giam Tần Mật vào ngục... Lúc này Lưu Bì đã xây dựng nhà Thục xưng đế ở Thành Đô, một vị quân vương một nước bất chấp giang sơn xã hội vác đầu đi đánh giếng ngự giá thân chinh để trả thù cho một vị đại tướng, nếu chỉ giải thích từ mối quan hệ quân thần giữa Lưu và Quan, thì đứng về mặt quốc gia, gia đình, tình cảm, lý lẽ, bản thân, con người đều khó bề thông suốt, nhưng nếu để thực hiện lời thề "Kết nghĩa vườn đào", thì lại hoàn toàn thuận lý thành chương.

Người anh em kết nghĩa khác của Quan Vũ là Trương Phi, khi nghe tin nhị ca gặp nạn, nước mắt đầm đìa ruột gan đứt đoạn, ngày đêm uống rượu say sưa, tức giận đánh đập bộ hạ, sau khi nhận được lệnh phạt Ngô của Tiên chủ, còn chưa kịp xuất chinh đã bị tướng dưới quyền là Trương Đạt, Phạm Cương sát hại. Lưu Bì cũng vì phạt Ngô thất bại mà phó thác cô nhi ở Bạch Đế... Quan, Tráng, Lưu trong thời gian ngắn ngủi lần lượt quy thiên, liền ứng nghiệm với lời thề "Chỉ nguyện chết cùng" lúc kết nghĩa.

Ở Trung Quốc, bạn bè là một trong "Ngũ luân". Nhưng bạn bè có rất nhiều loại: đạo nghĩa mài giũa lẫn nhau, lỗi lầm nhắc nhở nhau, là bạn sợ hãi; hoạn nạn có thể nhờ cậy, sống chết có thể phó thác, là bạn chí cốt; lời ngọt ngào như đường, chơi bời cùng nhau, là bạn xã giao; có lợi thì tranh giành, gặp hoạn nạn thì hãm hại nhau, là bạn ăn cướp. "Kết nghĩa vườn đào" của Lưu, Quan, Tráng tuy mang đậm màu sắc tông pháp phong kiến, cũng không thiếu lợi ích chung của tập đoàn chính trị, nhưng sự kiên định không đổi đối với tình bạn, cho đến chết không dời đổi của họ, không chỉ viết nên một khúc ca tuyệt xướng ngàn đời cho nhân thế người người nhốn nháo, mà còn là sự chế giễu lớn lao đối với cái thói đời "Giàu ở núi sâu, súng bắn năm mắt không đuổi được họ hàng giả dối; nghèo ở góc phố, ba thước móc cũng không kéo nổi người bạn tâm giao" hiện nay.

Theo quan niệm truyền thống của Trung Quốc, khi hai quân đối chọi, đầu hàng là một hành vi phản nghịch đáng hổ thẹn. Cho dù là trong thời kỳ cải cách mở cửa ngày nay, tù binh chiến tranh chống Mỹ cứu nước cũng chỉ nhận được chút ít sự khoan dung của xã hội. Nhân cách giống như một tờ giấy trắng, một khi đã bị vấy bẩn ở thời khắc sinh tử thì vĩnh viễn không thể khôi phục lại vẻ trắng tinh như trước.

Quan Vũ hàng Tào, theo tính cách cương liệt của ông, đáng lẽ nên sát thân thành nhân, xả sinh thủ nghĩa. Nhưng hoàn cảnh lúc bấy giờ không cho phép ông làm như vậy. Bởi vì hai người vợ của Lưu Bì đang lâm vào sào huyệt Tào Câm cần ông bảo vệ, ông phải cứu người dưới giếng; trong thời buổi cuối thời Hán khi các anh hùng tranh giành thiên hạ mỗi người chọn một chủ, Lưu Bì lông vũ chưa đủ đầy cũng đành phải bơi lội giữa kẽ hở tranh giành của các chư hầu; Lưu cũng từng theo Tào Tháo, nương dựa Viên Thiệu, nương nhờ Lưu Biểu; vả lại Tào Tháo tuy hùng cứ một phương nhưng vẫn giương cao ngọn cờ nhà Hán. Có tư liệu lịch sử cho thấy điều kiện hàng Tào của Quan Vũ cũng vô cùng khắc nghiệt. Trong đó có một điều cốt lõi nhất là: hễ biết được tung tích của Lưu Bì là lập tức bỏ Tào theo Lưu.

Tào Mệnh Đức trong lịch sử tuyệt đối không phải là cái loại lão gian cự trá, miệng nam mô bụng một bồ dao găm, chơi xỏ lọng, ghen tài đố kỵ mà bách tính nhận thức sau này. Là một nhà chính trị, nhà quân sự kiệt xuất, ông không chỉ rộng thu hút hiền tài mà còn có ánh mắt nhìn người, gan dạ dùng người, lồng ngực dung chứa người. Có được danh tướng như Quan Vũ, ông tự nhiên sẽ dùng mọi thủ đoạn lôi kéo. "Quan Vũ truyện" của Trần Thọ chép rằng sau khi Quan hạ Tào, chưa lập được một chút công trạng nào, Tào đã "bái làm thiên tướng quân, đối đãi rất hậu". Khi Quan Vũ chém Nhan Lương giữa muôn vạn quân mã xong, "Tào công liền biểu phong Quan làm Hán Thọ Đình Hầu... Tào công biết ông nhất định sẽ đi, bèn ban thưởng hậu hĩnh." Đối với Quan, ngoài việc bái tướng phong hầu ra, còn đối đãi "hậu hĩnh" đến mức độ nào, "ban thưởng" những vật báu gì, Trần Thọ không liệt kê ra. "Bảy phần sử thực, ba phần hư cấu" của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" lại ghi chép tình tiết này vô cùng tỉ mỉ. Tào ban cho Quan "mười mỹ nhân", "vàng trên ngựa, bạc dưới ngựa", "tiệc nhỏ ba ngày một lần, tiệc lớn năm ngày một lần", và tặng con ngựa quý Xích Thố của Lữ Bố làm vật cưỡi cho Quan Vũ. Để bảo vệ bộ râu dài đẹp của Quan Vũ, Tào Tháo thậm chí còn lệnh cho người dùng lụa gấm làm túi đựng... Những điều này có thể gọi là quan tâm vô cùng chu đáo, tỉ mỉ từng chi tiết.

Lên ngựa tặng vàng, xuống ngựa ban bạc, rõ ràng có chút nói quá, nhưng tặng Xích Thố, ban mỹ nhân chắc là không mất đi sự thật. Tướng giỏi yêu ngựa chiến, Tào Tháo tự nhiên sẽ gãi đúng chỗ ngứa của Quan Vũ; ban mỹ nhân là thói quen của tầng lớp thượng lưu thời Hán, Tào Tháo tham sắc lại có tài thơ ca chắc chắn sẽ càng hiểu rõ nội hàm của câu anh hùng khó qua ải mỹ nhân.

Dục vọng là thứ bản chất nhất của con người. Ngay cả đứa trẻ vừa lọt lòng, vừa mở mắt ra đã biết bú sữa mẹ. Trong suốt cuộc đời của một con người, quyền thế, tiền tài của cải, thanh sắc thường là chén rượu nồng có sức cám dỗ mạnh mẽ nhất đối với con người. Thế nhưng, đối với vật dục, con người với tư cách là thể xác có thể kiềm chế được hay không và mức độ kiềm chế lớn nhỏ thế nào thì phải dựa vào sức mạnh lý trí và mức độ đạo đức của chính bản thân con người. Sự kiềm chế giống như một sợi tơ gai, đôi khi thậm chí có thể xâu chuỗi tất cả những mỹ đức giống như trân châu của con người lại với nhau. Đối với đủ loại cám dỗ như quyền lực, tiền tài, sắc đẹp, lời nói việc làm, cử chỉ hành động của Quan Vũ khi ở trong doanh trại Tào Tháo đều phát ra ánh sáng chói lọi của một nhân kiệt. Mười người đẹp do họ Tào ban tặng, ông chưa từng chạm vào một ngón tay, tất cả đều dùng để chăm sóc hai vị tẩu tẩu; số vàng bạc được ban thưởng cũng được niêm phong cất kỹ từng cái một. Khi biết tin tức về Lưu Bì, ông đã không chút do dự "niêm phong tất cả những gì được ban thưởng, dâng thư cáo từ rồi đi tìm Tiên chủ" (Tam Quốc Chí - Quan Vũ truyện)...

Quan Vũ xách đao giục ngựa, chinh chiến cả đời, có rất nhiều chiến tích hiển hách rành rành đáng lẽ phải được viết vào chí thư, nhưng Trần Thọ lại "bớt xén công đoạn" trong "Quan Vũ truyện". Hoặc có lẽ để cho người đời sau khi đọc cuốn "Truyện" chỉ vỏn vẹn 954 chữ này không cảm thấy nhạt nhẽo như nhai sáp, họ Trần không tiếc bút mực ghi lại tình tiết này: "Quan từng bị mũi tên lạc bắn trúng, xuyên qua tay trái, sau khi vết thương tuy đã lành, nhưng cứ đến lúc trời mưa dầm, xương cốt thường đau nhức. Thầy thuốc nói: 'Mũi tên có độc, độc ngấm vào xương, nên mổ tay khoét thịt, cạo xương trừ độc, rồi sau đó bệnh này mới trừ được.' Quan liền duỗi tay ra bảo thầy thuốc mổ, lúc đó Quan vừa đúng lúc mời các tướng ăn uống đối ẩm, máu ở tay chảy đầm đìa, đầy cả mâm chậu, mà Quan vẫn vừa cắt thịt nướng vừa uống rượu, nói cười như không." Chúng ta nên khâm phục tài năng ngôn từ miêu tả người và vật của Trần Thọ, ông chỉ dùng trăm chữ đã miêu tả sự kiên cường và kiên định của Quan Vũ khi "cạo xương chữa độc" sống động như thật.

La Quán Trung trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" đã tiếp tục làm cho tình tiết tuyệt vời này lên men. Họ La trước tiên mời thần y Hoa Đà - người lúc đó đã qua đời mười một năm từ âm phủ lên để chữa thương cho Quan Vũ. Tiếp theo lại cố ý dùng ngòi bút cong queo miêu tả thế này:

... Công cởi áo khoác ngoài, duỗi tay cho Đà xem xét. Đà nói: "Đây là vết thương do nỏ cứng gây ra, trong đó có thuốc ô đầu (ghi chú: một loài thực vật cực độc) xuyên thẳng vào xương; nếu không chữa sớm, cánh tay này sẽ vô dụng mất." Công nói: "Dùng thứ gì để chữa?" Đà nói: "Tôi tự có phương pháp chữa. Chỉ sợ quân hầu sợ mà thôi." Công cười nói: "Ta coi cái chết như về nhà, có gì phải sợ?" Đà nói: "Nên dựng một cây cột ở nơi yên tĩnh, trên đóng chiếc vòng lớn, xin quân hầu xỏ cánh tay vào vòng, dùng dây buộc lại, rồi dùng chăn trùm đầu lại. Tôi dùng dao nhọn rạch da thịt, cho đến tận xương, cạo sạch độc tên trên xương, bôi thuốc vào, dùng chỉ khâu miệng vết thương lại, mới có thể không sao, chỉ sợ quân hầu sợ mà thôi." Công cười nói: "Như thế thì dễ quá! Cần gì phải dùng cột với vòng?" Lệnh bày tiệc rượu đãi khách...

Sau màn đối thoại "hai sợ" và "hai không sợ", La Quán Trung lại miêu tả tỉ mỉ quá trình phẫu thuật. Trong tiếng cạo xương lạnh lẽo của dao thép, những người xem trong và ngoài chướng đều che mặt biến sắc. Mà Quan Công vẫn đánh cờ với bộ hạ Mã Lương, uống rượu ăn thịt, nói cười vui vẻ. Phẫu thuật xong, "... Công cười lớn đứng dậy, bảo các tướng rằng: 'Cánh tay này duỗi ra co vào như cũ, hoàn toàn không đau nữa...' Đà nói: 'Tôi làm thầy thuốc cả đời, chưa từng thấy thế này. Quân hầu đích thực là thiên thần vậy!'

Ý chí và nghị lực là chiếc cân đo lường kích thước linh hồn của con người, khả năng tự chủ là sự bảo đảm và trụ cột cho đức tính của con người. Một người không có khả năng tự chủ thì rất khó thực hiện được cuộc đời có giá trị của mình. Việc "cạo xương chữa độc" của Quan Vũ chính là đang thách thức giới hạn của ý chí, nghị lực và khả năng tự chủ của con người! Trần Thọ - người "phò Tào dìm Lưu" có lẽ sẽ không ngờ rằng, chỉ riêng tình tiết này đã khiến cho Quan Vũ trở thành một đại trượng phu nghìn đời đội trời đạp đất!

Về sự anh dũng của Quan Vũ, Trần Thọ trong "Quan Vũ truyện" chỉ nói Quan Vũ "theo Tiên chủ bôn ba, không tránh hiểm nguy", lại tô điểm thêm một bút trong "Trương Phi truyện": "Phi hùng tráng uy mãnh, kém Quan Vũ một chút, mưu thần Tào Ngụy là Trương Dục v.v đều khen ngụy Vũ, Phi là địch muạn người." Đến sự kiện bảy đạo quân của Vu Cấm bị nước nhấn chìm, đại tướng Bàng Đức bị Quan Vũ giết chết, khiến cho Tào Mệnh Đức binh hùng tướng mạnh cũng không thể không tính chuyện dời đô xảy ra, Trần Thọ đối với trang sử không thể khoét bỏ này của Tam Quốc mới buộc phải viết năm chữ "Quan uy trấn hoa hạ" trong "Quan Vũ truyện".

Cây đại thụ vươn tận mây xanh, không thể không có những cành lá khô héo; nếu cứ khắt khe đòi hỏi con người phải trở thành một bậc toàn mỹ thì e rằng trên đời này tìm được người xứng đáng sống sót cũng khó. Quan Vũ chân thật mang cá tính mạnh mẽ tự nhiên cũng có những nhược điểm của mình. Trần Thọ - người từng chê bai Hoàng Thảo, Triệu Vân là "nanh vuốt" của Lưu Bì, há lại không ghi lại khuyết điểm của Quan Vũ. Trong một số truyện nhân vật của Ngô và Thục, ông nói "Quan đối xử tốt với sĩ tốt nhưng ngạo mạn với các sĩ phu". Trong "Quan Vũ truyện", ông ghi chép lại một sự kiện như thế này: Quan Vũ nghe tin Mã Siêu đầu hàng Lưu Bì, liền viết thư cho Gia Cát Lượng, hỏi tài năng của Mã Siêu có thể so sánh với ai. Gia Cát Lượng viết thư trả lời, nói Mã Mạnh Khởi anh dũng hơn người, là nhân kiệt một đời, nhưng chẳng qua cũng chỉ giống như Kình Bố, Bành Việt dưới trướng Lưu Bang, có thể sóng vai tranh tiên với Trương Phi, "vẫn chưa bằng Râu (chỉ Mỹ Nhiêm Công Quan Vũ) vô song tuyệt quần." Quan Vũ đọc thư này vô cùng vui sướng, đem lời khen ngợi "tuyệt quần" cho khách khứa xem. Rõ ràng, Quan Vũ không chỉ cậy dũng cô độc kiêu ngạo, mà còn cực kỳ thích nghe lời khen ngợi của quân sư Khổng Minh. Điều thể hiện rõ nhất nhược điểm tính cách cậy tài khinh người của Quan Vũ là sự kiện Tôn Quyền "sai sứ cầu hôn con gái Quan", Quan Vũ không những không đồng ý gả, ngược lại còn mắng mỏ sứ thần nhà Ngô, nói "Hổ nữ sao có thể gả cho chó con". Sự cự tuyệt hôn nhân thô bạo của Quan Vũ không những đi ngược lại đại cục liên minh "Tôn - Lưu", mà còn chôn vùi mầm mống thất bại ở Kinh Châu cho Quan Vũ. Thảo nào Trần Thọ trong "Lục Tốn truyện" lại nói "Quan cậy tài kiêu khí..."

Ít phạm sai lầm là chuẩn tắc làm người, không có khuyết điểm là giấc mơ của các thiên thần. Một người không có lấy một nửa khuyết điểm thì cũng mất đi sức hút nhân cách trong đời sống thực tế, chỉ có thể là bức tượng vàng cao hai trượng không máu không thịt. Nhược điểm và sai lầm của Quan Vũ không phải là khuyết điểm nhân cách, trong mắt bách tính bình dân, cái khuyết điểm "kiêu ngạo với kẻ trên rộng lượng với kẻ dưới" đó thậm chí còn rất đẹp đẽ.

Phẩm chất "trung nghĩa nhân dũng" của Quan Vũ, có đôi khi ngay cả kẻ thù của ông cũng không thể không kính trọng và ca ngợi. Theo "Ngô lịch" chép lại, sau khi Tôn Quyền tập kích sát hại Quan Vũ, đã "gửi thủ cấp của Quan cho Tào Tháo, lấy lễ chư hầu mai táng thi hài ông". Lại có tư liệu lịch sử cho thấy sau khi Tào Tháo nhận được thủ cấp của Quan Vũ, đã khắc gỗ trầm hương làm thân thể, lấy lễ vương hầu mai táng Quan Vũ ở Lạc Dương...

Nhìn lại toàn bộ cuộc đời của Quan Vũ, ông đã vượt qua phần lớn những cạm bẫy mang tính cảnh báo của cuộc đời như "quần và kỷ, quốc và gia, lý và dục, cùng và đạt, lực và mệnh, sinh và chết". Điều này đã mở ra không gian tưởng tượng cho các văn nhân đời sau sáng tạo nên một hình tượng nhân kiệt chí đại chí cương, đồng thời cung cấp "gạch ngọc" rực rỡ sắc màu cho triều đình và dân gian cùng nhau xây dựng ngôi điện thần Quan Thánh chí trung chí nghĩa, chí nhân chí dũng.

Vạn thiên thư khố chủ đề duyệt độc bách gia giảng đàn võ hiệp đại thế giới danh trứ

Ba

Nghệ thuật là thiên đường trong giấc mơ của nhân loại. Văn học lại giống như từng nén tâm hương mà trần thế đốt hướng về thiên đường, làn khói tía lững lờ có thể hòa quyện trần thế và thiên đường làm một. Lý tưởng, tình yêu, ân oán, mỹ đức, hạnh phúc, những thứ mà nhân loại khó lòng có được trong hiện thực, đều hy vọng tìm thấy trong văn học và nghệ thuật.

Có người vẫn đang sống, nhưng đã chết trong lòng những người đang sống; có người đã chết, nhưng lại sống mãi trong lòng những người đang sống. Quan Vũ khi sinh thời, dù là ở Giải Châu, ở Trác Quận, hay ở Hứa Xanh, ở Kinh Châu, bất cứ nơi nào ông từng sống và chinh chiến, đều để lại sức hút phẩm chất dũng mãnh, nhân từ, nghĩa khí trong lòng bách tính dân thường. Tam Quốc là thời đại biến động bất an nhất trong lịch sử, cũng là thời đại sản sinh ra nhiều anh hùng nhất. Đối với những người dân cỏ không có phúc vô cớ nhưng lại gặp nhiều tai họa vô cớ mà nói, thì lại càng dễ sinh ra tiếng gọi hướng về anh hùng. Tiếng gọi này là sự phản chiếu của sự tự cứu rỗi tinh thần của muôn dân trăm họ. Sau khi Quan Vũ qua đời, nghĩa cử và phẩm hạnh của ông được truyền tụng qua miệng bách tính, nhà nhà kể lại, trong quá trình người thêm một cành kẻ thêm một chiếc lá ấy, một cây anh hùng vững chãi bỗng chốc cũng dần mọc lên sừng sững trên đồng cỏ tâm hồn của bách tính.

Trong "Thế thuyết tân ngữ" do Lưu Nghĩa Khánh thời Nam Bắc triều biên soạn, có rất nhiều câu chuyện Tam Quốc được chỉnh lý dựa trên lời kể truyền miệng trong dân gian. Đến thời Tống, cùng với sự thịnh hành của văn học truyền khẩu, các câu chuyện Tam Quốc đã được tách ra khỏi "Giảng sử". Những người kể chuyện vì muốn thu hút thính giả, sợ câu chuyện không ly kỳ, không kịch tính, không khúc chiết, không sôi nổi, nên đã tiến hành biên soạn và diễn nghĩa một cách táo bạo đối với sử thực Tam Quốc. Đại văn hào Tô Thức thời bấy giờ, trong "Đông Pha chí lâm", từng ghi chép lại tình trạng nghệ nhân tranh nhau kể chuyện Tam Quốc, bách tính thích nghe chuyện Tam Quốc lúc bấy giờ rằng: "... Trẻ con ngỗ nghịch ở ngõ hẻm, bị gia đình chán ghét khổ sở, bèn cho tiền, bảo ngồi yên nghe chuyện cổ tích. Đến lúc kể chuyện Tam Quốc, nghe tin Lưu Huyền Đức thất bại thì nhíu mày rớm nước mắt, nghe tin Tào Tháo thất bại thì vỗ tay cười khoái chí..." Câu chuyện Tam Quốc có thể thu hút chặt chẽ những đứa trẻ nghịch ngợm bướng bỉnh, lại có thể theo sự thăng trầm của câu chuyện mà lúc khóc lúc cười, lúc giận lúc vui, có thể thấy các câu chuyện Tam Quốc được lưu truyền trong dân gian từ quần chúng, lại qua sự nhào nặn của các nghệ nhân tài ăn nói lúc bấy giờ, đã hấp dẫn và lôi cuốn lòng người đến nhường nào.

