Trí nhớ của con người tựa như một đầm sâu tĩnh mịch. Đầm sâu này ngày thường gợn sóng chẳng sinh, cuồng phong chẳng nổi, thỉnh thoảng có hòn đá cảm ứng ném xuống mới dấy lên tầng tầng lớp lớp sóng gợn, khiến người ta vương vấn khôn nguôi.

Có lẽ vì tôi từng nhiều lần chứng kiến ngư dân sùng bái cá voi như thần linh, có lẽ vì đơn vị nơi tôi công tác khi mới nhập ngũ từng dùng pháo bờ biển tiêu diệt một con cá voi khổng lồ, thế nên trong những năm gần đây, mỗi khi nhìn thấy hình ảnh về việc cá voi "tự sát tập thể" trên truyền hình, tôi đều không khỏi đau buồn thương cảm, đối với thảm trạng cá voi phơi thây trên bãi biển, dây cung trong tâm hồn tôi không kìm được mà run lên sợ hãi. Cụm từ "tự sát tập thể" nghe vào vô cùng chói tai, khiến tôi dù thế nào cũng khó lòng đồng tình, bèn kiên quyết viết một bài điếu văn cho những chú cá voi đã khuất, để kêu oan cho cá voi, để hô lên nỗi uất ức của cá voi.

Mốc ranh giới chủ yếu để khoa học phán định giữa người và thú chính là "có tư duy và ý thức hay không". Cá voi tuy là loài động vật có trí thông minh cao, lại là một trong những loài sinh vật lớn lao giữa muôn vàn sinh linh, nhưng cho đến nay, loài người ngoài bản thân ra vẫn chưa phát hiện bất kỳ loài động vật nào có được năng lực tư duy. Cá voi tuyệt đối không thể có ý thức tự sát, độc quyền tự sát chỉ có thể thuộc về con người.

Thủ đoạn tự sát của con người không biết bao nhiêu mà kể: nhảy giếng, lao vách, thắt cổ, nuốt vàng, uống rượu độc, ăn thạch tín... những cách cũ này kéo dài từ xưa đến nay; mà sự phát triển của khoa học lại mở rộng con đường tự sát cho con người hiện đại: nằm đường ray, điện giật, tự nổ, bắn súng, uống thuốc trừ sâu, uống thuốc ngủ... Nguyên nhân dẫn đến việc tự sát của con người lại càng bao hàm vạn vật: Phàn Vu Kỳ sẵn sàng mượn đầu cho Kinh Kha là để hành thích Tần Vương nhằm báo thù, Hạng Vũ tuốt kiếm từ biệt Ngu Cơ là vì thất bại ở Cải Hạ, Dương Giai Nghiệp đâm bia đá là để bảo toàn danh tiết, Lý Hương Quân máu vấy quạt đào hoa vừa có sự quất roi đối với kẻ phản bội tình yêu lại vừa hàm chứa sự khinh miệt đối với kẻ có quyền thế, Hitler tự sát vì sợ hãi sự xét xử công khai của toàn nhân loại, Hemingway tự sát để thoát khỏi sự dằn vặt của bệnh tật và nỗi muộn phiền vô tận, Lão Xá nhảy hồ là sự phản kháng thầm lặng đối với chế độ chuyên chế văn hóa, Vương Bảo Sâm tự sát vì hiểu rõ bản thân tích ác thành họa, tội không thể dung thứ... Những vụ tự sát này, hoặc cao thượng hoặc ti tiện hoặc bi tráng hoặc thê lương hoặc tươi đẹp hoặc xấu xa, thông qua những vụ tự sát này, người ta vừa nhìn thấy sự bứt phá của lương tâm, lại vừa thoáng thấy sự tiêu tan của ác hồn.

Phải nói rằng, bất kể áp dụng thủ đoạn nào, vì nguyên nhân gì để tự sát, thì đó cũng là quyết định cuối cùng được đưa ra sau khi người tự sát suy nghĩ lặp đi lặp lại. Theo tôi, nếu như cá voi biết tự sát, thì kẻ đặt chân lên mặt trăng đầu tiên phải là cá voi ra đời sớm hơn con người tám mươi triệu năm, kẻ thống trị trái đất này cũng phải là loài cá voi nặng gấp ngàn lần cơ thể con người.