Sách sử từ thời Tam Quốc trở về sau, "Phò Cao dìm Lưu" và "Khen Lưu mắng Cao" từng trải qua nhiều lần lặp đi lặp lại. "Tam Quốc Chí" của Trần Thọ thời Tây Tấn mở đầu cho tiền lệ "Phò Cao", ca ngợi Tào Tháo là "con người phi thường, anh hùng vượt thế"; cách đó không lâu, "Hán Tiên Xuân Thu" của Tập Tạc Xỉ thời Đông Tấn lại là khởi nguồn của "Khen Lưu", lần đầu tiên đưa ra luận điểm "Hoàng đế nhà Thục là giặc nhà Ngụy"; trong "Tư trị thông giám" của Tư Mã Quang thời Bắc Tống, lại tôn Tào làm chính thống; còn trong "Thông giám cương mục" của Chu Hi thời Nam Tống thì lại quay về với thuyết "Cạnh Ngụy đế Thục" của Tập Tạc Xỉ thời Đông Tấn. Từ Nam Tống cho đến nhà Minh, lý học Chu Tông dần chiếm địa vị truyền thừa chính tông của Nho học, cho nên khiến cho "Thông giám cương mục" của Chu Hi được truyền bá rộng rãi, cho đến đời Thanh và Trung Hoa Dân Quốc, quan điểm Lưu Thục là chính thống của Tam Quốc vẫn luôn không có ai dám lấy trứng chọi đá, lấy ngón tay ngoáy nước sôi.

Tác phẩm đầu tiên kết thành văn bản những câu chuyện đơn lẻ, phân đoạn về Tam Quốc do nghệ nhân dân gian kể miệng một cách có đầu không đuôi là "Tam Quốc Chí bình thoại", cuốn sách này hoàn thành vào niên hiệu Chí Thỉ nhà Nguyên, tổng cộng 8 vạn chữ, tuy có chèn 70 bức tranh minh họa nhưng khó mà gọi là tranh chữ đều đẹp. Ngôn ngữ của "Bình thoại" thô kệch tục tĩu, sai sót trăm bề, đọc lên giống như đề cương được viết cho nghệ nhân khi kể hát Tam Quốc. "Bình thoại" không phải là không có điểm tốt, nó rốt cuộc cũng cho người đời sau hé thấu đại khái câu chuyện Tam Quốc, và hình tượng nghệ thuật của Quan Công cũng thấy được phác thảo ban đầu.

Kịch Nguyên là đỉnh cao chói lọi của văn học nghệ thuật Trung Quốc sau Sở từ, Hán phú, Đường thi, Tống từ. Quan Hán Khanh, Vương Thực Phủ, Trịnh Quang Tổ và các nhà viết kịch nổi tiếng nhất đời Nguyên đều viết kịch Tam Quốc. Các vở kịch Tam Quốc trong tạp kịch đời Nguyên có hơn bốn mươi loại, lấy Quan Vũ làm nhân vật chính có đến 12 vở, tiếp theo mới là Trương Phi, Gia Cát Lượng, Lưu Bì, Chu Du, Tào Tháo. Tài tử từ nhân thời bấy giờ dường như ai cũng muốn "vẩy một ngọn bút nở hoa, muôn hồng nghìn tía, cùng phun ra từ đầu bút" cho Quan Công. Quan Hán Khanh - người cùng quê và cùng họ với Quan Vũ nắm giữ ngôi đầu trong kịch Nguyên, vở tạp kịch "Quan Đại vương đơn đao hội" do ông sáng tác có câu chữ trong sáng sảng khoái, ngọc châu lấp lánh, ngâm nga ngắn dài, trang nghiêm và hài hước đan xen, đọc lên làm say đắm lòng người, vương vấn đầu môi chóp lưỡi. Ông không chỉ mượn lời nhạc phụ của đối thủ Quan Vũ là Tôn Quyền - Kiều các lão, miêu tả chi tiết những chiến tích lẫy lừng trong phần lớn cuộc đời của Quan Vũ, mà còn làm nổi bật Quan Đại vương "khi ra trận ba chùm râu đẹp phấp phới, lắc lư thân hổ chín thước" vô cùng anh dũng, oai phong lẫm liệt...

Ấn Độ từng chìm đắm lâu dài trong ách thống trị thực dân của Đế quốc Anh, trong thời gian này từng có người hỏi Vua Anh rằng: Giả sử chọn một trong hai là Ấn Độ và Shakespeare, ngài sẽ chọn bên nào, Vua Anh không chút do dự trả lời, Shakespeare! Ở đây, chúng ta không bàn đến việc lên án hành vi của kẻ xâm lược. Điều muốn nói là: một nhà thơ vĩ đại và những vần thơ của một đất nước là viên ngọc quý giá và rực rỡ nhất của đất nước đó; một cuốn tiểu thuyết chương hồi xứng đáng là kinh điển, thường cũng là lịch sử bí mật tâm hồn của một dân tộc.

Nhìn xuyên qua từng câu từng chữ của "Diễn Nghĩa", người ta không thể không rút ra kết luận thế này: La Quán Trung là một phái "tôn Lưu mắng Cao" triệt để từ trong ra ngoài. Nhưng việc họ La tôn Lưu không hoàn toàn là do tư tưởng "chính thống" mang lại.

Khi tôi còn học tiểu học, đền Quan trong thôn vẫn chưa bị phá, tôi đến nay vẫn nhớ đôi câu đối trong đền: "Sư Ngọa Long hữu Tử Long long sư long hữu, huynh Huyền Đức đệ Dực Đức đức huynh đức đệ." Hôm nay nghĩ lại, đôi câu đối này lấy Quan Công làm trục chính, vừa gần như bao gồm các nhân vật chính trong tập đoàn chính trị họ Lưu, vừa ca ngợi đức nhân của họ. "Diễn Nghĩa" của họ La chính là cố gắng gửi gắm lý tưởng đạo đức của Nho gia vào chính trị "đức hóa". Họ La tài cao tám đẩu thậm chí bất chấp đại kỵ của việc viết tiểu thuyết là không được chồng chất giường lấp la lấp lánh, lý nặng việc lặp, lại đưa ra tới bảy lần câu "Thiên hạ giả, phi nhất nhân chi thiên hạ" (Thiên hạ không phải là thiên hạ của riêng một người), "Duy hữu đức giả cư chi" (Chỉ người có đức mới ở ngôi đó) trong "Diễn Nghĩa". Nếu bàn về chính thống, Lưu Biểu, Lưu Chương và Lưu Bì đều là hậu duệ hoàng thất. Lúc bấy giờ, Biểu, Chương vẫn đắm chìm trong ơn mưa móc của hoàng đế, nắm binh chiếm đất, mà Lưu Huyền Đức lại là một kẻ bán giày rơm bị ruồng bỏ của dòng dõi hoàng thất. Nhưng Biểu, Chương trong "Diễn Nghĩa" đều được miêu tả thành những túi cơm thùng rượu không tài không đức, mà Lưu Huyền Đức lại được tô điểm thành một vị quân tử khiêm nhường chí hướng cao cả, đức độ tôn nghiêm. "Lưu Huyền Đức dắt dân vượt sông" trong "Diễn Nghĩa" đã thể hiện chữ "đức" của Lưu Bì đến mức vô tận. Đối mặt với sự truy đuổi vòng vây trọng binh của Tào Tháo Nam hạ Kinh Châu, họ Lưu hoàn toàn bất chấp vợ con li tán, lại càng không sợ nguy hiểm dao kề cổ, dẫn theo mười vạn bách tính cùng nhau ngủ sương nằm đất, tuy mỗi ngày chỉ đi được hơn chục dặm, nhưng ông vẫn cùng dân chúng chịu đựng hiểm nguy cá chậu chim lồng...

La Quán Trung mượn thơ người khác ca ngợi Lưu Bì rằng: "Lâm nạn nhân tâm tồn bách tính, đăng châu huy lệ động tam quân."

Thời Tam Quốc, Lưu Huyền Đức quả thực là một vị quân vương có đức. Chính nhờ có đức của ông mới khiến cho Gia Cát Ngọa Long mưu lược như thần, nắm chắc hạt châu trí tuệ tình nguyện cúc cung tận tụy đến chết mới thôi; cũng khiến cho Trương Phi - kẻ chưa từng phục sự quản lý của triều đình, nguyện ý đi theo đầu ngựa của Lưu Bì; lại càng khiến cho Hoàng Trưởng, Mã Siêu dũng mãnh vô song tâm phục khẩu phục quy thuận, đứng nhìn hít bụi mà bái lạy...

Tháng 3 năm 1981, Paris được thế giới gọi là "thủ đô hoa" từng tổ chức một hội nghị có sự tham gia của các nhà khoa học, nhà văn học, nhà chính trị tầm cỡ thế giới từng đoạt giải Nobel. Tại hội nghị, bất ngờ hình thành một tuyên ngôn chưa từng có: "Nếu nhân loại muốn sinh tồn trong thế kỷ 22, bắt buộc phải tìm kiếm trí tuệ từ Khổng Tử của 2.500 năm trước." Những tinh hoa nhân loại và nhân vật phong vân đương đại này sở dĩ đề cao Khổng lão phu tử của chúng ta như vậy, là bởi vì trong hệ thống tư tưởng bác đại tinh thâm của Khổng Tử, về mặt tu dưỡng con người, đòi hỏi "nội thánh ngoại vương", nỗ lực đạt được sự thống nhất giữa tri thức và hành động; về mặt giữ gìn phẩm hạnh, nhấn mạnh tinh thần trách nhiệm xã hội, theo đuổi ý thức trách nhiệm xã hội của con người.

Khổng Tử nói "Quân tử lấy nghĩa làm đầu", lại nói "Người ưa chuộng nhân không có gì vượt qua được"; Mạnh Tử nói "Nhân giả nhân dã", ông đồng nhất trực tiếp "nhân" với "người"; Tuân Tử nói "Người có khí có sinh lại có nghĩa, cho nên được thế gian coi trọng". Trên ngọn cờ của tư tưởng Nho gia, năm chữ nổi bật nhất là: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, mà "chữ Nhân" lại bay phấp phới ở nơi rực rỡ nhất của ngọn cờ này, hơn nữa "chữ Nhân" lại phải tung bay gắn liền với chính nghĩa, mới có thể thể hiện ra mỹ đức chói lọi nhất của con người. Trong mắt các bậc triết gia tiền bối Nho gia, giá trị của nhân nghĩa là quý giá nhất, nhân nghĩa còn thì giá trị con người còn; nhân nghĩa mất thì con người không khác gì chó heo.

Giữa thiên đường nghệ thuật văn học và trần thế có một nhịp cầu, nhưng nhịp cầu này không được lát bằng bê tông cốt thép, mà dựa vào đôi cánh tư duy hình tượng của nhà văn để chở che kết nối. La Quán Trung rõ ràng đã đọc kỹ lưỡng các sách sử về Tam Quốc của các nhà sử học qua các triều đại, cũng chú ý đến văn học truyền khẩu kể chuyện Tam Quốc số lượng lớn trong dân gian, đồng thời hấp thu những tinh hoa trong các vở kịch nhân vật Tam Quốc của tạp kịch đời Nguyên. Vị đại sư văn học lớn lên bằng dòng sữa văn hóa Nho gia này giống như một thợ khai thác đá ngày nay, chui thẳng vào lồng ngực của ngọn núi lịch sử, trước tiên khai thác những khối đá hoa cương thô, vận chuyển vào "xưởng gia công" tư duy hình tượng của ông, cắt những khối đá thô thành từng tấm ván, rồi từng cái mài giũa ra những hoa văn lộng lẫy, rồi sau đó đi xây dựng một tòa lầu văn học tràn ngập bầu không khí và sắc màu học thuyết Nho gia.

Bảy mươi vạn chữ "Tam Quốc Diễn Nghĩa", một nghìn ba trăm nhân vật lên sân khấu biểu diễn. La Quán Trung trong số ngàn người này đãi cát tìm vàng, sàng sảy qua lại, lựa chọn tuyển chọn, giám định nhận biết, cuối cùng khoanh vùng: Chỉ có người đồng hương Quan Vũ của ông mới là người thực hành xuất sắc nhất học thuyết Nho gia, mới là nhân vật đại biểu tiêu biểu nhất cho văn hóa Nho gia.

Shakespeare nói: "Dũng cảm là mỹ đức lớn nhất được thế gian công nhận, người có lòng dũng cảm là người đáng được tôn kính nhất." Lại nói: "Sự trung dũng làm rung động lòng người, có thể khiến một ống chỉ biến thành một cây thương dài." La Quán Trung - người am hiểu sâu sắc đạo lý tiểu thuyết tự nhiên sẽ hiểu rõ rằng, sau khi người đồng hương Quan Vũ của ông gặp nạn ngoài chiến trường, nguyên nhân quan trọng để có thể rạng danh đời sau chính là sự dũng mãnh, lại thêm dân gian từ lâu đã có câu ca dao "Đao Quan gia điểm một đỏ, đánh lùi một vạn quân Tào", nếu không viết đủ sự dũng mãnh của Quan Vũ, độc giả chắc chắn sẽ không "chịu mua trướng".

Trong "Diễn Nghĩa", họ La vung ngòi bút như rường cột, miêu tả ra dáng vẻ anh dũng địch muôn người của Quan Vũ. Phá Khăn Vàng, Quan Vũ dùng một đao chẻ Trình Viễn thành hai đoạn; chặn Đổng Tôn, Vân Long chém Hoa Hùng uống rượu ấm; dưới cửa ải Hổ Lao, Tam anh đại chiến Lữ Bố, khiến cho vị dũng tướng thiên hạ cầm phương thiên họa kích lần đầu tiên gặp đối thủ mạnh phải vội vã bỏ chạy; ngoài thành Từ Châu dụ giết Xa Trâu, Quan Vũ chẳng qua chỉ trong một búng tay; trước doanh trại Tào quân, Vân Long bắt sống Vương Trung, binh không đổ máu, chỉ nhẹ duỗi tay vượn; chém Nhan Lương, Quan Vũ như đi vào chốn không người giữa muôn vạn quân; tru sát Văn Xú, Vân Long chỉ trong khoảnh khắc nhấc chân; một mình hộ tống tẩu tẩu đi ngàn dặm một mình cưỡi ngựa, Quan Vũ tuy người đói ngựa mỏi nhưng qua năm ải chém sáu tướng đều đánh đâu thắng đó, một đao sắc bén hơn một đao, chém Thái Dương, Trương Phi giới hạn ba hồi trống, một hồi trống chưa dứt, Thái Dương đã vội vã bước lên danh sách ma quỷ; một mình đến hội, Quan Vũ thân gửi hang sói nhưng nói cười tự nhiên, thể hiện trí dũng song toàn của vị tướng hổ; dùng nước ngấn bảy quân, bắt sống Vu Cấm, tức giận chém Bàng Đức, thể hiện phong thái vị tướng Nho gia mưu lược trong lều trướng, lấy nước thay binh...

Để khắc họa sự anh dũng của Quan Vũ đạt đến mức "điểm phác ba nét trên gò má", khi Tam anh đại chiến Lữ Bố, họ La đã dùng Trương Phi và Lưu Bị làm nền cho Quan Vũ; khi chém Hoa Hùng, chém Nhan Lương, họ La trước tiên để Hoa, Nhan liên tiếp chém vài danh tướng, mãnh tướng của các lộ chư hầu, rồi mới để Quan Vũ ra trận... Để làm phong phú thêm hình tượng Quan Vũ, họ La đã bất chấp sử thực, không tiếc râu ông nọ cắm cằm bà kia, dâu ông nọ chắp cằm bà kia: Hoa Hùng vốn do Tôn Cửu tru sát, Văn Xú nguyên do Tào Tháo giết, Sái Dương thực ra do Lưu Bị chém, trận nước dìm bảy quân, sử sách ghi chép là do trời đổ trận mưa lớn gây ra... Thế mà họ La lại vơ đũa cả nắm, ghi hết tất cả những điều này vào "sổ anh dũng" của Quan Vũ.

Tiểu thuyết vốn là một lời nói dối vĩ đại, nhưng "lời nói dối" này đôi khi lại chân thực hơn cả sự thật. Trong tính cách của con người ẩn chứa tư tưởng, những người có sức hút tính cách giống như các hành tinh trên bầu trời, hành động của họ luôn vận hành theo quỹ đạo tính cách của mình. Đánh roi Đốc bưu, vốn là việc của Lưu Bị, họ La đội chiếc mũ cao này lên đầu Trương Phi, không chỉ khít khao về mặt kích thước, mà còn làm tỏa ra đậm đà hương vị tính cách của Trương Phi. Với thanh Thanh Long Yển Nguyệt Đao lạnh lẽo thấu xương cùng tính cách không sợ chết của ông, việc gắp ghép một số chiến tích hào hùng trong Tam Quốc lên người Quan gia, hoàn toàn phù hợp với đặc điểm tính cách của Quan Vũ.

Họ La viết về sự anh dũng của Quan Vũ, thủ pháp có nét tương đồng với lối vẽ đại tả ý vung mực trong tranh thủy mặc Trung Quốc, trong bức tranh hào sảng khoáng đạt đó, lại càng thể hiện rõ hơn thần vận anh dũng của Quan Vũ. Một bậc thầy văn chương, nhất định phải có khả năng cầm nhiều loại bút mực cùng lúc. La Quán Trung - một tín đồ trung thành của Khổng Lão phu tử, khi viết về "nhân nghĩa" của Quan Vũ, lại có lối tả tỉ mỉ tinh tế như tranh công bút.

“Kết nghĩa vườn đào” là phần mở đầu của Tam Quốc diễn nghĩa, nhưng chữ nhân và chữ nghĩa giữa ba anh em Lưu, Quan, Trương với nhau và với những người khác, lại xuyên suốt cho đến tận khi ba vị khác họ này lần lượt qua đời.

Quan Vũ đầu hàng Tào Tháo, trên đường cùng Tào Tháo trở về Hứa Đô, Tào muốn làm rối loạn lễ nghĩa quân thần của Quan Vũ, để Quan cùng hai vị tẩu tẩu ở chung một phòng, nhưng Quan thắp nến đứng chầu ngoài cửa, từ đêm cho đến sáng. Đến Hứa Đô, Tào Tháo cấp cho một tòa phủ viện để Quan Vũ ở. Quan lại chia một dinh thành hai viện, nội viện để hai phu nhân của Lưu Bị ở, trong cửa cắt mười lão binh canh gác, còn ông tự ở ngoại trạch... Những ai đã đọc diễn nghĩa, hầu như ai cũng có thể nhớ hai chi tiết thế này:

Một hôm, Tháo thấy chiếc bào gấm xanh Quan Công mặc đã cũ, liền đo chiều cao thân hình, lấy gấm lạ may một chiếc chiến bào đem tặng. Quan Công nhận lấy, mặc ở bên trong, bên ngoài vẫn dùng áo bào cũ khoác lên. Tháo cười hỏi: "Vân Chưởng sao lại tiết kiệm thế này?" Công đáp: "Tôi không phải tiết kiệm đâu. Áo bào cũ là do Lưu Hoàng thúc ban tặng, tôi mặc nó như thấy mặt anh, không dám vì áo mới của Thừa tướng ban mà quên đi áo cũ của anh trưởng, cho nên mặc ở bên ngoài." Tháo thở dài: "Đúng là nghĩa sĩ!" Dù miệng khen ngợi, nhưng trong lòng thực ra không vui.

---❊ ❖ ❊---

Bỗng một hôm, Tháo mời Quan Công dự tiệc. Lúc tàn tiệc, tiễn Công ra phủ, thấy ngựa của Công gầy, Tháo hỏi: "Ngựa của Công sao lại gầy thế?" Quan Công đáp: "Thân hèn nặng nề, ngựa không kham nổi, cho nên thường gầy." Tháo sai tả hữu chuẩn bị một con ngựa khác, chốc lát dắt tới. Con ngựa mình sắc như lửa than, hình dáng rất hùng vĩ. Tháo chỉ vào hỏi: "Công có nhận ra con ngựa này không?" Công đáp: "Chẳng lẽ là Xích Thố mã do Lữ Bố cưỡi đó sao?" Tháo đáp: "Phải đấy." Bèn cùng yên cương tặng cho Quan Công. Quan Công lạy tạ hai lần. Tháo không vui nói: "Ta ban rất nhiều mỹ nhân vàng lụa, Công chưa từng cúi lạy; nay ta tặng ngựa, lại mừng rỡ lạy tạ hai lần. Sao lại coi rẻ người mà quý trọng súc vật vậy?" Quan Công đáp: "Tôi biết con ngựa này ngày đi một ngàn dặm, nay may mắn có được, nếu biết tung tích anh trưởng, có thể gặp nhau trong một ngày." Tháo giật mình hối hận.

Ý chính của tiểu thuyết là giấu tư tưởng vào trong những hình tượng nhân vật có máu có thịt, cho nên nó có sức mang lại cho người ta tính minh xác và sức thuyết phục hơn cả triết học và khoa học. La Quán Trung dùng hai chi tiết "tặng bào" và "ban ngựa", liền đem "trung nghĩa" của Quan Vũ thể hiện ra một cách sảng khoái đượm đà.

Khoan dung và nhường nhịn là một dấu hiệu quan trọng khác của sự trưởng thành nhân cách. Khoan hồng đại lượng là một mỹ đức.

Quan Vũ rời khỏi doanh trại Tào, hộ tống hai vị tẩu tẩu vượt hiểm nghèo bình yên vô sự đến Cổ Thành, lại bị Trương Phi hiểu lầm trăm bề. Quan Vũ hết sức biện bạch, Cam phu nhân cũng đứng ra làm chứng cho, nhưng ngọn mâu xà múa may vung vẩy trong tay Trương Phi vẫn chưa tan hết "nghĩa phẫn". Cho đến khi Quan Vũ chém được tướng lớn Sái Dương của Tào Tháo, mối nghi ngờ của Trương Phi mới tan băng. Người xưa nói bụng tể tướng có thể chống thuyền, lại bảo trên đầu đại tướng có thể chạy ngựa. Quan Vũ vốn cương mãnh liệt liệt, lúc này lại chịu nhún nhường toàn cục. La Quán Trung không dùng một chữ "nghĩa" nào, mà vẫn khiến cho một Quan Vũ đầy "nhân, nghĩa" được trọn vẹn phong lưu. Linh cảm, chưa từng ghé thăm những văn nhân lười biếng. Viết đến đây, họ La vẫn chưa dừng bút, mà tiếp tục nâng cao chữ "nghĩa" của Quan Vũ lên một cảnh giới cao hơn. Khi Trương Phi lệnh bộ thuộc mổ heo giết dê bày tiệc, Quan Vũ lại nói: "Anh trưởng chưa đến, tiệc rượu nào có thể lấp đầy can trù." Hôm sau, ông không quản ngại nhọc nhằn dặm trường qua năm ải chém sáu tướng, lại thẳng tiến Nhữ Nam, đi về phía bắc Ký Châu, cho đến khi tìm được anh trưởng Lưu Bị, ba anh em mới "vui mừng khôn xiết, cùng nâng chén uống liền mấy ngày".

Chịu ơn mong đền đáp là tình cảm của kẻ tiểu nhân, có ơn ắt phải báo là bản tính của người quân tử. Trong "Diễn nghĩa", họ La tuy viết Tào Tháo thành kẻ đại gian đại ác, nhưng vì Tào từng có ơn tri ngộ với Quan, để làm phong phú hình tượng "nhân nghĩa" của Quan Vũ, nên đã hết sức tô đậm cảnh tượng Quan Vũ bất chấp việc từng lập giấy sinh tử trước mặt Gia Cát Lượng, lại nghĩa thích Tào Tháo ở Hoa Dung Đạo. Lại làm thơ ca ngợi rằng: "Quyết chí liều mình trả tri kỷ, khiến cho muôn thuở ngưỡng danh nghĩa."

Trong "Diễn nghĩa", Hoàng Trung là đối thủ nặng ký duy nhất mà Quan Vũ gặp phải, trận giao tranh đầu tiên ngoài thành Trường Sa, hai người đánh hơn trăm hiệp, chưa phân thắng bại; hôm sau đánh lại, lại chém năm sáu mươi hiệp, vẫn khó phân mái trống. Khi Quan Vũ định dùng kế kéo đao, Hoàng Trung lại sẩy chân ngựa. Đối mặt với cơ trời ban tặng này, nếu Quan Vũ chém Hoàng Trung, không nghi ngờ gì sẽ trở thành bậc thiên hạ đệ nhất anh hùng. Thế nhưng Quan Vũ không thừa nhân chi nguy, để Hoàng Trung về thành đổi ngựa, lại thi thố một cuộc cạnh tranh công bằng về sức lực. Chính vì nghĩa bạc vân thiên của Quan Vũ, mới khiến cho Hoàng Hán Thăng vốn cũng có phẩm cách nhân nghĩa phải tung tẻo trả ơn. Khi giao chiến trở lại, vị thần tiễn tướng quân này chỉ bắn mũ trụ của Quan Vũ chứ không làm tổn thương trán ông. Chính là anh hùng tiếc anh hùng, mới tạo ra tiền đề cho việc Hoàng Trung quy thuận Lưu Bị sau này...

Nhân nghĩa của Quan Vũ, không chỉ cảm hóa đối thủ của ông, thấm nhuộm những binh tốt bên cạnh ông, mà thậm chí còn hun đúc cả chiến ngựa của ông. Sau khi Quan Vũ gặp nạn ở Lâm Thư, Vương Phủ và Chu Thương kiên thủ Mạch Thành, một người vừa rơi thành liền bỏ mạng, một người chớp mắt tự vẫn mà chết. Con ngựa Xích Thố bị Tôn Quyền cướp mất, cũng vì thương tiếc chủ nhân mà mấy ngày không ăn cỏ mà chết...

Một bộ "Tam Quốc diễn nghĩa" với đánh giá "(Theo chính sử, nhặt tiểu thuyết, chứng văn tài, thông thị hiếu, chẳng tục chẳng hư, dễ đọc dễ vào, không phải thứ văn cổ kính của sử gia, bỏ đi cái khí khôi hài của kẻ xướng ngôn, trần thuật trăm năm, khái quát muôn sự" (Bách Xuyên Thư Chí thời Minh), là bách khoa toàn thư của lịch sử phong kiến. Trong sách tuy có nhiều sự coi thường phụ nữ, cũng không thiếu việc say sưa ca ngợi quyền lực của đế vương tướng lĩnh; do sự hạn chế của lịch sử, trong sách tự nhiên cũng thiếu đi khuynh hướng dân chủ. Nhưng nó vẫn là bộ tiểu thuyết lịch sử có ảnh hưởng lớn nhất đối với bách tính Trung Quốc cho đến nay, cũng là cuốn sách gối đầu giường để các nhà cai trị phong kiến từ đời Minh trở đi nghiên cứu mưu lược và quyền thuật.

Khi Mao Tông Cương phê bình "Diễn nghĩa", đã nói trong sách có "tam tuyệt": "Gian tuyệt" Tào Tháo, "trí tuyệt" Gia Cát, "nghĩa tuyệt" Quan Vũ. Chính vì "chí nhân chí nghĩa" của Quan Vũ, mà ông đã trở thành nhân vật được triều đình lẫn dân gian, đặc biệt là bình dân bách tính sùng kính nhất trong suốt hàng ngàn hàng vạn năm qua.

Công lao của La Quán Trung trong việc tạo dựng và truyền bá hình tượng Quan Vũ là vô cùng vĩ đại. Sau khi "Diễn nghĩa" ra đời, các hý khúc địa phương lớn của Trung Quốc như Hán kịch, Xuyên kịch, Bồ kịch, Dự kịch, Tương kịch, Huy kịch, Điền kịch, Côn kịch, Tần khang, và cả Kinh kịch sau này, đều lấy "Diễn nghĩa" làm nguyên bản, sáng tác và công diễn rất nhiều vở tuồng về Quan Công. Thế là, trong từ hải của Trung Quốc lại có thêm một danh từ là "Quan hí". Mà lấy tên của một người để làm thành một mục hý khúc của Trung Quốc thì chỉ có một mình Quan Vũ mà thôi. Thế là, trên sân khấu hý khúc Trung Quốc, mặt Quan Công ngày càng đỏ, mặt Tào Tháo ngày càng trắng.

Trong sự biến hóa và khua múa không ngừng của chiếc gậy thần nghệ thuật, hình tượng một Quan Công "trung nghĩa nhân dũng" từ đó cũng trở thành bất tử.

Bốn

Miếu thờ gia tộc Quan Đế ở thôn Thường Bình, Vận Thành, được xây dựng trên nền trạch cũ của tổ tiên Quan Vũ. Trải qua mưa gió lịch sử hơn ngàn năm, từng ngôi điện tòa, từng góc đình tháp, từng chiếc cổng vòm tấm bia, từng viên gạch hòn đá ở đây, không nơi nào là không mọc đầy rêu phong lịch sử.

Trong miếu có mười cây tùng nổi tiếng, cây nào cũng có những truyền thuyết kỳ lạ khó lường. Hai cây tùng khổng lồ ở phía trước điện Quan Đế trái phải đối xứng, hình thù kỳ lạ của chúng càng khiến người ta kinh ngạc hơn. Cây tùng cổ bên trái không chỉ hình dáng như con rồng xanh ngẩng đầu vươn mình, mà trên đỉnh còn có hai nhánh cong không lá, trông hệt như một cặp sừng rồng ngang ngạnh, hiên ngang vươn vào bầu trời rộng lớn; cây tùng khổng lồ bên phía phải, chu vi thân cây lên tới bốn mét, khối rễ lớn lồi hẳn lên ở phần gốc, trông cực kỳ giống một con hổ nằm oai phong lẫm liệt, ngẩng đầu gầm thét hướng lên trời. Do đó, người ta gọi hai cây cổ thụ này lần lượt là Long tùng và Hổ tùng, và sinh ra truyền thuyết cho rằng Ngọc Hoàng Đại Đế đã phái chúng đến để canh giữ Quan Công.

Trước "Nương Nương Điện" - nơi chuyên thờ phụng phu nhân Hồ thị của Quan Đế, có một cây dâu cổ, thoạt nhìn thì bình thường, quan sát kỹ phần gốc của nó lại có năm chiếc rễ to bằng miệng bát, mỗi chiếc đâm sâu vào lòng đất chừng hơn một thước, trông giống như năm chiếc vuốt sắc nhọn của rồng lớn; trên thân cây, có năm cành cây lớn nhỏ bằng nhau tương ứng với "năm vuốt", tựa như được cố tình đục đẽo nhân tạo. Vì trong miếu Quan Đế thờ năm đời nhà họ Quan, bách tính địa phương liền thần thánh hóa thành "dâu năm đời cùng nhà". Điều kỳ diệu hơn nữa là cây dâu cổ này mỗi năm từ cuối xuân cho đến tận muộn thu, vẫn cứ nở hoa kết quả không ngừng, điều này khác biệt hoàn toàn với quy luật sinh trưởng của cây dâu ở những nơi khác chỉ ra hoa kết quả một lần mỗi năm. Khách bái yết từ nơi khác đến và bách tính địa phương, không ai dám hái dâu trên cây, mà coi những quả rơi xuống đất là quả thần, phụ nữ hiếm muộn thường nhặt để ăn, với hy vọng cầu mong con đàn cháu đống, nối dõi tông đường...

Lăng mộ an táng Quan Vũ do Tôn Quyền xây dựng, nằm ở vùng ngoại ô thành Đương Dương, Hồ Bắc. Trong ngoài Quan Lăng, sóng tùng gào thét, cây cối xanh tươi, lầu trống điện tẩm trang nghiêm, cổng đá đình bia túc mịch. Bước vào Quan Lăng - nơi được bách tính gọi là "vùng đất thần linh", người ta sẽ nhìn thấy linh hồn kỳ lạ hiện diện khắp nơi trong tự nhiên. Một là những cây cổ thụ trong lăng đều cụt ngọn, truyền thuyết là vì thi cốt Quan Công không đầu; hai là cây cối xung quanh lăng mộ đều mọc cong queo, đều có dáng vẻ "vái chào cung kính" hướng về Quan Lăng, được bách tính gọi là "trăm rồng nâng thánh"; ba là cứ vào lúc sáng sớm và chiều tối, muôn chim lại tụ hội, bay lượn quanh cành hót vang, người ta gọi đó là "trăm chim chầu thánh"...

Tự nhiên chính là nghệ thuật của đấng tối cao. Sự hình thành ý thức vật tổ của loài người và sự khởi đầu của việc tạo thần, suy cho cùng bắt nguồn từ sự kinh ngạc của con người trước muôn vật trong tự nhiên. Long tùng, hổ tùng, dâu cổ của miếu gia tộc Quan Đế Thường Bình ở Vận Thành, "cây nâng thánh" và "chim chầu thánh" của Quan Lăng Đương Dương ở Hồ Bắc, tất cả đều là kỳ quan sinh sức của tự nhiên. Nhưng những kỳ quan này, không có cái nào là không đóng vai trò làm hướng đạo kích hoạt và mở rộng trí tưởng tượng của con người khi thần thánh hóa Quan Công.

Trung Quốc từng là một vương quốc đa thần, các vị thần mà bách tính tín ngưỡng phong phú vô cùng, đếm không xuể. Hệ thống thần giới tràn ngập trong không gian ba chiều: thiên cung, địa ngục và nhân gian.

Ở thiên cung ở những vị thần và tiên tiêu chuẩn cao nhất. Trong hồi thứ mười ba của "Phong thần diễn nghĩa" có miêu tả thế này: "Thiên cung vật lạ đều có cả, trên đời như thế món nào hiếm. Kim khuyết ngân loan cùng tử phủ, hoa kỳ cỏ lạ với dao trì. Ngọc thỏ triều thiên qua bên đàn, chim vàng chạm trời tung cánh bay." Đó là động thiên phúc địa mà bách tính Trung Quốc cũ hướng về. Ở địa ngục trú ngụ diêm la phán quan, đầu trâu mặt ngựa, âm hồn u linh, lại trang bị đầy đủ các dụng cụ hình cụ như núi đao chảo dầu, máy chém búa rìu, gông gỗ xiềng sắt. Trong tâm trí người xưa, đó là một thế giới bi thảm u ám đáng sợ. Ngoài ra còn có vô số các vị thần linh lang thang ở nhân gian, họ bám vào vạn vật vạn hữu. Bách tính Trung Quốc những năm xưa, lên núi phải bái sơn thần, xuống sông phải bái thủy thần, ra biển phải bái hải thần, nổi lửa phải cúng táo thần, ăn gạo phải cúng mễ thần, uống trà phải cúng trà thần, ra cửa phải cúng môn thần, thậm chí để ngủ cho ngon giấc, còn phải cúng cả khang thần... Thời đại mê tín nhất thường cũng là thời đại có nhiều tội ác tội lỗi nhất, bách tính cô độc khốn khổ, bốn bề vấp ngã, đành phải thỉnh ra những vị thần với tên gọi đủ kiểu, để cầu mong phù hộ. Cứ như thể vị thần ở ngôi miếu nhỏ nào mà không bái tới, thì đại họa cũng sẽ giáng đầu.

Ở Trung Quốc cũ, các danh tướng hiền thần qua các triều đại, sau khi chết đa phần đều được bách tính tôn sung làm thần linh. Lời ngâm vịnh "Thân đã chết đi thần linh thiêng, hồn phách kiên cường thành quỷ anh" trong bài "Quốc Thương" của Khuất Nguyên chính là chú thích sớm nhất cho thứ tín ngưỡng người quỷ hợp nhất này trong dân gian. Bao Công mặt sắt vô tư sau khi qua đời, được bách tính tôn làm Diêm Vương thưởng thiện phạt ác ở dưới địa ngục, chính là minh chứng rõ ràng. Quan Vũ trung nghĩa nhân dũng, sau khi qua đời vốn cũng nên gia nhập vào hàng ngũ quỷ anh, nhưng ông lại chưa từng bước chân vào cõi âm ti minh phủ, mà là từng bước thăng tiến ở thượng thanh thiên đường.

Rất nhiều truyền thuyết dân gian và tư liệu lịch sử cho thấy, tín ngưỡng và sự thần thánh hóa đối với Quan Vũ, khởi nguồn từ bình dân bách tính. Sau khi Quan Vũ gặp nạn ở Mạch Thành, truyền thuyết cho rằng vị mãnh tướng hổ tướng này chính là Thanh Long ở thiên cung chuyển thế, đã được lan truyền rộng rãi trên đại địa Hoa Hạ, đặc biệt là ở Kinh Châu và Giải Châu. Một con Thanh Long do trời cao phái xuống nhân gian với danh hiệu "dũng hơn một nước, địch vạn người", sao lại có thể thất bại dưới tay "tiểu nhi mắt xanh, lũ chuột râu vàng" Tôn Quyền, bách tính tự khắc sẽ bất chấp sử thực, ngụy tạo ra một số câu chuyện kỳ dị để tự tròn câu chuyện của mình. Bách tính cho rằng, thất bại ở Mạch Thành của Quan Công không phải là vì ông không tài giỏi xoay chuyển cục diện, vạch mây thấy mặt, mà là vì lúc đó trên không trung có người truyền chiếu chỉ của Thượng đế, gọi cha con họ Quan trở về thiên cung. Cho nên Quan Vũ, Quan Bình mới vứt bỏ đao ngựa, khinh bỉ không thèm phân cao thấp với phàm phu tục tử nữa, cho nên thân xác mới bị bắt mà linh hồn về trời. Tiếp đó, bách tính các nơi dựa vào "thuyết Thanh Long chuyển thế" này, lại sinh sôi ra hàng loạt câu chuyện Quan lão gia mây mưa cày cấy, hiển thánh phù trợ bách tính...

Whitman từng nói: "Không có tín ngưỡng, thì không có phẩm hạnh và sinh mệnh xứng đáng với tên gọi; không có tín ngưỡng, thì không có giang sơn xứng đáng với tên gọi." Các nhà cai trị qua các triều đại ở Trung Quốc cũ, hình như cũng hiểu rất rõ đạo lý này, họ đồng thời càng hiểu rõ hơn rằng, để khiến cho một loại tín ngưỡng có lợi cho việc củng cố chính quyền được phổ biến rộng rãi, nhất định phải biến tín ngưỡng này mang tính tôn giáo ở mức độ lớn nhất.

Người đầu tiên đưa Quan Vũ lên bệ thờ chính là hòa thượng Trí Ngạch thời Nam Tề và nhà Tùy.

Khi Phật giáo được truyền từ Ấn Độ vào Trung Quốc vào cuối thời Tây Hán, chỉ được coi là một loại phương thuật. Hơn nữa các đạo sĩ thời bấy giờ, lại ngụy tạo ra giả thuyết Lão Tử vào miền Di Địch làm Phật, để chà đạp và hạ thấp Phật giáo. Cùng với việc tín đồ Phật giáo ngày càng nhiều, đến Nam Bắc điều, trong tầng lớp thượng lưu cũng có rất nhiều người tin Phật. Nhưng Phật giáo dẫu sao cũng là tôn giáo ngoại lai, muốn cắm rễ trên đại địa Hoa Hạ, nhất định phải dung trét thêm văn hóa truyền thống của Trung Quốc. Trí Ngạch tục danh là Trần, cha của ông được phong làm Ích Dương Hầu thời Nam Lương. Vị hòa thượng xuất thân từ danh môn vọng tộc này vừa đọc rành thơ sách lại tinh thông Phật pháp, giúp ông có trí tuệ tìm ra điểm đột phá để Phật giáo mang đặc sắc Trung Quốc. Khi Phật giáo mới truyền vào Trung Quốc, có rất nhiều tông phái có giáo nghĩa mâu thuẫn lẫn nhau, nhưng ai nấy đều gọi kinh sách gốc của mình là do chính miệng Thích Ca Mâu Ni thuật lại. Trí Ngạch đã dung hợp sự tranh chấp của các tông phái, sáng lập ra "Thiên Thai Tông". Thời gian Quang Đại nhà Nam Tề, Trí Ngạch vân du ở vùng Kinh Tương, đã ngụy tạo ra một câu chuyện kỳ diệu: Một lần, ông nhìn xa về phía núi Ngọc Tuyền ở Đương Dương, chỉ thấy sắc núi như màu lam, mây tía như chiếc lọng. Đêm trăng, ông bước vào trong núi, thấy một vị mỹ nhĩ công phong thái như vương giả đứng trước mặt, nói rằng: "Ta đây là Tiền tướng quân Quan mưu thời cuối Hán, thiên đế mệnh ta cai quản ngọn núi này, dám hỏi pháp sư dừng chân ở đâu?" Trí Ngạch liền đem ý định muốn xây chùa ở núi Ngọc Tuyền ra kể. Quan Công đáp rằng: "Cảm đạo hạnh nguyện lực của sư, nhường ngọn núi này làm đạo tràng cho sư." Trí Ngạch liền truyền năm giới cho Quan Công, và tôn ông làm Già Lam (tức viện tăng) hộ pháp thần. Trí Ngạch nhờ đó mà danh tiếng nổi như cồn, hoàng đế Nam Tề từng lấy nghi lễ quốc gia nghênh đón ông vào Thái Cực Điện. Dương Quảng nhà Tùy khi còn là Tấn vương, từng phong Trí Ngạch là Trí Giả, sau khi lên ngôi cửu ngũ chí tôn, đối với Trí Ngạch ngày càng kính trọng. Tín ngưỡng đối với tín đồ, chưa bao giờ chỉ là một loại học vấn, mà càng là một hành vi, chỉ có thân hành thực tiễn mới có ý nghĩa. Dương Quảng là vị hôn quân hiếm hoi trong lịch sử Trung Quốc, hắn giết cha hại anh, dâm loạn mẹ dâm chị vợ, vơ vét của cải tột cùng, hưởng lạc vô độ, một nhân vật "lục căn đều bẩn" như thế, sao xứng đáng kết duyên với Phật! Nhưng Trí Ngạch vẫn dựa vào ma lực của chiếc gậy hoàng quyền, cả đời đôn đốc xây dựng 35 đại tùng lâm. Điều này khiến cho Quan Công bước ra toàn quốc với thân phận là Già Lam hộ pháp thần, và trên thân xác vốn oai phong lẫm liệt của ông, lại khoác thêm một lớp hào quang Phật giáo sáng chói! Cứ như thế, đại sư Trí Ngạch dựa vào uy vọng không thể lay chuyển đã sớm hình thành của Quan Công trong lòng bách tính, đã nâng cao đáng kể địa vị của nhà Phật.