Cá voi không có hoài bão cải tạo tự nhiên, càng không có cuồng tưởng chinh phục vũ trụ. Đã thế loài cá voi không mục đích chính trị, không theo đuổi kinh tế, không có tích tụ văn hóa lại không tự sát, vậy thì, những lực lượng nhìn thấy được và không nhìn thấy được nào, đã kéo cá voi - kiệt tác của thượng đế, kỳ quan của sự sống này, sắp sửa bước vào sự cô tịch vĩnh hằng?

Hai

Đại dương có sự thâm sâu mà con người đọc mãi không hết.

Những dòng thơ màu xanh cuồn cuộn trào từ ngoài trời tới, những dấu chấm câu màu trắng phát ra tiếng vang tựa sấm nổ, chính là sử thi bất hủ mà tạo hóa ban tặng cho loài người.

Đối mặt với đại dương, tổ tiên Trung Hoa từng dùng kinh vĩ của trí tưởng tượng để dệt nên rất nhiều câu chuyện cổ tích kỳ ảo tuyệt vời, đồng thời cũng dành cho cá voi - linh tinh lớn nhất giữa trời đất này - sự sùng kính theo kiểu vật tổ.

Thời nhà Hán gọi cá voi là, chữ cương nghĩa là lớn. "Thuyết văn - Ngư bộ" viết: ", cá lớn ở biển." Từng khiến giấy Lạc Dương tăng giá là Tả Tư trong "Ngô đô phú" cũng viết: "Cá voi theo kinh, kinh nghĩa là lớn." Thế nhưng cá voi rốt cuộc lớn đến thế nào, có thần uy ra sao, cổ nhân từng tiến hành rất nhiều phỏng đoán kỳ lạ khó tin. Thử Báo thời Tấn trong "Cổ kim vãng" đã miêu tả cá voi như thế này: "Con lớn dài ngàn dặm, con nhỏ dài mấy ngàn trượng, một đời đẻ mấy vạn con... khua sóng thành mưa, phun bọt thành mưa. Loài thủy tộc sợ hãi đều trốn tránh, không ai dám đương đầu." Đến thời Tống, người ta còn quy nguyên nhân thủy triều lên xuống là do cá voi ẩn hiện. Trong "Nhã nhã dực - Thích ngư tam" còn phóng đại hơn về cá voi rằng: nuốt chửng thuyền bè ngang dọc biển cả, sống ở hang dưới đáy biển. Ra khỏi hang thì nước tràn ra, gọi là thủy triều cá voi, hoặc nói mặt trời mọc thì thủy triều rút, người ta thì thủy triều lên. Sự ra vào của chúng có chừng mực, thế nên thủy triều cá voi có thời gian." Người hiện đại hiểu rằng thủy triều lên xuống là do lực hấp dẫn của mặt trăng gây ra, đối với những lời bàn nhảm của người xưa về cá voi ắt không tránh khỏi mỉm cười thông cảm, nhưng chính nhờ có sự kính úy và ca ngợi sức sống vĩ đại đầy thuần khiết của tiền nhân đối với cá voi, mới giúp cho cá voi có thể trải qua quãng thời gian dài đằng đẵng mà tuyệt diệu trong đại dương.

Gần ba thế kỷ nay, do con người tham lam chia cắt và lợi dụng loài cá voi như "Bào Đinh giải ngưu", cho đến nay đã hiểu rõ tường tận không sót một chút gì về chuyện chìm nổi ăn ở, cốt cách mạch lạc cho đến đời sống riêng tư của cá voi. Cá voi từng là một gia đình hưng thịnh đỉnh cao, nối dõi đời đời. Cá voi chia làm hai loại: trong miệng không có răng có râu gọi là cá voi sừng (cá voi tấm sừng hàm), những bậc mỹ nhiêm công trong đám đông chỉ dùng râu làm vật trang hoàng thể hiện uy nghi, mà râu của cá voi sừng lại là cơ quan lọc không thể thiếu của cá voi sừng. Trong cá voi sừng có cá voi xanh, cá voi lưng xám, cá voi lưng gù tổng cộng 11 loài, trong đó cá voi xanh là "siêu nhân" trong loài cá voi, con dài nhất gần 35 mét, con nặng nhất đạt tới 190 tấn. Một loại cá voi khác trong miệng không có râu mà có răng, gọi là cá voi có răng. Trong cá voi có răng có cá voi nhà táng, cá voi sát thủ và các loại cá heo khác, tổng cộng 70 loài. Loài cá voi phần lớn có tính chất di cư, chúng vào mùa hè đi đến vùng biển lạnh hai cực kiếm ăn, mùa đông đến vùng biển ấm sinh con. Cá voi mỗi lứa đẻ một con, thời gian mang thai kéo dài mười mấy tháng, câu nói "một đời đẻ mấy vạn con" của Thử Báo thời Tấn thực ra là lời hoang đường vô căn cứ, kỳ quái không hợp lý...