Quan Công với tư cách là hình tượng quân thần, được đưa vào tự điển quốc gia, bắt đầu từ năm Thượng Nguyên thứ nhất dưới thời Đường Cao Tông. Bấy giờ lãnh thổ nhà Đại Đường rộng lớn, vật lực phong phú phú quý, uy thế văn trị võ công do một đời anh chủ Lý Thế Môn để lại vẫn còn lưu lại. Khi đó trong Võ miếu sánh ngang với Khổng miếu, chủ soái được thờ là Khương Tử Nha, Quan Vũ chỉ là tỳng tị. Chớ coi thường sự tỳng tị này, nó đã đặt nền móng vững chắc cho việc Quan Vũ trở thành Võ thánh của Trung Quốc sau này. Trong lịch sử trước nhà Đường, mãnh tướng như mây, binh gia như mưa. Chỉ xét riêng thời nhà Hán và Tam Quốc, bàn về mưu lược Quan Vũ không bằng Hàn Tín, bàn về dũng mãnh Quan Vũ khó địch Lữ Bố, nhưng trên đầu Hàn Tín lại mọc "xương phản", còn Lữ Bố lại là kẻ gia nô "ba họ" sáng Tần chiều Tần. Hoàng gia nhà Đường thịnh thế sở dĩ đánh giá cao Quan Vũ, tự nhiên là vì trọng dụng phẩm cách trung nghĩa của ông.

Trong xã hội nông canh lâu dài của người Hoa Hạ, thần linh thường là bùa hộ mệnh mà kẻ thống trị dùng để kiểm soát lòng người. Trung Quốc từ trước đến nay vốn có một thiên đường Đạo giáo nơi đắc đạo thành tiên, và một địa ngục Phật giáo nơi sinh tử báo ứng. Đạo giáo do Trương Lăng người thời Đông Hán sáng lập, Trương Lăng thường được gọi là Trương Thiên Sư, ngôi vị "Thiên sư" được con cháu đời đời truyền nối không thay đổi. Phật giáo vốn là hàng ngoại lai, lại ra tay trước đưa Quan Công lên bệ thờ, điều này không thể không khơi dậy sự đố kỵ chua lòe của Đạo giáo "hàng nội địa". Các đạo sĩ hình như vẫn luôn chờ đợi cơ hội, muốn đường đường chính chính thỉnh Quan Công vào đạo quan của họ.

Cũng coi như trời giúp Đạo giáo. Thời kỳ Tống Tống Tông, nhà Liêu nhà Hạ liên tục phát binh nam xâm, gây nguy hại cho triều đình Bắc Tống. Triệu Hằng - kẻ sùng tín Đạo giáo, không nghĩ tới chuyện chấn hưng chính trị, làm giàu đất nước mạnh quân đội, ngược lại dưới sự xúi giục của một lũ nịnh thần, suốt ngày đóng giả thần giả quỷ, dựa vào cây phất trần trong tay đạo đồ để trừ yêu tà ma. Vị hoàng đế nói dối không bao giờ đỏ mặt này, lại ngụy tạo ra mệnh phù của ông trời, đưa Ngọc Hoàng thành thần tượng mà quốc gia phụng thờ, lại phao tin rằng Hiên Viên Hoàng Tử vì hắn "giỏi sửa sang chính trị, vỗ về nuôi dưỡng bách tính" nên đã giáng trần, và gọi Hiên Viên là thủy tổ họ Triệu. Hắn sắc lệnh "khắp thiên hạ cung điện đều xây bảo điện thánh tổ (Hiên Viên)", để đạt được sự đồng thuận của bách tính đối với đủ loại lời nói dối do hắn ngụy tạo. Điều hoang đường hơn nữa là, hắn và vị Thiên sư Đạo giáo đời thứ 30 Trương Tự Tiên, tâm ý tương thông ăn ý với nhau cùng ngụy tạo ra lời nói dối "xuất sắc" nhất trong lịch sử ngụy tạo của Trung Quốc — "Quan Công đại chiến Sĩ Du".

Kể từ thời Đông Hán, muối sắt vẫn luôn do triều đình chuyên doanh. Trì muối Giải Châu nơi quê hương Quan Vũ, từ trước đến nay vẫn là trụ cột tài chính của triều đình. Năm Đại Trung Tượng Khhư thứ bảy thời Chân Tông, do hạn hán liên miên làm hoành hành, nước hồ muối khô cạn, khiến cho thuế thu của hoàng gia giảm sút nghiêm trọng. Quan viên Giải Châu không dám giấu giếm, báo cáo sự thật lên triều đình. Chân Tông liền phái đại thần Lữ Di Giản đến Trì muối để tế lễ. Lữ đến Giải Châu, ban đêm làm một giấc mơ, mơ thấy Sĩ Du - người bị Hiên Viên giết thời thượng cổ, tức giận nói rằng: "Ta đây là thần Sĩ Du. Phụng mệnh Thượng đế đến đây cai quản trì muối, có công với bách tính, có ích cho quốc gia. Nay triều đình sùng bái Hiên Viên, lập miếu khắp thiên hạ, ta đây chính là kẻ thù đời đời. Sự bất công này ở trên, cho nên làm cạn nước trì muối. Triều đình nếu có thể phá hủy điện của Hiên Viên, ta sẽ khiến nước trì muối trở lại như cũ. Nếu không theo, sẽ làm cạn kiệt trì muối, ngũ cốc không thu hoạch..." Lữ Di Giản trở về kinh đô, đem những gì gặp trong mộng bẩm báo Chân Tông. Bấy giờ có nịnh thần hiến kế, nói rằng Sĩ Du là tà thần, Trương Thiên sư đủ sức bắt sống hắn. Chân Tông chiếu hỏa tốc triệu Trương Thiên sư vào kinh, cùng bàn việc thảo phạt Sĩ Du. Trương Thiên sư vẽ bùa trong cung rồi đốt đi, chốc lát vị mỹ nhĩ công mang giáp đeo kiếm Quan Vũ từ không trung bay xuống, Chân Tông liền mệnh Quan Vũ đi đánh Sĩ Du. Chẳng mấy ngày, tin chiến thắng phi nước đại truyền tới, Sĩ Du đại bại thua tơi bời, muối sản xuất ở trì muối lại như cũ...

Những câu chuyện nghe qua dở khóc dở cười thế này, lại được viết vào các sách như "Quảng Kiến Lục", "Tam Giáo Nguyên Lưu Sơ Thần Đại Cần", lại còn miêu tả Quan Công chiến Sĩ Du có đầu có đuôi, cực kỳ quanh co hiểm trở. Thế nhưng, chính nhờ lời nói dối "số một thiên hạ" này, Quan Công mới đường hoàng trở thành vị thần tối cao số một của nhà Đạo.

Hôn quân kiêm nhà thư họa kiệt xuất Tống Huy Tông Triệu Cát cũng mê đắm Đạo giáo giống như tổ tiên của hắn là Triệu Hằng, và tự khoe mình là "Thượng đế nguyên tử Thái Tiêu đế quân" giáng thế, bắt các triều thần tôn hắn là "Giáo chủ đạo quân hoàng đế". Hắn sắc lệnh ở Biện Kinh và nhiều thành phố khắp toàn quốc xây dựng đạo quán Đạo giáo, lại thiết lập 26 bậc đạo quan, nhận bổng lộc giống như quan viên triều đình. Hắn không tiếc tài nguyên của bách tính, đại hưng thổ mộc, vận đá Thái Hồ đến Biện Kinh để xây dựng vườn hoa hoàng gia, cảnh tượng quan bức dân phản trong "Thủy Hử" chính là bức tranh chân thực phản ánh "đức chính" của vị công tử này. Khi ông ta tại vị, từng bốn lần sắc phong cho Quan Vũ: đầu tiên là "Trung Huệ Công", rồi "Sùng Ninh Chân Quân", rồi "Chiêu Liệt Vũ An Vương", rồi "Nghĩa Dũng Vũ An Vương". Mặc dù vị đại gia thư họa Triệu Cát này, vẽ chiếc mũ cho Quan Vũ càng lúc càng cao quý, càng lúc càng hoa lệ, nhưng thanh đao của Quan lão gia có vẻ không thèm phù hộ vị hôn quân này. Triệu Cát cuối cùng bị Kim Thái Tông Hoàn Nhan Thạnh bắt đi, rơi vào cảnh tù đày, bị phong là "Hôn Đức Công", u uất khách chết xứ người, hồn đậu ở biên tái phương bắc...

Những kẻ thống trị Mông Nguyên sau khi vào Trung Nguyên, tuy coi người Hán là giống loài kém cỏi, nhưng đối với Quan Công lại vô cùng tôn sùng, có lẽ là vì Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt tôn Phật chuộng võ chăng.

Chu Nguyên Bức thân phận bần hèn, từng làm kẻ chăn trâu cũng từng cạo đầu làm hòa thượng, có lẽ hiểu rất rõ địa vị của Quan Công trong lòng quần chúng chúng sinh, sau khi ông giành đại thắng trước Trần Hữu Lượng ở hồ Bà Dương, hoàn thành trận chiến then chốt thực hiện giấc mơ hoàng đế, đã tỉ mỉ ngụy tạo ra câu chuyện "nghìn lẻ một đêm" rằng Quan Vũ dẫn mười vạn âm binh giúp ông giành chiến thắng. Trí tưởng tượng của Minh Thành Tổ Chu Đệ đối với chuyện của Quan Vũ, cũng phóng khoáng tự do như hoàng đế cha của mình, khi ông ngự giá thân chinh Bắc phạt Nhã Thất Lý, từng ra vẻ nghiêm túc tuyên bố với ba quân rằng, Quan Đại Vương đang dẫn binh làm tiên phong cho đại quân nhà Minh, nhất định sẽ đánh đâu thắng đó...

Quy luật hưng suy vốn có của chính trị hoàng quyền, khi truyền đến tay Thần Tông Chu Dực Quân của nhà Minh, xem chừng lại sắp ứng nghiệm. Thần Tông lên ngôi khi mới mười tuổi, sau khi trưởng thành thân chính, quanh năm giấu mình trong cung cấm, chỉ biết đắm mình trong sắc dục, không gặp triều thần, không màng chính sự, khiến cho hoạn quan lộng quyền, đặc vụ lộng hành. Thêm vào đó thiên tai liên miên, ruộng vườn của lê dân không được bảo vệ, nhà cửa thành gác hoang, thây ma đói khắp đồng nội, bách tính thậm chí phải đổi con cho nhau ăn thịt. Bấy giờ, hoàng tử hoàng tôn "tồn đọng" qua các đời của triều đại nhà Minh lên tới hơn mười vạn người, thế nhưng không một ai chịu giảm tiêu chuẩn sinh hoạt, ai nấy vẫn mặc áo gấm ăn cao lương mỹ vị. Có ngần ấy con vật miệng to há ra ăn, bách tính sao kham nổi gánh nặng! Chính trị chuyên chế, từ xưa đến nay vẫn luôn cố gắng nhốt linh hồn của bách tính vào lồng, khóa vào ngục tối. Để tiêu tan oan khuất của dân, Thần Tông áp dụng chủ nghĩa thực dụng đối với Quan Công, lại khiêng Quan lão gia ra, mưu đồ dùng làm một thứ "thuốc phiện tinh thần", để làm tê liệt thần kinh của muôn dân. Trong thời gian tại vị, ông ta từng ba lần đại phong cho Quan Công: năm Vạn Lịch thứ mười phong Quan Công làm "Hiệp Thiên Đại Đế"; năm thứ mười tám phong Quan Công là "Hiệp Thiên Hộ Quốc Trung Nghĩa Đế", năm thứ bốn mươi hai lại phong Quan Công là "Tam Giới Phục Ma Đại Đế Thần Uy Viễn Chấn Thiên Tôn Quan Thánh Đế Quân", đồng thời đối với phu nhân của Quan Vũ cùng hai con trai và cả Chu Thương, cũng phong hậu, phong vương, phong công.

Trước khi thanh binh nhập quan, mức độ sùng kính Quan Công của người Mãn Châu không kém chút nào so với người Hán. Ngoài việc người Mãn Châu coi Quan Công là thần linh để cúng bái, Hoàng Thái Cực còn lệnh cho người dịch "Tam Quốc diễn nghĩa" thành tiếng Mãn, coi là cuốn sách bắt buộc phải đọc đối với các quan viên và tướng lĩnh Bát Kỳ. Vị được sử sách gọi là "thiên cổ nhất đế" Khang Hi, hiểu rõ sâu sắc rằng chính quyền người Mãn muốn cắm rễ ở Trung Nguyên, thực hiện chủ trương chính trị "cày cấy chín phương như một", nhất định phải dung hòa văn hóa Mãn vào văn hóa Hán. Mà chủ thể của văn hóa truyền thống Trung Quốc không phải Phật không phải Đạo, mà chính là học thuyết Nho gia. Nho học trải qua đủ loại biến dị thời đại phong kiến, sớm đã cấu thành trạng thái tâm lý chung và đặc điểm tính cách của dân tộc Hoa Hạ, và từ đó trầm tích chuyển hóa thành một cấu trúc hình thái văn hóa. Nho gia không cần phải tranh giành Quan Công với hai nhà Phật Đạo, bởi vì bản thân Quan Công chính là người thực hành trung thành nhất của học thuyết Nho gia. Kẻ thống trị nhà Thanh có lẽ hiểu sâu sắc rằng, việc "đại lực vun đắp" hình tượng trung nghĩa nhân dũng của Quan Công, đối với việc củng cố chính quyền sẽ đạt được hiệu quả nửa công gấp đôi. Khang Hi trong thời gian tại vị, tuần du Khúc Phụ, tới Giải Châu, yết kiến Khổng Tử, bái miếu Quan, và ngự bút đề tấm biển "Nghĩa bính càn khôn" treo ở miếu Quan Đế Sùng Ninh Điện ở Giải Châu. Con trai ông là Ung Chính và cháu yêu Càn Long cũng tôn học thuyết Nho gia làm kim chỉ nam trị quốc, mức độ sùng Khổng tôn Quan, càng thanh tao hơn xanh mà vượt xanh. Để thanh trừ "độc hại" do việc đánh giá Quan Công "chưa tới nơi tới chốn" của Trần Thọ trong "Tam Quốc chí - Quan Vũ truyện" gây ra, Càn Long thậm chí còn đặc biệt ban chiếu chỉ, tiến hành một cuộc "cách mạng đại phê phán" đối với Trần Thọ, chiếu viết rằng: "... Trần Thọ có hiềm khích với Thục Hán, Tam Quốc chí do ông ta soạn thảo, giữ lại nhiều tư kiến, thế là không định luận cho ông, sao có thể gọi là công..." Bấy giờ, Quan Công đã được coi là Võ thánh giống như Văn thánh Khổng Tử, được liệt vào đại điển quốc gia cúng tế toàn quốc vào hai mùa xuân thu, và nhân danh triều đình ban hành văn tế thống nhất, quy chuẩn quy cách khi đại tế...

Trong gần ba trăm năm nhà Thanh thống trị Trung Quốc, từ Thuận Trị đến Quang Tự, các hoàng đế qua các đời từng hàng chục lần gia phong cho Quan Vũ, cho tới năm Quang Tự thứ năm (1879), sắc phong đối với Quan Vũ đã đạt đến đỉnh cao chói lọi, có thể nói là xưa nay chưa từng có. Hôm nay, khi chúng ta đọc tôn hiệu dài tới 26 chữ này là "Trung Nghĩa Sử Thần Võ Linh Hổ Nhân Dũng Uy Hiển Hộ Quốc Bảo Dân Tinh Thành Tuy Tĩnh Dực Tán Tuyên Đức Quan Thánh Đại Đế", trong lúc bị sự uy nghiêm của Quan Thánh đè nén đến mức khó thở, có ai mà không cảm thấy rằng, triều đại nhà Thanh lúc đó sắp vong hoại, lại đem những từ ngữ trân quý nhất, đẹp đẽ nhất đồng thời cũng nặng nề nhất trong tiếng Hán, vơ đũa cả nắm trút lên đầu Quan lão gia của chúng ta cơ chứ!

Triều đình và dân gian Trung Quốc cùng phụng thờ Quan Vũ, nếu nói thời Tống Nguyên là thời kỳ phát triển, thời Minh là thời kỳ thịnh hành, thì thời Thanh không nghi ngờ gì là thời kỳ đỉnh cao thịnh vượng. Trong hai triều đại Minh Thanh, có một hiện tượng rất đáng để chúng ta ngẫm nghĩ thưởng thức: Lý Tự Thành khởi nghĩa, Bạch Liên Giáo khởi nghĩa, Nghĩa Hòa Đoàn nổi dậy, hội Bão Ca bạo động, họ đối với Quan lão gia, hoặc là bái lạy như quân thần, hoặc là phất phơ như lá cờ, hoặc là dùng làm thần tượng để mộ binh mua ngựa... Trên bàn cờ lớn đối địch giữa triều đình và dân gian này, không hề vì sự ngăn trở của "sông Sở ranh Hán" mà ảnh hưởng đến sự "hợp tác" và "liên động" cùng bái Quan Công. Hiện tượng "quốc túy" này, trong lịch sử thế giới, e là hiếm thấy. Lại có một tình trạng khác cũng rất đáng để chúng ta nhấm nháp: Miếu Quan Đế từ thời Tống trở đi, có đạo sĩ chủ trì, cũng có tăng đồ niệm kinh, quan viên chính phủ với tư cách là đại diện Nho gia, không chỉ tham gia đại tế xuân thu, mà còn chịu trách nhiệm điều phối việc quản lý miếu Quan... Giống như cảnh tượng cúng bái ba đạo quy về một này, trong lịch sử tôn giáo thế giới, e cũng là kỳ quan có một không hai.

Hàng vạn kho sách đọc theo chủ đề Bách gia giảng đàn Thế giới võ hiệp Đại thế giới danh tác

Nho gọi thánh, Thích gọi Phật, Đạo gọi thiên tôn,

Ba giáo đều quy y, ngắm nhìn miếu mạo dài mới, không ai

Là không kính cẩn nghiêm trang;

Hán phong hầu, Tống phong vương, Minh gọi đại đế,

Các triều thêm tôn hiệu, huống chi là thần công trác tuyệt, thực đúng

Là mênh mông khó gọi tên.

Năm

Ở Trung Quốc cũ, quan niệm tông pháp, luân lý cương thường thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đạo đức xã hội và đời sống, bất cứ việc gì cũng phải nằm trong khuôn phép của "lễ", phân định ba sáu chín loại. Con người sau khi chết đều phải về với đất chôn vào trong mộ, nhưng vì thân phận địa vị khi còn sống của người đã khuất khác nhau, không chỉ quy mô mộ chí khác nhau một trời một vực, mà ngay cả cách gọi cũng phải phân biệt cao thấp sang hèn. Mộ của thứ dân gọi là phần, mộ của vương hầu gọi là trủng, mộ của hoàng đế gọi là lăng, mộ của thánh nhân gọi là lâm. Thời xưa tuy có không ít triền gia hiền đạt được ca tụng là binh thánh, thư thánh, thi thánh, họa thánh, dược thánh, trà thánh v.v., nhưng mộ được gọi là "lâm", chỉ có Văn thánh Khổng Tử, Võ thánh Quan Vũ. Vì Quan Công lại từng được sắc phong thụy là đế quân, cho nên mộ của ông đồng thời còn có thể gọi là "lăng" bằng cái tên ấy.