Sự phát triển của khoa học dần dà vén từng lớp màn thần bí của cá voi lên, sự sùng bái của loài người đối với cá voi cũng lắng xuống và tiêu tan. Sao chổi xẹt qua luôn để lại chiếc đuôi lóe sáng kỳ lạ, ở Trung Quốc cho đến trước thềm "Cách mạng Văn hóa", một số ngư dân ven biển vẫn chưa ngừng nghỉ việc cúng bái và cầu nguyện cho cá voi. Nhớ lại chuyện cũ, những hoạt động bái tế cá voi gần như mê muội mà tôi từng tận mắt chứng kiến, vẫn hiện lên rõ mồn một như tranh vẽ.

Đầu những năm 60, đại đội của tôi đóng quân bên bờ biển Hoàng Hải. Gần đại đội có ngôi làng gọi là Ngư Trì. Ở Ngư Trì, những truyền thuyết về "cá thần" vô cùng kỳ lạ quái dị. Có bà cụ nói chắc như đinh đóng cột, rằng bố của bà ngoại bà khi còn nhỏ trèo vách lấy trứng chim, sơ ý rơi xuống biển sâu, chính "cá thần" đã cộng cõng người ấy vào bờ biển mới được sống sót. Có ông cụ nói chuyện thân mật, kể rằng mình từng nhiều lần nghe thấy "cá thần" hát, âm sắc tròn trịa không kém gì đào thương của đoàn kịch Mậu Khang Thanh Đảo. Còn có rất nhiều người lớn tuổi khi nhắc đến "cá thần", ý kiến đều đồng điệu như một: ngày trước họ từng nhiều lần nhìn thấy "cá thần" vượt biển. "Cá thần lớn" vượt biển, ít thì chục con, nhiều thì hàng trăm con, cột nước do chúng phun lên đánh tõm tõm cao tới mấy trượng, dưới ánh mặt trời, lúc như cầu vồng, tấm lưng màu đen thỉnh thoảng lộ ra, tựa như những ngọn núi trong mây. "Cá thần nhỏ" vượt biển, ít thì ngàn con, nhiều thì vạn con. Cảnh tượng tráng lệ ấy, ngay cả người kể chuyện có tài ăn nói xuất chúng cũng khó lòng diễn tả...

Truyền thuyết rốt cuộc thật giả khó phân, nhưng việc có cá voi khổng lồ từ cuối những năm 50, năm nào cũng ghé thăm Ngư Trì vào dịp Tết Trung thu, lại là điều các cựu binh của đại đội tận mắt chứng kiến. Mỗi khi cá voi đến, hàng trăm nhà ở Ngư Trì đều trống không, nhà nhà đổ xô ra ngoài. Mọi người bày bàn hương án, sau ba quỳ chín lạy, lại đem lễ vật gà vịt cá thịt bánh trung ương hoa quả ném xuống biển. Sau đó, các làng chài xung quanh cũng bắt chước theo, số người trước kia không bái tế cá voi nay tăng lên vạn người. Hoạt động bái tế cá voi đường hoàng như thế này đã làm dấy lên sự cảnh giác của chính quyền địa phương và quân đội đồn trú. Trung đoàn phái cán bộ tuyên truyền đến Học viện Hải dương Thanh Đảo thỉnh giáo, để tiến hành giáo dục tri thức về loài cá voi cho ngư dân. Người tuyên truyền nói, phun cột nước là cá voi, kết thành đàn lớn là cá heo. Loài cá voi có thể phát ra đủ loại âm thanh, đặc biệt là cá voi lưng gù, phát âm tròn trịa như ngọc, trong trẻo uyển chuyển, lại có thể liên tục thay đổi âm điệu...

Người nói tuy ân cần, người nghe lại phớt lờ. Tết Trung thu năm nay lại đến, hoạt động bái tế cá voi của Ngư Trì vẫn diễn ra như trước, đã chuẩn bị đâu vào đấy. Để nhổ tận gốc nguồn mê tín, quân đội đặc chuẩn 5 quả đạn pháo, lệnh cho trung đoàn nơi tôi công tác tiêu diệt cá voi. Tiểu đoàn tổ chức các pháo thủ ưu tú của các đại đội, dựng pháo ở bờ biển. Thế nhưng sự việc có điều kỳ lạ, những năm trước cứ đến chính ngọ Tết Trung thu là cá voi khổng lồ phun cột nước bơi tới, ngày hôm nay cho đến khi trăng tròn mọc biển vẫn không thấy bóng dáng cá voi. Ngư dân càng tin tưởng sự linh thiêng của "cá thần" hơn, vui mừng ra về; pháo thủ vì không có cơ hội bắn pháo tiêu diệt cá voi nên thất vọng quay về. Nào ngờ, khi xe pháo vừa kéo pháo rời bờ chưa đầy một dặm, cá voi khổng lồ lại phun cột nước bơi tới. Xe pháo lập tức kéo pháo quay về vị trí cũ, bách tính liền lũ lượt kéo đến. Ngư dân khẩn cầu bộ đội giơ cao đánh khẽ dưới nòng pháo, người trẻ tuổi lấy ngực chặn nòng pháo, ngăn cản việc bắn pháo; người lớn tuổi quỳ sụp hai đầu gối, quỳ mãi không đứng dậy. Lãnh đạo trung đoàn thấy vậy, đành phải bỏ ý định đó. Cá voi đến vùng biển gần Ngư Trì, hễ đến là ở lại mấy ngày. Sáng hôm sau, khi ngư dân còn đang ngáy ngủ say sưa, pháo thủ nhắm thẳng vào con cá voi khổng lồ cách chừng hai trăm mét, ba quả đạn pháo xuyên giáp kêu gào xé gió bay ra khỏi nòng, cá voi khổng lồ liền biến mất không dấu vết. Ba ngày sau, từ bộ đội Liên Vân Cảng truyền đến "tin chiến thắng": có con cá voi khổng lồ mình trúng ba phát đạn, đang chết cứng phơi thây trên bãi biển...

Có lẽ đất trời ưu ái tôi, trong 6 năm trấn thủ phòng tuyến biển, lúc tôi đi thuyền gỗ ra đảo nhỏ, có ba lần tình cờ gặp ba hoặc năm con thú biển đùa giỡn ở đuôi thuyền, khiến tôi được tận hưởng trọn vẹn nét hoang dã của biển cả. Điều càng khắc ghi sâu sắc trong tâm can tôi hơn nữa, là tôi còn từng ở trên đảo Trúc Xá trong khu vực phòng thủ của trung đoàn, tiễn đưa sự hùng vĩ và tráng lệ của hai ngàn con cá heo đùa giỡn ngoài đại dương: Hôm ấy, trời quang mây tạnh, gió xuân nhè nhẹ, bầu trời xanh như được gột rửa, biển biếc tựa dải lụa, theo tiếng reo hò "xem cá thần kìa" của ngư dân, tôi sải bước chạy đến vách đá trên đảo, phóng tầm mắt nhìn ra, chỉ thấy trên mặt biển cách đó trăm mét, có khoảng hơn hai ngàn con cá heo lúc ẩn lúc hiện, lúc bơi lúc nhảy, đoàn quân thủy tộc, xếp thành trận hình vuông, cày sóng rẽ nước, ầm ầm lật biển, rầm rầm dời non. Tần Lãm năm xưa xua đuổi binh hùng tướng mạnh đi bái tế phương đông, e rằng cũng khó mà có được khí thế đội mũ mây giáp sương thế này... Cảnh tượng ấy, làm rung động tâm hồn say đắm phách hồn. Đại dương ban tặng cho tôi chính là sự kiều diễm của cái đẹp, sự hoành tráng của cái đẹp, sự tắm gội của cái đẹp, sự tung hoành của cái đẹp!

Để tìm kiếm một sự an ủi cho tâm hồn, để hướng tới một bến đỗ của cảm xúc, gần chục năm nay, tôi đã nhiều lần quay lại đơn vị cũ, dấu chân cũng từng đặt lên khắp các làng chài và doanh trại ở Hoàng Hải, Bột Hải. Khi hỏi về chuyện cá voi, điều đáng tiếc và đáng buồn là, dù là ngư dân hay binh lính, tuyệt nhiên không một ai nhìn thấy sự xuất hiện của cá voi và cá heo ở vùng biển gần bờ. Điều này khiến tôi càng cảm thấy rằng, cảnh tượng kỳ quan hai ngàn con cá heo "Long binh quá" mà tôi nhìn thấy trên đảo Trúc Xá, có lẽ là màn kịch sống hùng tráng oai phong cuối cùng mà vị thần già lịch sử ban tặng cho vùng biển này...