Kế trị qua các triều đại, đối với việc xây dựng Khổng miếu luôn có quy định nghiêm ngặt, Văn miếu chỉ có thể được xây dựng ở các thị trấn từ cấp huyện trở lên. Vì các thiện nam tín nữ tín ngưỡng Quan Công nhiều như cát sông Hằng, điều này khiến cho những kẻ cầm quyền cực kỳ khó đưa ra quy định cứng rắn đối với việc xây miếu Quan. Thế ra, từ thời Nam Tề, nhà Tùy trở đi, miếu Quan năm này qua năm khác tăng lên, cho đến thời Minh Thanh, tên tuổi của Quan Công đã là phụ nữ trẻ con đều biết, đồ cúng tế trong miếu đầy khắp hoàn cầu, khói hương khắp thiên hạ.

Trong những ngôi miếu Quan lớn nhỏ khắp Thần Châu, xét về ý nghĩa xây dựng và quy mô kiến trúc, có bốn ngôi nổi tiếng nhất. Sau khi Quan Vũ qua đời, có câu thuyết "Thân định Đương Dương, đầu gác Lạc Dương, hồn về quê cũ". Tôn Quyền an táng thi cốt Quan Vũ ở nghĩa địa Đương Dương theo nghi lễ vương hầu, hậu nhân gọi là Quan Lăng, hẳn là một trong những ngôi miếu sớm nhất của Quan Công; Tào Tháo chôn đầu Quan Vũ ở nghĩa địa Lạc Dương, sau khi Quan Công trở thành Võ thánh thì gọi là Quan Lâm, có thể sánh ngang với Khổng Lâm ở Khúc Phụ; miếu gia tộc Quan Đế ở thôn Thường Bình, Vận Thành, vốn là trạch cũ của Võ thánh, xây miếu ở đây tự có ý nghĩa không thể thay thế; miếu Quan Đế Giải Châu khởi dựng từ nhà Tùy, là thánh địa để hoàng gia và đại thần các triều đại triều bái Quan Công, qua ba triều đại Tống Minh Thanh không ngừng mở rộng xây dựng, sự uy nghiêm của miếu mạo, sự hùng vĩ của điện các, sự trân quý của văn vật, là miếu Quan lớn nhất trong và ngoài nước, hưởng danh hiệu "tổ của võ miếu".

Mở "Kinh sư Càn Long đồ chí" thời Thanh, chúng ta sẽ ngạc nhiên khi thấy, những dấu hiệu vẽ miếu Quan Đế dày đặc, đập vào mắt chỗ nào cũng có. Bấy giờ chỉ tính riêng các ngôi miếu chuyên cúng bái Võ thánh và chủ thờ Quan Đế trong thành đã có 116 ngôi, cộng thêm miếu Quan ở vùng ngoại ô kinh thành, thì không dưới hai trăm mấy chục ngôi. Tử Cấm Thành hoa lệ huy hoàng, mái hiên uốn lượn dát vàng là nơi ở của hoàng đế hậu phi, con rồng cháu tiên, lúc bấy giờ bất ngờ cũng thiết lập bốn miếu Quan. Trong chốn cấm địa tường đỏ này, bức tượng Quan Đế khoác áo bào xanh, ngồi nghiêm nghị ngay ngắn, tay trái vuốt râu dài, tay phải cầm "Xuân Thu", với dáng vẻ uy nghiêm không thể xâm phạm, lại càng tô điểm thêm sự uy nghiêm trong đại nội. Viên Minh Viên từng được gọi là "đệ nhất viên Trung Quốc", mây bay trời biếc, cây xanh ngập lối mòn u tĩnh, đình viện đan xen, hành lang uốn lượn, hòn non bộ chập chùng, bóng tre đung đưa, đài phun nước bắn ngọc, sóng hồ lấp lánh... Thế nhưng trong một khu vườn kết hợp Trung Tây vốn là nơi để hoàng đế nghỉ ngơi thư giãn thế này, bất ngờ cũng được xây dựng sáu ngôi miếu Quan. Điều này cho thấy hoàng đế dù có lúc đi chơi vui vẻ đến đâu, cũng không dám coi thường Quan Công, để cầu xin Võ thánh phù hộ quốc vận của mình...

Chúng ta hoàn toàn có thể tưởng tượng ra rằng, vào những năm xưa khi kinh hoa cúng tế Quan Thánh hai lần mùa xuân mùa thu, từng làn khói tía bay ra từ hơn hai trăm ngôi miếu Quan, sẽ nhuộm bầu trời kinh đô trở mờ mờ ảo ảo, mịt mờ nhạt nhòa, tâm hồn của những tín đồ thực sự tín ngưỡng Quan Thánh, chắc hẳn sẽ được làn khói tía ấy cõng lấy, nâng lên, lững thững bay vào thiên cung dao trì mà họ hằng mong ước...

Bấy giờ, kinh đô tôn kính Quan như thế, thần châu mênh mông, đâu đâu cũng lặp lại như vậy. Trong "Thừa Đức cố Quan Đế miếu bi văn" có ghi chép rằng: "Miếu Quan Đế thờ khắp thiên hạ, các trực, tỉnh, phủ, châu, huyện, xây từ dựng tượng, quan lại trấn thủ hằng năm đến bái yết, điển lễ xem như Văn miếu." Đây là nói về việc quan phương tôn Quan, mà đại lượng chí hướng địa phương không nơi nào là không minh chứng, Trung Quốc thời Minh Thanh, cho dù là trong vòng tròn văn hóa Hán hay vùng dân tộc thiểu số biên viễn, cho dù là ở góc núi ven suối hay chân trời góc biển, phàm là nơi có con người sinh sống, hầu như thôn nào trại nào cũng lập miếu Quan. Trong "Thiên sơn khách thoại" có chép: "Ngoài cửa ải tuy chỉ hai ba nhà, ắt phải có miếu Quan Đế."

Nếu nói một ngôi miếu Quan Đế lớn cấu thành nên một vòng tròn tín ngưỡng nhỏ, thì miếu Quan rải rác khắp toàn quốc, lại cấu thành nên một mạng lưới tín ngưỡng Quan Công to lớn thưa mà không sót.

Thần linh là sản phẩm của sự ngu muội vô tri của loài người thời kỳ đầu. Ở Trung Quốc cũ, khi tự nhiên thần bí khó lường hiển lộ đủ loại điềm báo khác nhau, lúc con người mờ mịt khó lòng giải mã; khi đại tai đại họa đột ngột giáng xuống mái tranh lương thiện, ngôi làng vô tội, mà bách tính thuộc nhóm yếu thế lại không thể chống cự; khi ngoại khấu xâm lược đốt phá cướp bóc, kẻ thống trị chỉ biết chìm đắm trong tửu sắc, bách tính tay không tấc sắt chỉ đành nhìn địch mà thở dài; những con người khốn khổ vẫn luôn không thể nắm chắc dây cương số phận trong tay, luôn luôn thỉnh ra vị thần trong tâm trí họ. Bách tính thường dùng sức mạnh siêu phàm của thần linh, làm điểm tựa tâm lý văn hóa mong manh; cũng thường dùng sự quan tâm siêu thế của thần linh, để an ủi linh hồn đang vỡ vụn rên rỉ. Những con người đinh ninh tin tưởng Quan lão gia chính là "Thanh Long chuyển thế" tự khắc sẽ coi Quan Công thương xót chúng sinh như thần tượng bao thầu thiên hạ, thần lực vô biên trong lòng mình.

Đọc khắp sử sách phương chí từ đời Tống trở đi, lật xem tuyên quyển bỉ thuyết từ đời Minh Thanh, nhặt nhạnh những truyền văn tản mát trong dân gian, những ghi chép và bia văn về việc Quan Công "hiển thánh" nhiều không kể xiết. Nếu thu thập lại biên soạn thành sách, quả thực có thể chất thành một ngọn núi sách. Nói lớn ra, Quan Thánh thường có thể giáng yêu hộ quốc, dẹp giặc phá giặc, trừ dịch cầu tai; nói nhỏ ra, Quan gia cực kỳ giàu tình người càng có thể thương xót trung hiếu, xét đoán vụ án nghi ngờ, giúp đỡ điều thiện trừng phạt cái ác, chữa bệnh cứu người, phò học cử sĩ, phù hộ người ta phát tài, thậm chí ban ơn cho đứa trẻ đầy tháng của lê dân.

Trong "Giải Lương Quan Đế chí", ghi chép về việc Quan Thánh "cứu nạn nước" được miêu tả thần kỳ không tưởng: "(Thời Minh) niên hiệu Long Khánh, phủ Quảng Bình mưa dầm liên miên suốt tháng, nước núi dâng trào mạnh mẽ, tràn vào cửa đông, nam nữ trong thành kêu gào thét khóc, rung chuyển trời đất. Chợt thấy trên thành trong mây mù, Quan Thánh dùng một chân đá đổ lầu cửa thành, dùng cửa tháp để lấp đầy, không hề có chút khe hở nào, nhờ thế mà chặn đứng đầu dòng nước, thành mới không bị chìm."

Cuối đời Minh, giặc Oa Nhật Bản liên tục quấy phá vùng duyên hải Đông Nam của ta, câu chuyện Võ thánh đánh đuổi giặc Oa được tô vẽ ly kỳ huyền hoặc: Năm Gia Tĩnh thứ tư mươi mốt, giặc Oa cuồng phá cửa nam thành Tiên Du Phúc Kiến, trong cửa có miếu Quan, có người nhìn thấy Quan Đế khóa chặt cửa thành, một ngựa một đao huyết chiến với địch, giặc Oa cờ xám trống tàn, đại bại như nước cuốn. Đợi khi quan binh giữ thành vào miếu cúng bái, chỉ thấy bức tượng Quan Đế mồ hôi đầm đìa... Cùng năm ấy, giặc Oa nhiều lần quấy nhiễu Thái Thương Giang Tô, trong thành Thái Thương, cũng có miếu Quan. Hễ giặc tới, "trong thành sương trắng mịt mờ trời, như có thần bảo vệ", khiến cho giặc Oa chim én sợ cành cong, chần chừ không dám tiến... Mà trận "một trận" Quan Thánh đại thắng hạm đội phương Đông gần thành Bằng (nay là Thâm Quyến), lại càng bị bách tính Lĩnh Nam phóng đại thêm mây thêm gió, cướp hồn đoạt phách: Thời Minh để chống giặc Oa, thành Bằng thiết lập thành sở quân sự. Một đêm mùa đông nọ, trăng đen gió lớn, một đội chiến thuyền phương Đông từ vịnh Đại Á tập kích bất ngờ thành Bằng. Khi đó quân dân thành Bằng đã chìm vào giấc ngủ say, nhìn thấy giặc Oa xuống thuyền lên bờ, thành Bằng sắp sửa bị tàn sát đẫm máu. Bỗng nhiên, chớp lóe xé trời, sấm sét lăn đất, mưa rào như thác, quân dân trong mộng, thảy đều bị đánh thức. Mọi người ngước nhìn đầu mây, chỉ thấy Quan Công mặt đỏ, mũ rồng guốc hổ, thân cưỡi ngựa Xích Thố, bên trái có Quan Bình mặt trắng áo trắng ngựa trắng đi kèm, bên phải có Chu Thương mặt đen áo đen ngựa đen đi theo, cùng dẫn dắt thiên binh thiên tướng, tung không lướt gió sát hướng hạm đội giặc Oa, quậy cho nước biển gào thét, sóng lớn chạm trời. Chốc lát, hạm đội giặc Oa, buồm gãy thuyền vỡ, chôn vùi vào biển sâu. Chốc lát, trời mở mây tạnh, trăng sáng gió thanh, Quan Đế cưỡi ngựa về thiên cung...

Một bộ lịch sử cận đại Trung Quốc, viết đầy sự nhục nhã đất chìm nước non, sự sỉ nhục bại trận của dân tộc Hoa Hạ. Tấm biển "Người Trung Quốc và chó không được vào" từng lột sạch sừng sững lòng tự trọng của con cháu Hiên Viên; những tờ giấy hiệp ước cắt đất bồi thường kia từng giống như con dao thái rau cắt nát trái tim của bốn trăm triệu đồng bào. Đối với sự cướp bóc tàn khốc của các cường quốc, sự tàn sát dã man của người phương Tây, bách tính Trung Quốc không cam chịu làm cá thớt trên thớt, trong hoàn cảnh kêu Phật Phật không ứng, gọi Đạo Đạo không thưa, Quan Thánh đã trở thành vị thần bảo hộ duy nhất của họ.

Trong chiến tranh kháng Nhật, truyền thuyết Quan Đế hiển thánh khắp nơi trên toàn quốc, lại liên tiếp không dứt. Tương truyền, đoàn quân Nhật do tư lệnh Sơn Điền chỉ huy tiến đánh Giải Châu, từng mấy lần pháo kích miếu Quan Đế Giải Châu mà không thể bắn trúng. Sơn Điền hoang mang tột độ, vào miếu bái Quan Đế và rút thẻ xăm, bói xem có qua sông Hoàng Hà đánh thẳng vào Tây An hay không. Thẻ xăm rút ra bất ngờ viết rằng: "Qua sông không khó, binh mã chết sạch." Sơn Điền lửa giận ngùn ngụt, rút đao định chém tượng thần Quan Đế, đao vừa ra khỏi vỏ liền gãy làm đôi, vị tư lệnh đoàn quân Nhật này sợ hãi hồn phi phách tán, vừa bước ra khỏi đại điện Quan Đế, liền ngã xuống đất mà chết... Cuốn "Võ Thánh Đường tập" xuất bản ở Hồng Kông có ghi chép một kỳ văn thế này: Năm 1942, không quân Nhật cuồng oanh Nam Ninh, phụ nữ bách tính trong thành đa phần trốn vào nhà thờ Thiên Chúa, cho rằng quân Nhật sẽ không ném bom nhà thờ ngoại giáo. Nào ngờ nhà thờ cũng không thoát khỏi tai họa, bom từ trên không trung trút xuống. Bách tính dìu già dắt trẻ, lao ra khỏi nhà thờ sơ tán ra ngoại ô, máy bay Nhật đuổi theo bắn giết, và ném bom xuống đám đông. Nhưng từng quả bom đều bị đường dây điện cũ trên cột điện đỡ lấy, không thể rơi xuống phát nổ. Sau sự việc, có người nói mình tận mắt nhìn thấy, lúc máy bay Nhật ném bom, trên không trung có một người khổng lồ mặt đỏ râu dài cưỡi ngựa, đỡ lấy từng quả bom trong hai tay...

Cuối đời Minh, cuối đời Thanh, đầu thời Dân Quốc và thời kỳ kháng chiến, những câu chuyện Quan Công hiển thánh đánh bại đại vương giặc không thể đếm xuể ấy, đại đa số đều có thời gian địa điểm xảy ra, người chứng kiến có tên có họ, có người thậm chí còn là người nổi tiếng. Nhưng nhìn lại ngày hôm nay, chúng ta dám khẳng định không một câu chuyện nào trong số đó không phải do con người thời bấy giờ dựa vào trí tưởng tượng ngụy tạo ra. Việc giặc Oa thời Minh tập kích thành Bằng gãy buồm chìm thuyền, hay là do cuồng phong bất chợt kéo đến; Thái Thương Giang Tô mấy lần sương mù mịt mờ thoát khỏi sự cướp phá của giặc, có lẽ cũng do nhân tố khí hậu. Còn những câu chuyện Quan Đế hiển thánh chống địch khác, hay là có người cố ý mượn lời giả, để khích lệ ý chí chiến đấu của bách tính...

Quan Vũ trong thời kỳ kháng chiến, quả thực cũng từng phát huy một loại tác dụng đặc biệt nào đó. Mấy năm trước, khi tôi đi điền dã ở Nghi Mông Sơn, từng trò chuyện với vài nhân viên địch công cũ của tung đội Sơn Đông thời đó, họ đều nói uy danh của Quan Vũ rất lợi hại, là thứ vũ khí sắc bén làm tan rã ngụy quân thời bấy giờ. Hồi đó, quân ta thường in ấn hình ảnh Quan Vũ "thân ở doanh trại Tào, đêm đọc sách Xuân Thu, lòng hướng về nhà Hán", phát ra bí mật, và in câu đối thế này dưới bức tượng Quan Vũ: "Mặt đỏ giữ lòng son, cưỡi Xích Thố đuổi gió, khi dong ruổi chớ quên Xích Đế; Đèn xanh đọc sử xanh, dựa Thanh Long Yển Nguyệt, chốn vi tế không thẹn thanh thiên." Hán gian và ngụy quân cũng là người Trung Quốc, tín ngưỡng Quan Công có mặt khắp nơi cũng từng khắc sâu vào "dấu bớt" của họ, điều này tạo ra một mức độ có thể giao tiếp và có thể đồng nhất nhất định đối với việc tranh thủ họ. Là con người, trong số họ ngoài những kẻ tội ác tày trời và phần tử cứng đầu ra, sức uy hiếp của Quan Vũ, thường có thể gọi về lương tri chưa hoàn toàn mai một của họ... Và quả thực có không ít ngụy quân vì sợ Quan Vũ mà đầu hàng hoặc quay về với chính nghĩa, để mong lập công chuộc tội...

Nhìn toàn cảnh "lịch sử hiển thánh" của Quan Công vào lúc quốc gia lâm nguy, không nghi ngờ gì là một hình bóng thu nhỏ của lịch sử khốn khổ của dân tộc Trung Hoa. Một số truyền thuyết tuy hoang đường vô lý như vậy, nhưng chúng vẫn không mất đi tính chất là một di sản văn hóa mang tính máu me đặc biệt được viết nên bằng sự sỉ nhục và sinh mệnh của dân tộc chúng ta.

Thời Tống Nguyên Minh Thanh, trong lòng bách tính, Quan Công là vị thần linh có thần cách cao quý nhất, thần chức đa dạng nhất, thần tính đoan chính nhất. Lê dân hễ gặp phải những chuyện nghi ngờ khó khăn, luôn mở toang cánh cửa tâm hồn, từ những lối đi bí mật sâu thẳm trong linh hồn mỗi người, cung kính thỉnh Quan Thánh vào.

Trong khu rừng nguyên sinh ngút ngàn của Trường Bạch Sơn, người con hiếu thảo từ bờ sông Phần Hà lặn lội vạn dặm tìm thuốc cho người mẹ bệnh nặng, từng dưới sự phù hộ của Quan Công, tìm được một củ "nhân sâm búp bê hai đầu" nghìn năm; trong vùng nước giang nam nước biếc, khi dịch bệnh hoành hành vô độ sắp nuốt chửng hàng vạn sinh linh, Quan Thánh cũng từng bí mật ban "ba chữ sấm ngữ", để bách tính dán lên cửa đuổi tà ma dịch bệnh; trong nhà ngục u ám đáng sợ ở kinh đô, hậu duệ của trung lương vì lên án tể tướng gian ác Nghiêm Tung mà sắp bị xử tử bí mật, cũng từng dưới sự cứu giúp của Quan Thánh, thoát khỏi miệng cọp hang sói; ở vùng núi hoang vắng, một học sinh nhà nông ngày ngày bầu bạn với sách kinh đèn xanh, khổ luyện đèn sách, vì làm sạch tổ ong trong tai bức tượng Quan Đế mà được Quan gia vô cùng thương xót, Quan phu tử bèn giảng giải ý nghĩa uyên thâm của sách "Xuân Thu" trong giấc mơ của học sinh này, khiến cho học sinh này liên tiếp đỗ đạt trong kỳ thi hương, thi phủ, sau kỳ thi điện lại được sắc phong làm Hàn lâm... Mà ở mỗi góc của thần Châu, truyền thuyết ác nhân kẻ xấu vì mất hết lương tâm mà bị Quan gia chém đao, lại càng không thể đếm xuể.

Quan Công đã trở thành vị thần linh được các tầng lớp ở Trung Quốc cũ tranh nhau tôn sùng. Hiền thần lương tướng kính trọng sự trung nghĩa của ông, võ phu kình tốt chuộng sự dũng mãnh của ông, hiệp sĩ hào kiệt mến mộ sự nghĩa khí của ông, nông phu dã lão kính trọng sự công bằng của ông, thôn nữ bà cụ từ bi sùng bái sự chính trực của ông...