Ba

Có bạn nhà văn trong quân đội từng viết một cuốn tiểu thuyết về đời sống cung đình nhà Tần, trong đó có một chi tiết đọc xong khiến tâm hồn người ta chấn động sợ hãi. Hàng ngày Tần Thủy Hoàng thức dậy nhổ đờm, đã có cung nữ quỳ trước long thảm ngước gương mặt phấn hồng hé chiếc miệng anh đào để hứng nhận. Tôi không am hiểu sâu về lịch sử nhà Tần, không biết tình tiết này là có sách vở ghi chép hay do nhà văn tự bịa ra, nhưng đặt lên người Doanh Chính bạo ngược tàn ác thì lại rất vừa vặn, đúng chỗ. Miệng của mỹ nhân làm ống nhổ, trong khi cái đẹp và cái xấu tạo nên sự tương phản mãnh liệt, vừa phơi bày ý nghĩ kỳ quái chuyên quyền hưởng lạc của đế vương phong kiến, lại vừa vạch trần điểm yếu chí mạng trong bản chất con người là biển dục khôn cùng.

Theo một ý nghĩa nào đó, loài cá voi và tất cả các loài động vật không biết tự sát, cũng có khao khát được sinh tồn. Để lấp đầy cái bụng đói, để tranh giành bạn tình, để chống lại kẻ thù xâm lược ngoại bang, để thống lĩnh bản tộc, "giết người" dưới sự sai khiến của bản năng diễn ra ở khắp nơi. Loại "giết người" này, thủ đoạn cực kỳ đơn giản, chỉ dựa vào sự cạnh tranh về sức mạnh để đạt được mục đích cá lớn nuốt cá bé. Con người biết tự sát lại càng giỏi "giết người" đối với đồng loại và động vật. Loại "giết người" này, tràn ngập trí tuệ và mưu kế, sự gian xảo và cạm bẫy, sự tàn độc và thâm độc vốn có của loài người.

Trụ Vương nhà Thương dù thiết trí rừng thịt hồ rượu cũng không thể đổi lấy một nụ cười rạng rỡ của Đát Kỷ, thủ đoạn tàn sát bề tôi và bách tính của ông ta không từ một thủ đoạn nào. Ngoài việc tuân theo năm hình phạt là mặc hình (xăm mặt), cạo mũi, cắt chân, cung hình (hoạn), và đại hình (tử hình), còn đốt lửa trong cột đồng rỗng, trói những kẻ chịu hình bị lột sạch quần áo vào cột, gọi là "bào lạc". Trụ Vương thường chặt chi và thân thể người chết thành từng khối thịt, mắm thịt, phơi nướng thành thịt khô, cho các đại thần chia nhau ăn; để phân biệt xem Tây Bá - vua nước Chu có quy thuận hay không, ông ta thậm chí còn luộc con trai của Tây Bá thành canh thịt, bắt cha ăn thịt con... Võ Tắc Thiên để thỏa mãn dục vọng quyền lực ngày càng phồng to cũng như để nhổ bỏ tình địch, đã đánh đổi bằng cách giết chết đứa con gái ruột vừa mới chào đời của mình, đày Vương hoàng hậu, Tiêu súc phi vào ngục tối trong cung, sau khi chặt đứt tay chân của Vương, Tiêu, theo lệnh "hai bà già ngâm xương trong rượu" của Võ Hậu, Vương và Tiêu lại tiếp tục bị ngâm vào vại rượu... Những kiểu "giết người" muôn hình vạn trạng được ghi chép trong sử sách Trung Quốc, đọc lên khiến người ta dựng tóc gáy, mà "giết người" của người ngoại quốc, nghe vào cũng khiến người ta kinh hồn bạt vía. Châu Âu thời Trung Cổ, có vị quốc vương kiên tín rằng uống máu thanh niên tráng kiện có thể giữ mãi tuổi thanh xuân, thường bắt những người trẻ tuổi vào trong vương cung, sau khi tra tấn đến chết thì tại trận uống nóng dòng máu tươi ấy... Lịch sử tiến hóa đến thế kỷ này, từ những kẻ đầu sỏ đại ác, người ta thoáng thấy bản tính con người vẫn không vứt bỏ sự dã man giống như mãnh thú. Trong Thế chiến thứ hai, hành vi "giết người" của những tên đao phủ đã đạt đến mức độ tàn khốc vô nhân đạo, năm 1943, chỉ riêng tại một trại tập trung Auschwitz, phát xít đã xử tử 2,5 triệu người Do Thái, tất cả tài sản của người chết bao gồm cả răng vàng đều bị cướp sạch, xương của họ bị nghiền nát để làm phân lân, da thịt bị lột để làm chao đèn, thể xác bị ép lấy mỡ chế xà phòng... Khi quân phiệt Nhật Bản xâm lược Trung Quốc, việc tàn sát người Trung Quốc lại càng mất hết thiên lương, không còn chút nhân tính nào, một đất nước Trung Quốc rộng lớn, đâu đâu cũng đầy rẫy bản ghi nhớ tội ác xâm lược Trung Quốc của quân Nhật...