Thuở trước, "thương gia" vốn không phải là một từ ngữ tốt đẹp gì. Trong mắt bách tính, đó là "không buôn không gian"; trong ngòi bút của văn nhân nhã sĩ, đánh giá đối với thương nhân lại càng cay độc hơn. Trầm Tư trong "Nhạc phủ thi" từng viết, "Sào Mục khinh bốn biển, thương gia tranh một đồng"; Bạch Cát Dư trong "Tỳ bà hành" viết, "Thương nhân trọng lợi khinh ly biệt"; Lưu Thải Xuân trong "Loa cống khúc" nói "Chớ làm vợ thương nhân, trâm vàng đem bói tiền"... Giả sử như Trầm Tư - người có tài bảy bước tám đấu thời Tam Quốc, nâng niu những kẻ xem danh lợi như mây bay như Sào Phụ, Hứa Do lên tận mây xanh; thì đại thi nhân nhà Trung Đường là Nguyên Chẩn trong "Cố khách lạc", lại đem những thương nhân bị lợi dục làm cho đen tâm hạ thấp đến tận xương tủy: "Hiểu được tiếng đầu chợ, liền không tình xóm giềng." Nhưng nào ai ngờ được, từ triều Minh trở đi, Quan phu tử đại nghĩa ngút trời, bất ngờ lại trở thành vị thần tài được các thương khách đỉnh lễ bái lạy.

Trước triều Minh, đại địa Hoa Hạ với tư cách là một vương quốc rộn múa muôn thần, các thương gia cũng từng cúng bái hai vị thần tài: Võ thần tài Triệu Công Minh (thường gọi là Triệu Nguyên Soái), Văn thần tài Tỉ Can. Trong "Phong thần diễn nghĩa", Triệu Công Minh là kẻ thù không đội trời chung của Chu Vũ Vương, sau khi chết mới được Khương Tử Nha phong là "Kim Long Như Ý Chính Lô Huyền Đàn Chân Quân", vị công tử này dẫn dắt năm vị chính thần Chiêu Bảo Thiên Tôn, Nạp Trân Thiên Tôn, Chiêu Tài Sứ Giả, Lợi Thị Tiên Quan, chuyên quản "đón điềm lành cầu phúc, truy đuổi trốn chạy bắt kẻ vong". Nhưng vị võ thần tài này trước khi vinh thăng bảng Phong thần, từng có một "vết nhơ lịch sử" không thể khoét bỏ: "Sưu thần ký" chép rằng, Triệu Công Minh là vị dịch thần nổi tiếng, từng dẫn ba nghìn quỷ dịch truyền bá ôn dịch trong nhân gian. Vị "ôn thần" đó làm võ thần tài, trong mắt bách tính, hắn ta chỉ xứng đáng làm đồng bọn với ông chủ tiệm quan tài. Tỉ Can là chú ruột của bạo chúa Trụ Vương nhà Thương, từng giữ chức Thiếu Sư, chủ quản tài chính trong triều. Tỉ Can thấy Trụ Vương thích giết chóc tàn nhẫn, dâm loạn vô đạo, từng nhiều lần liều chết can gián. Sủng phi Đát Kỷ của Trụ Vương, là một "con hồ ly chín đuôi" chính hiệu, bị Tỉ Can coi là nguồn gốc họa gây ra việc triều chính ngày càng suy đồi. Đát Kỷ giả vờ bệnh nằm liệt giường, nói rằng chỉ có "trái tim bảy lỗ" của Tỉ Can, mới có thể chữa khỏi bệnh cho nàng ta. Trụ Vương lúc nào cũng không thể rời xa Đát Kỷ, hoàn toàn không nhớ đến tình nghĩa quân thần, tình nghĩa chú cháu, bất ngờ khoét tim gan của Tỉ Can ra, làm thuốc thảo mộc cho Đát Kỷ uống... Tỉ Can dẫu là vị đại thần cương trực, nhưng sau khi được tôn làm Văn thần tài, bách tính lại không đồng tình, thường chê cười những kẻ thương gia "trọng lợi khinh ly biệt", hoàn toàn không có chút "tình xóm giềng" nào, cúng bái chính là một vị thần tàn tật "thiếu tim thiếu gan".

Từ thời Tống trở đi, các thương gia thấy sự sùng bái đối với Quan Công của các giới trong xã hội xuất hiện như vịt theo đàn, mà Văn Võ thần tài mà họ tôn sùng, trong mắt quần chúng lại có những khuyết điểm về "chính trị" hoặc "sinh lý". Các thương khách cảm thấy hổ thẹn tự ti, muốn tôn Quan Thánh làm thần tài, tự là chuyện hợp tình hợp lý. Nhưng đem một vị võ tướng "một gươm địch muôn người" tôn làm thần tài, thực ra là râu ông nọ cắm cằm bà kia, thần linh không đúng chỗ, nhất định phải liệt kê ra vài lý do danh chính ngôn thuận mới được. Những thương nhân có thể khảy những hạt bàn tính kêu lách cách, đương nhiên có thể bới móc từ những trang giấy lịch sử và trong miệng bách tính ra những luận điểm và luận cứ cho thấy Quan Thánh có thể làm thần tài.

Quan Vũ năm xưa lâm vào doanh trại Tào, từng ghi chép những món quà hậu hĩnh mà Tào Tháo ban tặng một cách rõ ràng rành mạch, việc sử dụng bổng lộc nhận được, cũng thanh toán sổ sách rõ ràng rành mạch mỗi ngày. Khi từ bỏ Tào để chạy theo Lưu, Quan đã để lại toàn bộ số vàng bạc lụa là do Tào ban tặng, đồng thời kèm theo một cuốn sổ sách "thu, chi, chuyển, xuất, tồn" chuẩn xác không sai một li... Vị nhân nghĩa sĩ khí phách thanh bạch, không uống nước suối đạo tặc thế này, có thể nói là thiên hạ có một không hai. Có luận cứ này, các thương gia tự khắc sẽ đường đường chính chính, tôn thần có danh.

Những truyền thuyết đẹp đẽ về Quan Công lưu truyền trong dân gian các vùng Tấn, Thiểm, Kinh, Chu, tất nhiên cũng không lọt qua những đôi tai thính nhạy, cực kỳ giỏi nắm bắt cơ hội kinh doanh ấy. Có một truyền thuyết khiến các thương lữ không thể không mày hoa sắc vũ (mặt mày hớn hở). Khi Quan Vũ trấn thủ Kinh Châu, có một người đồng hương tên là Vương Tam, đến thăm hỏi. Quan Vũ vốn là "quan lớn không coi thường chòm xóm", sau khi thiết yến thết đãi, bèn hỏi Vương Tam vì sao đến Kinh Châu. Vương đáp đến Kinh Châu nương nhờ phủ họ Quan, là muốn dựa vào oai danh của Quan gia làm chút việc vặt vặt. Quan Vũ tưởng Vương Tam đến "chạy chức chạy quyền", liền nghiêm mặt nói: "Tệ nạn nhà Hán chính là bán quan buôn tước, bám gót cửa quyền, Quan mỗ đây hành sự công đạo ngay thẳng, tuyệt đối không làm chuyện thiên tư thế này!" Vương Tam thấy Quan gia hiểu lầm ý mình, vội nói bản thân mang kỹ nghệ nấu rượu tuyệt đỉnh, muốn mở một quán rượu ở Kinh Châu. Quan Vũ nghe xong, gật đầu khen hay, lại trợ vốn để Vương Tam khai trương. Trước lúc chia tay, Quan Vũ ân cần dặn dò: "Đất Kinh Châu rượu ngon không nhiều. Ngươi phải hàng thật giá đúng, già trẻ không gạt, hãy nhớ biển thương mênh mông lấy sự thành thật làm thuyền, đường núi thương gia lấy chữ tín làm lối đi." Sau khi quán rượu mở ra, Vương Tam khắc ghi lời dạy bảo của Quan gia, lúc nấu rượu chọn lựa nguyên liệu cực kỳ tinh tế, công đoạn cũng không quản ngại phức tạp. Cho nên rượu nấu ra, hở vò là hương bay ngập góc phố, người Kinh Châu đều tranh nhau mua. Lúc này, có dăm ba tên lưu manh vô lại, mạo xưng là thân binh của Quan Vũ, đến quán đòi vàng xin rượu, Vương Tam chốc lát không lấy ra được số vàng lớn, quán rượu liền bị đập nát. Quan Vũ nghe tin, phái người truy bắt hung thủ quy án. Sau đó, việc làm ăn của quán rượu Vương Tam ngày càng hưng thịnh. Để tạ ơn đại ân đại đức của Quan gia, Vương Tam bèn treo bức tượng Quan Vũ ở chính đường quán rượu, thoáng chốc, thương gia đất Kinh Châu đều bắt chước theo, Quan Vũ hiển nhiên đã trở thành vị thần bảo hộ của thương nhân chốn này...

Có những lý do và căn cứ được truyền tải trong những cuốn diễn nghĩa và truyền thuyết này, tôn Quan Thánh làm Thần Tài, còn ai dám lên tiếng bàn ra tán vào!

Những năm gần đây, Đại viện họ Kiều ở Kỳ Huyện, Sơn Tây đã trở thành cửa sổ trưng bày cho du khách thấy kỳ tích "giàu có nhất thiên hạ" mà các thương gia Tấn từng tạo ra trong quá khứ. Nhìn thấy những dinh cơ hào môn xứng đáng là bậc nhất trong lịch sử kiến trúc cổ Trung Quốc, du khách sẽ tưởng rằng nơi phát tích của thương gia Tấn nằm ở vùng Bình Yêu, Tấn Trung. Thế nhưng khi tôi lật giở các tài liệu thời Tống, Minh, lại rành mạch nhận ra rằng, nơi phát phát tích của thương gia Tấn không nằm ở Tấn Trung, mà ở quê hương của Quan Vũ là Vận Thành, Tấn Nam. Trì muối Giải Châu ở Vận Thành, vào đời Tống từng chiếm hơn một nửa tổng thu ngân sách quốc gia. Triều đình để đảm bảo thuế muối Trì Giải không bị "chảy máu thất thoát", từng phái Bao Chửng một lòng chí công đến Giải Châu chủ trì chính vụ muối. Đầu nhà Minh, các dân tộc thiểu số ở biên giới phía bắc nhòm ngó Trung Nguyên, triều đình nhà Minh từng có lúc đồn trú tới 86 vạn quân ở biên ải phía bắc. Việc thu mua vật tư quân nhu từng có thời điểm đặt lên đầu các thương gia Tấn. Khi ấy biên ải phía bắc phong tỏa, một cân muối của thương gia Tấn có lúc có thể đổi được một con ngựa từ tay người Mông Cổ, lợi nhuận cao ngất ngưởng như vậy đã làm giàu lớn cho một bộ phận thương nhân Tấn Nam. Thương gia Tấn giàu rồi làm quan, làm quan rồi quay lại kinh doanh, đời đời nối tiếp nhau trong dòng tộc. Quan thương một thể, đời đời tích lũy giàu sang, những thương nhân Tấn Nam đã viết nên khúc dạo đầu vang dội cho các đại thương gia hai vùng Tấn, Thiểm sau này sánh bước bước lên vũ khí thương mại Trung Quốc. Đời Thanh, thương gia Tấn thiết lập "phiếu hiệu", không chỉ từng một thời thao túng tài chính cả nước, mà các thương gia khắp vùng Tấn, Thiểm còn hợp thành những tập đoàn thương mại có tan có hợp, thực lực hùng hậu, tiến hành mậu dịch đa biên với các quốc gia lân cận. Từ đầu nhà Minh đến cuối nhà Thanh, thương gia Tấn trở thành "diễn viên hàng đầu" trên vũ khấu thương mại Trung Quốc, kéo dài tới năm trăm năm, đây trong lịch sử thương mại thế giới cũng có thể coi là kỳ tích!

Thương gia Tấn sở dีก có thể lâu dài "thăng quan tiến chức, phát tài", ngoài sự tinh anh hơn người ra, vị Thần Tài Quan Công mà họ luôn tôn sùng, quả thực cũng từng giờ từng phút ban cho họ sự khích lệ, cổ vũ, răn dạy và cảnh tỉnh về mặt đạo đức. "Nhân nghĩa" của Quan Công là chất kết dính để các thương gia Tấn, Thiểm đoàn kết lại với nhau; còn "thành tín" của Quan Công lại khiến thương gia Tấn cơ trí mà không lém lỉnh, nhiệt tình mà không giả dối, coi trọng mình nhưng không bài ngoại, quyết không vì lợi lộc nhỏ nhoi trước mắt mà so đo tính toán bội tín quên nghĩa, điều này khiến cho thương gia Tấn thời kỳ đỉnh cao sở hữu tâm thái của đại thương gia với phong độ như một vị đại tướng Quan Vũ.

Thương gia Tấn, Thiểm sau khi phát tài, lại xây dựng lên những Sơn Thiểm hội quán ở các trọng trấn và thương cảng phát triển kinh tế bấy giờ. Những hội quán này, giống như những tòa nhà do các ngành nghề độc quyền nhà nước như ngân hàng, điện lực, viễn thông xây dựng trong các đô thị ngày nay vậy, đều là những kiến trúc mang tính biểu tượng thể hiện sự giàu có, sang trọng và hào khí vung tiền như nước ở địa phương. Những hội quán này, cũng giống như phòng đa chức năng của các khách sạn năm sao ngày nay vậy, có thể dùng vào nhiều việc. Thương hội vừa có thể bàn bạc việc sự, giải trí tại đây, vừa có thể xem kịch thết đãi khách khứ, lại còn có một chức năng mà các thương gia không thể quên, đó là bên trong lập miếu Quan Đế, bày biện nghi thức long trọng bái tế Quan Công. Nền tảng vật chất hùng hậu của thương gia, lại tô điểm thêm cho Quan Thánh vốn đã là Thần Tài những vòng hào quang rực rỡ sắc màu, lấp lánh chói lọi...

Ngay cả các văn nhân nhã sĩ, lê dân bách tính từng khinh miệt thương gia, nay cũng rước Quan gia ra làm Thần Tài, đến đây, vị Võ Thánh của chúng ta, cũng đã trở thành một "vị thần toàn năng" mang nhiều hàm nghĩa, nhiều ngoại diên, nhiều góc độ, nhiều phương vị, nhiều chức năng!

Lục

Mười năm "Cách mạng Văn hóa" là một thời đại hoa mắt chóng mặt về mặt lý tính, cũng là một thời đại vừa "tạo thần" vừa "diệt thần".

Lấy bài viết của một văn bệ nào đó làm tiếng trống mở màn, một vở kịch hoang đường chưa từng có đã kéo bức màn trên sân khấu Trung Quốc cổ kính. Tiếp theo đó, tiếng trống trận gió mưa dồn dập, đại địa rộng chín triệu sáu trăm nghìn ki-lô-mét vuông, đã biến thành một sân khấu lớn phát cuồng. Từng tốp từng tốp con người tuyên bố muốn làm chủ thế giới mới cuồn cuộn cuốn vào những con đường lớn ngõ nhỏ trong thành phố với khí thế "gió thổi gấp", tùy ý quét sạch mọi "ngưu quỷ xà thần", càn quét mọi thứ "phong, tư, tu" (phong kiến, tư bản chủ nghĩa, tu-rết). Ở mỗi ngôi làng trên Thần Châu, Táo quân của bách tính được đổi thành ảnh lãnh tụ, trên thần án của nhà nông bị dán đổi thành các khẩu hiệu kiểu như "phản kháng là có lý"...

Trong vô số đền Quan Đế, từng khắc một đôi câu đối thế này: "Tiên Võ Mục nhi thần, đại Tống thiên cổ, đại Hán thiên cổ; Hậu Tuyên Ni nhi thánh, Sơn Đông nhất nhân, Sơn Hàn nhất nhân." Quan Vũ thành thần trước Nhạc Phi, thành thánh sau Khổng Tử. Khổng Tử trước tác sách và Quan Vũ thực hành sách , với tư cách là đại diện tổng thể của văn hóa Nho giáo và văn hóa truyền thống, trong cuộc "Cách mạng Văn hóa" thề san bằng thế giới cũ thành tro bụi, tất yếu sẽ gánh chịu mũi nhọn đầu tiên, di tích văn hóa của họ cũng chắc chắn không thoát khỏi kiếp nạn. Thế nhưng hai vị Văn Võ nhị thánh này, trong cơn đại kiếp nạn "tạo thần" và "diệt thần" ấy, cảnh ngộ lại có điểm khác nhau.

Ngay khi "Cách mạng Văn hóa" khởi tranh, tại Khúc Fu, quê hương của Khổng Tử, những "cán tướng phản kháng" đến từ thủ đô dẫn đầu lực lượng hồng vệ binh khắp toàn quốc, trước tiên là phừng phừng nộ khí đập phá nát bét bức tượng Khổng Tử cùng một số bia đá cổng đá trong Khổng Miếu, lại hầm hầm lao vào Khổng Lâm, không chỉ đào sâu Khổng Mộ chín thước, mà còn bới tung phần mộ của Khổng Lệnh Di - hậu duệ đời thứ 76 của Khổng Tử, vãi tro cốt tung tóe...

Tại Giải Châu quê hương của Quan Công, lại là một cảnh tượng khác: Khi Hồng vệ binh đến từ kinh thành và các nơi đổ xô tới trước miếu Quan Đế với khí thế ngút trời hò hét "đập nát pháo đài cuối cùng của chủ nghĩa phong kiến", hồng vệ binh và bách tính Giải Châu đã hợp thành từng lớp người tường đồng vách sắt, không cho bất cứ ai xông vào Vũ miếu, đụng đến một sợi lông của Quan gia. Sự giằng co gươm giáp đằng đằng ấy kéo dài suốt 46 ngày, sau nhận được chỉ thị của trung ương, miếu Quan Đế Giải Châu cuối cùng mới được bảo toàn.

Mấy năm gần đây, khi tôi đến một số vùng nông thôn thành thị vùng Đông Nam duyên hải, tìm hiểu về cảnh ngộ của miếu Quan Đế trong "Cách mạng Văn hóa" thì được biết, những ngôi miếu Quan nhỏ trong các làng xã cũng giống như miền Bắc, trước "Cách mạng Văn hóa" hoặc đã đổ nát hoặc bị tháo dỡ, xà nhà của miếu phần lớn vào phong trào đại luyện thép năm 58 đã bị ném vào lò lửa, thiêu trụi thành tro. Thế nhưng miếu Quan Đế lưu tồn tại các thành phố văn hóa và thương cảng trọng yếu với tư cách là di tích văn hóa lịch sử, trong "Cách mạng Văn hóa" hầu như không vấp phải sự chấn động lớn nào.

Trong một cuộc đại tàn phá hiếm thấy trong lịch sử văn hóa nhân loại, miếu Quan Đế may mắn thoát khỏi kiếp nạn mà "trở thành quả ngọt sót lại", Võ Thánh Quan Vũ cũng không giống như Khổng lão phu tử, bị đưa lên vành móng ngựa lịch sử để "xử vắng mặt", chịu sự công truất mạt sát điên cuồng, đây không thể không nói là một hiện tượng "Cách mạng Văn hóa" vô cùng kỳ lạ. Đối với điều này, những người làm văn hóa ngày nay chắc sẽ có những suy đoán và tính toán mang phong cách "giả thuyết Goldbach" của riêng họ.

Vạn Thiên Thư Khúc Chủ đề Đọc sách Bách Gia Giảng Đàn Võ Hiệp Đại Thế Giới Danh Tác Thế Giới

Quan Công trong tâm trí người dân Trung Quốc, vừa là một bức tượng điêu khắc đạo đức phức hợp có thật, vừa mang tính nghệ thuật lại vừa được thần thánh hóa. Ngoại trừ những thành phần thần thánh hóa và mê tín dị đoan của con người đối với bức tượng điêu khắc đạo đức này trong xã hội nông nghiệp, Quan Công đại diện cho phẩm chất vĩ đại của văn hóa truyền thống Trung Quốc. Văn hóa Quan Công với tư cách là một sự tích tụ sâu sắc của văn hóa truyền thống, từ lâu đã ngưng đọng trong tủy sống của lịch sử và văn minh Hoa Hạ, chảy trong huyết mạch của con cháu Viêm Hoàng. Những kẻ đao phủ chuyên chế văn hóa đại diện bởi "Băng đảng bốn tên" có thể bắt văn nhân "gác bút", khiến ca sĩ "phím họng", có thể đóng băng toàn bộ sự cày cấy trên đồng cỏ tinh thần, nhưng lưỡi dao trong tay chúng, tuyệt đối không thể chặt đứt toàn bộ chuỗi mắt xích đạo đức và văn hóa được ngưng luyện qua các thế hệ truyền đời của người Trung Quốc.

Trong xã hội loài người không ngừng biến đổi, nhân cách là một khuôn mẫu vĩnh viễn không thay đổi. "Vạn lý trường thành nhân cách" được xây dựng từ một chuỗi phẩm hạnh và tiết tháo cá nhân, là bức tường mà gió đen thổi cũng không đổ, sóng đục vỗ cũng không trôi. Nhân cách cao cả của Quan Vũ, tuy đã được ghi chép lại trong bộ của Trần Thọ; tuy đã được khắc họa ở nhiều mặt nhiều góc độ trong của La Quán Trung và một lượng lớn các vở kịch thời Nguyên, Minh, Thanh; tuy vẫn vô cùng được ca ngợi trong những vần thơ ca phú và câu đối nhiều như muối bỏ biển của các nhà thơ các triều đại sau thời Tam Quốc, nhưng trong mắt các văn nhân nhã sĩ và bình dân bách tính Trung Quốc thời cũ, việc nhào nặn bức tượng Quan Vũ này vẫn còn những điểm thiếu sót.

Ngày xưa, thánh nhân và quân tử trong lòng người dân Trung Quốc, nên là lập thân, lập nghiệp, lập đức, lập ngôn. Ba chữ "lập" trước thì bản thân Quan Vũ đã sẵn có, thế nhưng chữ "lập ngôn" ở vị tướng quân Quan Vũ, lại là một "khoảng trống lớn". Các văn nhân từ đời Tống, Minh, Thanh trở đi, đối với chuyện "lập ngôn" của Quan Thánh, có thể nói là tốn hết tâm tư, vắt kiệt óc.

Lấy mận, lan, thông, trúc để ví von nhân cách, vốn là truyền thống bút mực của văn nhân Trung Quốc, vậy thì hãy để vị Võ Thánh vẽ trúc vậy. Vẽ trúc cũng có sự phân biệt nhã và tục, vậy thì hãy để vị Võ Thánh vẽ trúc trong gió trúc trong mưa; vẽ trúc trong gió mưa cũng có sự cao thấp hơn kém, vậy thì hãy để bức tranh phong vũ trúc của Quan phu tử mang hình thức "trúc diệp tổ tự thành thi" (lá trúc xếp thành thơ). Như thế, không chỉ khiến bức trúc do vị Võ Thánh vẽ trở nên độc đáo mới lạ, mà còn có thể khiến Quan phu tử chen chân vào hàng ngũ nhà thơ. Bài thơ của Quan phu tử viết rằng: "Bất tạ đông quân ý, đan thanh độc lập danh. Mạc hiềm cô diệp đạm, chung cửu bất đáo linh." Bài viết: "Đại nghiệp tu bất nhiên, đỉnh túc thế như hứa. Anh hùng lệ nan cấm, điểm điểm chi đầu vũ." Theo ghi chép trong , thơ trúc khắc đá của Quan Thánh, vào thời Minh Tuyên Đức, được đào thấy ở dưới lòng đất chùa Thiết Phật ở Từ Châu. Cho đến nay, các bản khắc bia thơ trúc của Quan Vũ vẫn còn lưu tích ở Vận Thành, Kinh Châu và Phì Thành của Sơn Đông. Nguồn gốc của những bức "tranh phong vũ trúc" của Quan Vũ tuy có nhiều ý kiến khác nhau, nhưng trong cuốn do Nhà xuất bản Mỹ thuật Thượng Hải phát hành năm 1980, Quan Vũ vẫn được thu nạp vào với tư cách là ông tổ của nghệ thuật vẽ trúc Trung Quốc.

Bảo tàng Vận Thành, Sơn Tây đang lưu giữ bốn tấm bia đá khắc chữ triện mười hai chữ của Quan Vũ. Trên tấm bia cổ viết: "Đọc sách hay, nói lời hay, làm việc tốt, làm người tốt." Quan Vũ từ khi nào lại trở thành nhà thư pháp, chính sử không hề ghi chép. Thế nhưng nhà triết học, nhà giáo dục nổi tiếng thời Nam Tống, đại diện tiêu biểu của "Trình Mệnh lý học" là Chu Hi, lại vô cùng tin chắc rằng mười hai chữ chữ triện này do chính tay Quan Thánh viết, và đã làm bốn bài thơ để hết lời ca ngợi "Quan Thánh ngữ lục". Tương truyền, bốn câu nói này là do Quan Vũ viết cho con trai Quan Bình. Đọc lại ngày nay, mọi người sẽ cảm thấy, điều này có ý nghĩa tương đương với những lời đề từ khích lệ thanh niên của vị lãnh tụ khai quốc của chúng ta.

Thánh nhân trong lịch sử Trung Quốc, hình như phải có sự kiến thiết nào đó về mặt triết học, mới có thể lưu truyền lâu dài. Chu Công chế tác lễ nhạc, thiết lập điển chương, Khổng Tử soạn sách , thuật lại ; Lão Tử có năm nghìn chữ bao hàm vạn vật, Trang Tử có các bài , , phóng khoáng ào ạt... Võ Thánh Quan Vũ về mặt lý luận cũng nên có hệ thống của riêng mình, mới có thể rạng danh hậu thế, ơn trạch muôn dân. Từ đời Tống, Minh, Thanh trở lại đây, những trước tác mạo nhận tên Quan Công phải nói là nhiều như rạ. Những tác phẩm lưu truyền rộng rãi nhất có , v.v..., những trước tác này hoặc ba chữ, hoặc bốn chữ, hoặc bảy chữ, vần điệu nhịp nhàng, dễ dàng lưu truyền, liên quan đến quốc gia và xã hội, công đức và nhân cách, chính là những tuyên ngôn về nhân sinh và đạo đức bao trùm vạn vật. Đọc lại bây giờ, ngoại trừ những thành phần mê tín dị đoan về nhân quả báo ứng, những cặn bã phong kiến về tam cương ngũ thường, thì nó hoàn toàn có thể trở thành sách đọc phổ cập về công đức xã hội và chuẩn mực làm người ngày nay.

Vận mệnh của một quốc gia cũng giống như vận mệnh của một con người. Vận mệnh của một người nằm ở nguyên khí, vận mệnh của một quốc gia nằm ở lòng người. Dưới nền chính trị chuyên chế hoàng quyền, bách tính khát khao nhất là các quan lại có những phẩm hạnh như gương treo nhà trống, mặt sắt vô tư, chỉ tài mà dùng, liêm khiết chí công. Trong mắt bách tính, Quan Thánh với tư cách là vị thần số một của Hoa Hạ, chỉ có vượt trội hơn hẳn những vị quan lại có phẩm hạnh ấy, mới có thể trở thành vị quan tòa phán xử kẻ ác, vị thần bảo hộ cho người tốt. Các văn nhân tuy về mặt nghệ thuật đã nhào nặn nhân cách của Quan Vũ ở nhiều mặt, nhưng bách tính vẫn cảm thấy có "sự tiếc nuối vì bỏ quên hạt châu". Thế nên, bèn bịa đặt thêm một số câu chuyện về sự thanh liêm chính trực của Quan Thánh, tiếp tục tô son trát phấn cho bức tượng điêu khắc đạo đức Quan Thánh này.

Truyền thuyết Quan Vũ để "mã đồng treo ấn" được lưu truyền rộng rãi ở Kinh Châu: Quan Vũ khi trấn thủ Kinh Châu, tuy tuổi đã hơn năm mươi, nhưng vẫn có thói quen múa gươm theo tiếng gà gáy. Một buổi sáng nêm, Quan Vũ múa đao tại sân diễn võ núi Phách Mã, thấy có người đang cưỡi một con ngựa đỏ phóng đi phóng lại trên sân, nhìn kỹ lại, hóa ra là chú bé chăn ngựa của Quan Hưng đang luyện kỹ thuật cưỡi ngựa. Quan Vũ liên tiếp quan sát mấy buổi sáng, chú bé chăn ngựa ngày nào cũng như vậy, mà Quan Hưng lúc này vẫn đang ngủ nướng trong doanh trại. Chẳng bao lâu sau, Quan Vũ lại đánh Phàn Thành, lúc điểm binh điểm tướng, Quan Hưng oai phong lẫm liệt cưỡi trên con ngựa đỏ, cung kính chờ đợi cha điểm tướng giao ấn soái, thế nhưng Quan Vũ lại lệnh cho Quan Hưng xuống ngựa, bảo chú bé chăn ngựa lên ngựa. Khi chú bé chăn ngựa thống lĩnh binh lính đánh hạ Phàn Thành trở về Kinh Châu, Quan Vũ xuất thành sáu mươi dặm, bày tiệc rượu ở một bên cầu, tự mình đón gió tẩy trần cho chú bé chăn ngựa mang ấn soái...

Kéo bè kết phái, thông đồng làm bậy, dùng người thân quen, bán quan buôn tước, vốn là tệ nạn tham nhũng lớn nhất chốn quan trường. Hành động Quan Công để chú bé chăn ngựa treo ấn của Quan Vũ, đủ để làm cho quan đức của Quan Vũ sáng ngời như gió mát trăng thanh!

Ở Kinh Châu, vẫn còn lưu truyền một câu chuyện "Quan Vũ tức giận trảm Quan Bình": Trang Nhị Hiền ngoài thành Kinh Châu, có một gia đình họ Vương, đứa cháu trai Vương Bằng sống nương tựa vào người bà nội. Một ngày nọ, hai bà cháu đến chùa dâng hương, trên đường về nhà, Vương Bằng bị một con chiến ngựa phóng nhanh giẫm chết. Bà nội của Vương Bằng kiện lên huyện nha, quan huyện thấy người đi kiện là Quan Bình, không dám thụ lý. Người cụ già bước ra khỏi huyện nha, đang định tự vẫn, thì được một vị bộ tướng của Quan Vũ cứu lấy, dẫn về phủ họ Quan. Quan Vũ nghe xong đầu đuôi câu chuyện của cụ già, không cho phân minh, liền ra lệnh bắt Quan Bình, trói đến pháp trường hỏi trảm. Quan Bình lúc Vương Bằng gặp nạn, vốn không cưỡi ngựa ra ngoài, biết chắc chắn là do Quan Hưng làm, liền cam tâm tình nguyện chịu tội thay em. Con trai Trương Phi là Trương Bao biết chuyện này, bèn nài nỉ bà nội của Vương Bằng đao hạ lưu nhân. Cụ già đau đớn khôn xiết, thân chinh đến pháp trường cứu Quan Bình. Lúc ấy Quan Hưng đã sớm quả quyết bước ra, nhận lỗi của mình. Quan Vũ tha cho Quan Bình, lại chém Quan Hưng. Bà nội của Vương Bằng dập đầu cầu xin Quan Vũ, nói nếu không đao hạ lưu nhân, thà đâm đầu vào cột mà chết. Bộ thuộc của Quan Vũ cũng lần lượt quỳ xuống cầu xin tha cho Quan Hưng, Quan Vũ vẫn không đồng ý. Vừa vặn quân Tào tiến đánh, bà nội của Vương Bằng lại cầu xin Quan Vũ, cho Quan Hưng lập công chuộc tội giết giặc. Lúc này Quan Vũ mới tha cho Quan Hưng một mạng, đồng thời đón cụ già về phủ họ Quan, phụng dưỡng tuổi già.

Những truyền thuyết của bách tính về việc Quan Vũ làm quan thanh liêm, không thiên vị nể nang này, đều là nhào nặn Quan Công với bộ khung xương của một con "người" viết theo kiểu chữ nhân. Ngay cả khi mỹ hóa Quan Công thành thần, bách tính cũng phần lớn dùng hình ảnh vị quan thanh liêm trong lòng họ để tiến hành lên men thăng hoa. Tỷ như: Có ông sư trong đền Quan miếu, mượn danh nghĩa Quan gia quyên tiền dát vàng cho tượng thánh Quan Đế, để vơ vét tiền của của bách tính nghèo khổ. Quan Thánh nghe tin giận tím mặt, giáng cho ông sư này một cái tát lệch cả miệng... Điển tích "ông sư lệch miệng niệm sai kinh" chính là bắt nguồn từ đó. Lại tỷ như: Ở đền Quan miếu vùng nọ, Quan Thánh giáng đàn từng xử án sai một vụ việc trong dân gian, sau khi minh oan giải nỗi oan cho người bị oan, Quan Đế liền chìm đắm trong sự tự trách sâu sắc, bèn hạ lệnh đốt đền Quan miếu chỗ này đi, vĩnh viễn không cho phép xây dựng lại nữa!

---❊ ❖ ❊---

Cứ như thế, văn nhân mặc khách các triều đại, đã dùng cây bút màu lý tưởng tinh tế nhất, phác họa nên hình tượng tài năng siêu việt vừa văn vừa võ, bên trái bên phải đều giỏi, vừa lập thân lập nghiệp, vừa lập đức lập ngôn của Võ Thánh; cứ như thế, muôn dân trăm họ khắp thiên hạ, với sự gửi gắm sâu sắc và thiết tha nhất, bù đắp chỗ khuyết thiếu, mỹ hóa Quan Công thành "mẫu chuẩn tâm hồn" vạn thế sư biểu không thẹn với trời trên, không thẹn với dân dưới. Thời "Cách mạng Văn hóa", những nhân vật số một "cao, đại, toàn" trong các vở kịch mẫu mực, so với "mẫu chuẩn tâm hồn" này, chắc chắn sẽ phải hổ thẹn không bằng, tự thấy kém xa!

Nếu như nói, cuộc phê phán Khổng Tử của "Băng đảng bốn tên" là vì vị lão tiên sinh này từng có những ngôn luận kiểu như "khắc kỷ phục lễ", điều này đã tìm ra "cái cớ" để "Băng đảng bốn tên" vô cớ suy diễn rằng Khổng Khâu muốn khôi phục chế độ nô lệ, khiến lịch sử thụt lùi lớn; nếu như nói, phong trào "Bình Thủy Hử, phê Tống Giang" do "Băng đảng bốn tên" phát động là vì Tống Giang được mệnh danh là "Kịp Thời Vũ" không chỉ có vết nhơ "quan hệ nam nữ" với Diêm Bà Tích, mà còn có sự thật lịch sử bán rẻ lợi ích tập thể của các anh hùng Lương Sơn để đầu hàng triều đình, khiến "Băng đảng bốn tên" có cái đuôi để bắt; thì đối với bức tượng điêu khắc đạo đức của dân tộc Hoa Hạ không tì vết, không thể bới lông tìm vết này của Quan Công, lưỡi dao chuyên chế văn hóa của "Băng đảng bốn tên" quả thực rất khó tìm chỗ hạ dao.

Bức tượng thần thánh của Quan Công, từ lâu đã sừng sững uy nghiêm trong mảnh đất tâm hồn lương thiện của bách tính Trung Quốc!

Đáng thương lại đáng buồn thay, "cuộc vận động tạo thần" do "Băng đảng bốn tên" phát động, rốt cuộc cũng không thể diễn tiến thành công theo mưu đồ tội ác của chúng. Chúng thiếu đi kiến thức lịch sử tối thiểu nhất, đó chính là đối với người đang sống thì tuyệt đối không thể tôn sùng làm thần linh. Điều này là bởi vì giữa con người và cái gọi là thần, cần phải có khoảng cách thời gian và khoảng cách không gian cực lớn, mới có thể sinh ra sự thần bí và mờ ảo của "thần". Mà vĩ nhân càng đến gần, thì lại càng cảm thấy ông ta cũng chỉ là con người mà thôi. Hơn nữa, cái đầu vĩ đại nhất rốt cuộc cũng thiếu đi cái gọi là trí tuệ vạn năng của thần, vĩ nhân càng lớn thì càng có khả năng phạm phải những sai lầm trọng đại mang tính toàn cục. Ngày nay, khi vĩ nhân bước xuống khỏi bệ thần, dân tộc chúng ta vẫn cần phải mượn ánh gương của vũng máu chưa hoàn toàn bay hơi ấy, để tiến hành sự phản tư sâu sắc đối với một thời đại!

"Trời không sinh Trọng Ni, vạn cổ như đêm dài." Một dân tộc không có đại gia triết học, là một dân tộc bị tê liệt tinh thần; một dân tộc không có anh hùng vĩ đại, là tập hợp sinh vật kém cỏi nhất thế giới. Khi đại gia triết học và anh hùng vĩ đại của một dân tộc qua đời, họ không chỉ trao tư duy triết học siêu việt và phẩm chất cao cả làm di sản quý giá cho dân tộc mình, mà đồng thời còn trao cho cả thế giới.

Ngày nay, Khổng lão phu tử đã trở thành người đứng đầu trong "mười nhà triết học lớn" thế giới từ xưa đến nay của lịch sử nhân loại, đây là niềm tự hào hiếm có của dân tộc Hoa Hạ! Tờ bản đồ thế giới các nước do đế quốc Áo - Hung xuất bản tại Vienna từ năm 1665, trên bản đồ lãnh thổ nước ta, đã đứng một nhân vật đại diện tinh thần dân tộc, đó chính là Quan Vũ. Bản đồ thế giới các nước xuất bản tại Vienna thời đó, phía trên bản đồ lãnh thổ của mỗi quốc gia, chỉ vẽ một vĩ nhân để đại diện cho dân tộc đó, đủ thấy Quan Công Võ Thánh của chúng ta vào thời đó đã có sức ảnh hưởng sâu rộng biết bao trên thế giới. Những năm gần đây, tiến sĩ nhân loại học Đại học Chicago Mỹ, David, sau khi nghiên cứu một lượng lớn tài liệu về tín ngưỡng Quan Công của Trung Quốc đã nói: "Tôi tôn trọng vị đại thần phương Đông Quan Vũ, ông ấy nên nhận được sự tôn trọng của tất cả mọi người. Nhân nghĩa trí dũng của ông ấy cho đến nay vẫn có ý nghĩa. Nhân là lòng yêu thương, nghĩa là thành tín, trí là văn hóa, dũng là không sợ hiểm nguy. Con cháu của Thượng Đế nếu đều giống như Quan Công, thế giới của chúng ta sẽ trở nên tốt đẹp hơn."

Tín ngưỡng là con chim lớn báo sảnh, nó thường ca ngợi cho sự đến của ánh bình minh trong đêm tối mịt mùng; tín ngưỡng là làn sóng ánh sáng rực rỡ, nó có thể dẫn dắt nhân loại không ngừng tiến hành tự hoàn thiện bản thân. Lăng mộ của Quan Vũ từ lâu đã được bao bọc bởi tùng bách, nhưng Quan Thánh với tư cách là một cây tùng tinh thần ngưng tụ "trung nghĩa nhân nghĩa", vẫn lưu lại lâu dài giữa dân tộc chúng ta bằng hương tùng thơm ngát của nó, đồng thời lan tỏa hương thơm của mình tới mọi ngóc ngách ở bốn phương tám hướng trên thế giới.

Theo số liệu thống kê do Hội Nghiên cứu Quan Công thu thập, hiện nay trên thế giới có 148 quốc gia và khu vực xây dựng đền Quan Đế.

Hòn đảo bảo ngọc Đài Loan của Tổ quốc, dân số hơn hai mươi triệu người, vậy mà có hơn tám triệu đồng bào là tín đồ của Quan Thánh. Trên đảo Đài Loan, các ngôi miếu chuyên thờ Quan Thánh có hơn ba nghìn tòa, cộng thêm các ngôi chùa, am khác có thờ tượng Quan Đế, lên tới con số mười bốn nghìn tòa. Tín ngưỡng sùng bái Quan Thánh của đồng bào Đài Loan đã đạt đến mức độ khiến người ta khó mà tin nổi. Phân Thiên Cung ở Đài Bắc (tức đền Quan miếu), cứ đến mấy ngày trước buổi lễ bái tập thể Quan Thánh, cho dù là các phu nhân và tiểu thư có thân phận, để có được suất "lao động tình nguyện" khi tế bái Quan Công, cũng cần phải dậy từ ba giờ đêm đi xếp hàng lấy số, đi muộn một chút, thì rất khó chen chân vào được... Miếu Ân Chủ Công ở Miêu Lật, Đài Loan (cũng là đền Quan miếu), được xây dựng vào những năm bảy mươi của thế kỷ trước, trong lễ kỷ niệm mười năm xây dựng miếu, theo thống kê của ngôi miếu đó, Quan Thánh đã nhận làm con nuôi cháu nuôi có tới 14 vạn người...

Malaysia nằm ở quần đảo Nam Dương, diện tích tuy không quá lớn, nhưng lại có hơn tám nghìn ngôi đền Quan miếu. Singapore được mệnh danh là đất nước khu vườn, miếu Trung Hới trong thành phố uy nghiêm tráng lệ, tựa như cung điện. Nhật Bản là một đại quốc tôn giáo có thần không có quỷ, thiếu đi cảm giác tôn giáo, trong các thành phố lớn của nước này, đều lập đền Quan miếu vàng son lộng lẫy. Cứ đến dịp đại tế, các nhân vật chóp bu của giới thương nghiệp và doanh nghiệp, từng nhóm dẫn dắt nhân viên đến đền Quan miếu lạy Quan Đế, để cầu mong cấp dưới với tinh thần "Đào viên kết nghĩa" đoàn kết một lòng, mưu cầu lợi nhuận lớn hơn cho họ...

Phần mở đầu của bài viết này đã miêu tả tình trạng các nguyên thủ quốc gia và nhân viên chính phủ Mỹ, Canada, Thái Lan... tôn sùng Quan Công, không cần phải nói thêm nữa...

Bảy

Kant nói: Đặt ra sự tồn tại của Thượng Đế là một sự tất yếu về mặt đạo đức.

Triết gia phương Tây lại nói: Một lương tâm vĩ đại chính là một ngôi đền.

Từ ý nghĩa này mà nói, Quan Công được hàng ức triệu con người qua hàng ngàn năm mỹ hóa thần thánh hóa, vừa là thanh bảo kiếm lương tâm sáng choang, lấp lánh treo trên đầu người ta, vừa là tọa độ nhân cách của một dân tộc được dân tộc Hoa Hạ tôi luyện bằng văn hóa truyền thống.

Sau khi lập quốc, theo từng phong trào phá mê tín, đền Quan miếu ở nông thôn Trung Quốc từ lâu đã không còn tùng tích. Bách tính tuân thủ đạo nghĩa nhiệt tình xưa cũ, đối với Quan Công chỉ có thể tiến hành tế bái bằng tâm linh. Sau cải cách mở cửa, "cơn sốt Quan Công" ở hải ngoại đã làm ấm lại tình cảm Quan Thánh đang ngủ ngầm trong lòng người dân trong nước. Đầu tiên là một số thị trấn ở vùng Đông Nam duyên hải, người ta thỉnh Quan Công ra làm Thần Tài trở lại; tiếp theo đó, ở Hà Bắc, Hà Nam, Hồ Bắc, Hồ Nam... hễ là nơi Quan Vũ từng để lại dấu chân khi còn sống, chính quyền địa phương không đâu là không dùng văn hóa Quan Công để làm sân khấu, diễn vở kịch kinh tế lớn.

Từ đầu những năm chín mươi của thế kỷ trước, Vận Thành quê hương của Quan Vũ, năm nào cũng tổ chức Lễ hội Văn hóa Quan Công kéo dài bảy ngày vào mùa thu vàng. Trong khoảng thời gian này, trong thành phố Vận Thành, người đông như nêm cọ vai nhau; trong miếu Quan Đế Giải Châu, giày dép chen chúc, ngưỡng cửa bị bước mòn. Đại lễ tế phỏng theo quy chuẩn tế thánh đời nhà Minh, nhạc cụ sử dụng có sênh, quản, huân, sáo, tranh, trống, chúc, sấp, biên khánh, tì bà, vân la..., đầy đủ thiết lập bát âm "kim, thạch, ti, trúc, thổ, bầu, da, mộc" của nhã nhạc cổ đại. Lễ vật hy sinh sử dụng trong nghi lễ tế, cũng tuân theo chế độ cũ của lễ tế đời Minh, áp dụng đại lễ cao nhất là Thái Lao (nguyên con trâu, nguyên con lợn, nguyên con dê). Trình tự nghi lễ tế chia thành gióng trống, dâng hương, hành sơ hiến lễ, dâng ngọc lụa, tiến dâng thức ăn, hành á-hiến lễ, đọc chúc văn, đốt trúc lụa, hành chung hiến lễ, ngoài ra còn có uống rượu phúc và các loại biểu diễn nghệ thuật... Phải nói rằng, trong miếu Quan Đế Giải Châu được mệnh danh là "tổ của miếu võ", việc tổ chức các hoạt động tế thánh thế này, không chỉ là sự khai quật, phát dương và mở rộng đối với văn hóa Quan Công, mà còn có thể trở thành một sợi dây vô hình kết nối chặt chẽ kiều bào người Hoa ở hải ngoại với chúng ta...

Thế nhưng, điều khiến chúng ta lo ngại là, ở một số thị trấn vùng Đông Nam duyên hải, tượng Quan Thánh đã xuất hiện ở khắp mọi nơi, thậm chí bị những thương nhân vì lợi mờ mắt đưa vào phòng tắm hơi, phòng hát karaoke, phòng ba cùng... Điều này không nghi ngờ gì là sự báng bổ lớn nhất đối với bức tượng điêu khắc đạo đức dân tộc này của Quan Thánh. Hơn nữa, có kẻ mượn tâm lý bầy đàn "sùng bái Quan" của bách tính, thu tiền tụ tập tài nguyên, xây dựng lại đền Quan miếu, đại náo các hoạt động mê tín dị đoan... Khi những tòa nhà cao tầng đã đè nén trái đất đến mức không thở nổi, việc xây dựng đền miếu trên mảnh đất chật chội đông người, tấc đất tấc vàng, là một hành vi vô trách nhiệm đối với quốc gia thậm chí đối với toàn nhân loại. Nếu Quan Công thực sự có thể hiển linh, nhất định sẽ giáng đòn giáng mạnh vào những "ông sư lệch miệng" đó, thậm chí sẽ phóng hỏa đốt trụi những ngôi đền Quan miếu được xây dựng bằng cách vơ vét mồ hôi nước mắt của bách tính làm tổn hại đến lương tâm vĩ đại của ông!

Ngày nay, chuyến tàu kinh tế hàng hóa của Trung Quốc đang tiến bước cùng thời đại đã rõ ràng tăng tốc nhanh hơn. Thế nhưng, tình cảm đạo đức của một số người lại bị chuyến tàu kinh tế chạy như bay vứt ra ngoài đường ray.

Mấy ngày trước, tôi nhìn thấy một tin tức trên báo, đọc xong há hốc mồm kinh ngạc. Tin tức cho biết: Một đoàn làm phim nọ trong bộ phim truyền hình có tình tiết thế này: Ba người phụ nữ vô căn cứ, có vướng mắc tình cảm với Võ Thánh, thậm chí còn có "con hoang". Thánh nhân cũng phải hủ hóa, viết Quan gia thần thánh thành một "lão lưu manh". Đối với điều này, Phó hội trưởng thường trực Hội nghiên cứu Quan Công Vận Thành là Mạnh Hải Sinh, đập bàn đứng dậy, hai lần gửi thư tới Bộ Phát thanh Truyền hình, ngăn chặn việc quay và phát sóng bộ phim này. Thời kỳ đầu "Cách mạng Văn hóa", Mạnh Hải Sinh là đầu sỏ hồng vệ binh của trường trung học Giải Châu, chính ông đã dẫn dắt mọi người đối đầu với hồng vệ binh đổ xô đến từ khắp nơi trên toàn quốc suốt 46 ngày đêm, mới bảo toàn được miếu Quan Đế Giải Châu. Hôm nay, ông xuất phát từ chính nghĩa, lại một lần nữa ngăn chặn hành động "đổ phân lên đầu thánh" đối với Quan Công của một số ít người trong giới điện ảnh truyền hình.

Tôi phỏng đoán, đội ngũ biên kịch sáng tạo của đại khái chỉ chăm chăm hùa theo thế tục để theo đuổi giá trị phòng vé, mà không màng đến những hậu quả nghiêm trọng có thể gây ra sau khi phát sóng. Mà nguyên nhân căn bản nhất, chính là đội ngũ biên kịch sáng tạo hiểu biết quá ít về nguyên nhân hình thành lịch sử của Quan Thánh.

Hai triều đại Minh và Thanh, kịch Quan rất được triều đình và dân gian sủng ái. Thế nhưng trong thời gian tại vị của Chu Nguyên Chương và Ung Chính Đế, vì sợ đào kép báng bổ Quan Thánh, đều từng hạ dụ cấm diễn kịch quan, "nếu có kẻ vi phạm, tư pháp bắt giữ trị tội". Từ niên hiệu Hồng Vũ nhà Minh trở đi, từ niên hiệu Ung Chính nhà Thanh trở về sau, các hoàng đế thấy kịch Quan khó cấm, đành phải mở cấm. Thế nhưng đối với đệ tử của đoàn kịch hát tuồng diễn kịch Quan, có rất nhiều "thiết luật thiên điều". Tỷ như, diễn kịch quan bắt buộc phải dùng nhạc văn, nhã nhạc, không được dùng nhạc võ, nhạc thô mà kịch võ quen dùng; người đóng vai Quan Công phải có tướng mạo ngay thẳng, trước khi diễn kịch quan, hoặc một tháng hoặc nửa tháng không được quan hệ vợ chồng, hơn nữa phải ăn chay; đêm trước khi biểu diễn, người đóng vai Quan Công bắt buộc phải tắm rửa; trước khi lên sân khấu, tất cả diễn viên bắt buộc phải dâng hương cùng lạy Quan Thánh; khi biểu diễn, từng cử động của người đóng vai Quan Công, đều không được đánh mất phong thái quân tử thánh nhân. Đối với khán giả xem kịch quan, cũng đặt ra rất nhiều quy củ, vua tôi lê dân, ai ai cũng phải tuân thủ. Cho dù là Tây Thái hậu họ Na Lãnh ý tứ sai khiến lúc kịch Quan bắt đầu diễn, cũng phải đứng dậy khỏi ghế, bước lên trước vài bước, làm vẻ cung kính xong, mới có thể quay lại ghế ngồi...

Mấy năm trước, có người ở Đài Bắc, Đài Loan để ăn khánh thành một rạp chiếu phim mới, từng quay một bộ phim về Quan Công trong trại Tào. Ai ngờ, chỉ vì trong phim có vài cảnh Quan Vũ "liếc mắt đưa tình" với hai vị tẩu tẩu, liền khiến khán giả căm phẫn sục sôi, khí huyết sục sôi, mọi người giơ tay trợn mắt, bĩu môi gầm thét xông lên sân khấu, xé nát màn ảnh, đồng thời phóng hỏa đốt rạp chiếu phim!

Các học giả đương đại châu Âu cho rằng: Sự tang thất của trí tưởng tượng tôn giáo, là một trong những nguyên nhân gây ra bi kịch nhân loại thế kỷ 20.

Người xưa có câu: Quân tử có ba điều sợ, sợ thiên mệnh, sợ quỷ thần, sợ lời của thánh nhân.

"Con người" với tư cách là động vật chưa hoàn thiện của ông trời, có sự sợ hãi trước thần linh thuộc "thế lực siêu tự nhiên" do chính mình tạo ra, tự mình nhào nặn ra, điều này ở mức độ khá lớn có thể kìm hãm bản năng động vật của con người và ràng buộc những hành vi trái ngược với đạo đức xã hội. Con người không thể "không có gì phải sợ", bởi vì trước sự cám dỗ của dục vọng con người và vật chất, tính lý trí và sự tự giác của con người vẫn còn vô cùng mỏng manh. Chúng ta có thể không tin quỷ thần, nhưng giữa con người và ác ma không hề ngăn cách bởi biển lớn, có người bất cứ lúc nào cũng có thể giao phó trái tim cho ác ma, thậm chí đơn giản là trượt dài thành ác ma. Từ "quỷ" biến thành người thường cần phải có một tâm trình đau khổ, mà con người đọa đày thành "quỷ" đôi khi chỉ cách nhau một bước chân.

Sự phát triển mãnh liệt của khoa học kỹ thuật, đã khiến nhân loại bước vào thời đại văn minh thông tin và văn minh kỹ thuật số. Thế nhưng tòa nhà vật chất chọc trời của nhân loại, lại không khiến tòa nhà tinh thần của nhân loại vươn cao đồng bộ. Những người làm văn hóa có lương tâm, đối với hiện trạng cái ác của nhân loại từ xưa vẫn thế, ngày nay lại càng bùng phát dữ dội, không ai là không đau đớn xót xa.

Quý vị không thấy đó sao, hết người này đến người khác, hết ổ này đến ổ khác cái gọi là công bộc của nhân dân, đại náo giao dịch quyền tiền, hở ra là nhận hối lộ mấy triệu, mấy chục triệu, mà mỗi tờ tiền đó đều thấm đẫm mồ hôi nước mắt "cuốc đất giữa trưa hè" của bách tính; quý vị không thấy đó sao, một số vị cha mẹ dân mặc vest đi giày da, đạo mạo trang nghiêm, lại mặt dày mày mạnh quỳ rạp dưới váy lựu, vợ hai vợ bé vợ lẽ xếp hàng thành hàng, diễn ra từng màn kịch hề giao dịch quyền sắc; quý vị không thấy đó sao, ở một vùng nghèo khó nọ, có cán bộ hương trấn như ma cà rồng đè ngửa bách tính ra phân bổ chỉ tiêu tiền bạc tàn nhẫn, thậm chí còn xuất hiện cả vụ bê bối kinh hoàng nhất trong lịch sử quan trường, bách tính bị rút tủy gọt xương nếu không nộp ra tiền bạc vật phẩm, có thể dùng trinh nữ trong nhà để thay thế, đi phục vụ vị cấp trên có chung chí hướng với chúng...

Bản chất của việc mất phẩm giá quan đức là sự đọa đày của đạo đức. Đối với trò cười màu đen do "công bộc đỏ" tạo ra, chúng ta không thể không gọi tên Quan Công, hy vọng ngài mau chóng vung thanh kiếm từng chém chết Lữ Hùng giận dữ ngày nào, chém sạch không còn một mống những tên quan tham ô nhũng nặng tội nặng dân ai cũng muốn giết kia! Đồng thời chúng ta cũng kỳ vọng, khí tiết cao cả của Quan Vũ khi ở trong trại Tào "được ban tặng vàng bạc mỹ nhân, không đủ để làm lay chuyển; phong hiệu Hán Thọ Đình Hầu tướng quân phụ tá, không đủ để làm động lòng", có thể cảnh tỉnh và khơi gợi cho những công bộc chính trực của nhân dân!

Quý vị không thấy đó sao, Trung Quốc ngày nay, làm sao chỉ có một chữ "giả" là đủ nói hết! Phân bón giả, thuốc trừ sâu giả, hạt giống giả, cảnh sát giả, sĩ quan giả, bằng cấp giả, luận văn giả, nhà báo giả... đơn giản là ngoài mẹ ruột ra, đã đến mức không có chỗ nào là không có đồ giả. Quý vị không quai đó sao, hội trưởng hội bảo vệ người tiêu dùng của chúng ta khi điểm lại những "hành vi độc ác" của ngành thực phẩm, đã khiến người ta tâm phục khẩu phục đến mức rợn tóc gáy thế nào: Quẩy rán trộn bột giặt, làm bánh gatô thêm phân bón, dầu mè cho dầu diesel, sữa thêm nước tiểu người và gia súc, dùng nước am-mô-ni-ắc ủ giá đỗ, dùng phóc-môn ngâm hải sâm, dùng thịt lợn bệnh làm xúc xích, lấy nước đọng trong hầm tránh bom làm nước khoáng... Dân lấy ăn làm trời, chúng ta còn dám ăn gì nữa! Quý vị không thấy đó sao, thị trường chứng khoán lại càng là một cái hố đen lớn, âm mưu đen tối của công ty Ngân Quảng Hạ năm ngoái đã bị truyền thông bóc trần, công ty đó trong hai năm từng khai gian lợi nhuận hơn 700 triệu, khi nhà cái và công ty liên thủ hút toàn bộ tiền của các nhà đầu tư nhỏ lẻ vào hố đen, dựa vào "kho chuột" để vơ vét đầy túi tham, giá cổ phiếu của Ngân Quảng Hạ từ 74 tệ lao dốc thảm hại xuống còn hơn hai tệ (tính theo tỷ lệ cứ 10 cổ phiếu tặng 10 cổ phiếu), hành vi bội ước béo mình, vì lợi mờ mắt của chúng, đã khiến bao nhiêu nhà đầu tư nhỏ lẻ tán gia bại sản, khiến bao nhiêu công nhân mất việc đi buôn cổ phiếu rơi vào cảnh tuyết trên lại thêm sương giá, sập bẫy rơi hố! Quý vị không nghe đó sao, sân cỏ xanh vốn là thiên đường để người hâm mộ bùng nổ cảm xúc, trận đấu bóng đá vốn là "chiến tranh văn minh" dưới mắt mọi người. Thế nhưng, trọng tài giả, thắng thua giả, đã biến chiến trường văn minh cạnh tranh công bằng thành sàn giao dịch tiền bạc dơ bẩn. Người hâm mộ vô cùng cuồng nhiệt sau khi ngã ngửa mắt kính đều đồng loạt chửi mắng: Chúng ta còn có thể tin vào cái gì, trên đời này còn có trò chơi chân chính nào nữa không!

Tất cả những điều này, chúng ta sao có thể không gọi tên Quan Công. Lời răn dạy ân cần của Quan Vũ đối với người đồng hương Vương Tam nấu rượu kinh doanh, đã vang vọng trong tâm can chúng ta như tiếng chuông sớm mõ chiều! Mà những thương nhân phi pháp coi Quan Công là Thần Tài để thờ cúng kia, cùng với những "doanh nhân" vì lợi mờ mắt làm giàu bằng cách làm hàng giả, ngàn vạn lần đừng quên câu thành ngữ cổ của Trung Quốc: Trên đầu ba thước có thần linh! Nếu như còn điên cuồng làm giả như thế, những kẻ "tôn sùng Quan Công" các người, chẳng lẽ không sợ thanh đại đao của Quan gia!

Điều đáng lo ngại nhất là, khi một số kẻ phá vỡ ranh giới đạo đức trước, họ liền giống như vị Võ Thần Tài Triệu Công Minh từng dẫn dắt ba nghìn quỷ dịch truyền bá ôn dịch trong nhân gian vậy, gây ra sự trầm luân đạo đức của tập thể, sự lạc lối luân lý, sự tê liệt tinh thần, sự lạc lối linh hồn! Quý vị không thấy đó sao, có biết bao nhiêu người con gái tuổi xuân thì, đem sắc đẹp bán cho tiền bạc, đem thanh xuân cầm cố cho tuổi già, lúc tiến hành giao dịch tiền sắc, quả thực không khác gì so với giao dịch la, ngựa, bò, dê trong chợ chăn nuôi! Quý vị không thấy đó sao, một vị phó thị trưởng ở thành phố nọ miền Tây Bắc, khi dẫn dắt đoàn xe rầm rộ tiến hành, một thiếu niên đi xe đạp vì tránh xe mà từ trên cầu ngã xuống mương nước sâu, những kẻ ngồi trên xe và người vây xem, vậy mà không một ai xuống nước cứu giúp, trơ mắt nhìn một sinh mệnh tươi trẻ trở thành oan hồn dưới nước! Quý vị không nghe đó sao, một thôn nọ ở một huyện nọ thuộc một tỉnh nọ, có hơn hai mươi người vì dùng ống tiêm chưa khử trùng mà không may nhiễm virus HIV, những kẻ mang độc này với tâm lý cực kỳ u ám trả thấu xã hội, vậy mà lại lang thang đến một thành phố lớn nào đó lớn tiếng loan báo truyền bá virus, gây ra sự hoảng sợ cho cả một thành phố...

Đứng trước những đống đổ nát linh hồn xa lạ, lạnh lùng, vô cảm, tàn nhẫn và hại người ấy, những con người lương thiện sao có thể không sâu sắc gọi tên Quan Công, để đại kỳ chính trực, nhân nghĩa, tràn ngập cái thiện và tình yêu của Quan Công lại tung bay phấp phới trong tâm hồn con người!

Mùa thu vàng tháng mười năm ngoái, sau khi tôi tham dự lễ khai mạc Lễ hội Văn hóa Quan Công Vận Thành, định lên xe trở về Bắc Kinh. Trước ga tàu Vận Thành, đắm chìm nhìn bức tượng đồng khổng lồ Quan Công cưỡi ngựa cầm gươm, đôi mắt hơi nhắm lại ở quảng trường, lòng tôi trào dâng sóng gió, suy nghĩ miên man.

Tôi nhớ lại đoạn văn bình dị mà như sấm sét đánh bên tai mà Victor Hugo từng viết trong : "Chân lý, ánh sáng, chính nghĩa, lương tâm, đó chính là Thượng Đế. Thượng Đế giống như ban ngày. ... Đôi mắt phàm của tôi sắp đóng lại rồi, nhưng đôi mắt sáng của tinh thần tôi sẽ rực rỡ như ráng chiều trước sau như một." Ngày nay, đôi mắt phàm của Quan Vũ đã khép lại gần một nghìn tám trăm năm, nhưng đôi mắt phượng ấy của ông hình như vẫn luôn mở sáng ngời. Tôi cảm thấy, ông vẫn luôn dùng ánh mắt thuần khiết nhất, đọc lấy sự biến thiên tang thương của Thần Châu, đọc lấy mùa xuân thu của lịch sử, đọc lấy sự chìm nổi ngày hôm qua và sự chìm nổi ngày hôm nay của nhân gian, đọc lấy văn minh và cũng đọc lấy dã man, đọc lấy máu nước mắt và cũng đọc lấy tiếng cười vui, đọc lấy nghèo khó và cũng đọc lấy giàu sang, đọc lấy bẩn thỉu và cũng đọc lấy cao thượng...

Đôi mắt của Quan Thánh, sẽ vĩnh viễn tỉnh thức trong văn hóa truyền thống Trung Quốc.

Hạt ngọc lương tâm, sẽ vĩnh viễn không bao giờ thất lạc trong chiếc tráp tâm hồn của đại đa số người dân dân tộc Trung Hoa...

Ngày 10 tháng 4 năm 2002 tại Bắc Kinh