Sói lang thành tính, lòngạ rắn rết, mắt diều hâu bước hổ, luồn cúi ruồi nhặng... Những từ ngữ mà tiền nhân tạo ra từ hành vi của động vật, từ trước đến nay vẫn luôn được dùng để ví von với đức hạnh xấu xa và hành vi đê tiện của một số người. Cái ác trong bản tính con người tuyệt đối không phải là "thừa kế" từ loài thú, hành vi của động vật chẳng qua chỉ là sự sai khiến của bản năng mà thôi. Khi con người vẫn còn thiếu năng lực tự vệ mạnh mẽ đối với mãnh thú, thảm kịch mãnh thú cắn xé con người từng được ghi chép không dứt trong sử sách. Những dũng sĩ từng ra tay bắt hổ thu báo cho bách tính một phương ngày xưa, đáng lý nên được xem là tuấn kiệt hào hiệp. Thế nhưng, loài cá voi đặt chân lên hành tinh này trước con người, lại sống tách biệt một trời một vực, nước sông không phạm nước giếng với loài người, cá voi đối với con người có thể gọi là ngư dân nhường đường, người câu cá gật đầu. Cá voi sát thủ trong loài cá voi hung bạo tham ăn, vốn là bá chủ trong biển cả, nhưng cho đến nay cũng chưa thấy một ghi chép nào về việc cá voi sát thủ làm tổn thương con người. Trong những năm tháng dùng "quả bóng bàn nhỏ đẩy quả địa cầu lớn", Trang Trẻ Đống với tư cách là sứ giả hữu nghị ghé thăm Công viên Hải dương Quốc gia Hợp Chủng Quốc, thái độ lịch sự nhã nhặn của cá voi sát thủ đối với họ Trang cho đến nay vẫn khiến không ít người dân nước mình khó lòng quên được. Những năm gần đây, các phương tiện truyền thông nước ngoài thỉnh thoảng tiết lộ, khi con người không may rơi xuống nước gặp phải cá mập ăn thịt người, thường có cá heo thấy nghĩa dũng mà làm xua đuổi cá mập ác, cõng người gặp nạn lên bờ biển. nước Mỹ thậm chí còn nuôi dưỡng cá heo ở các bãi tắm ven biển, để bảo vệ sự an toàn cho người bơi lội. Trong các công viên thủy tộc ở các quốc gia và khu vực, khu vực loài cá voi thường là nơi náo nhiệt nhất. Những màn biểu diễn nghệ thuật siêu đẳng mà loài cá voi thực hiện theo mệnh lệnh của con người, thường khiến mọi người cười không ngậm được miệng, răng lợi khoe sắc xuân. Đặc biệt là sự chân thật ngây thơ như trẻ nhỏ, vẻ chân chất thật thà đáng yêu của cá heo, thường làm văng lên những gợn sóng chân thiện mỹ trong ao hồ tâm hồn con người.

Hành vi "giết người" thỉnh thoảng xảy ra ở loài cá voi đối với con người, cũng là do con người sai khiến, con người chính là kẻ xúi giục bắt loài cá voi đóng vai "hung thủ". Trong Chiến tranh vùng Vịnh, nước Mỹ từng sử dụng mấy chục con cá heo để tuần tra cho chiến hạm của họ, những chú cá heo thông minh có thể tìm được vị trí thủy lôi của Iraq, ít nhất đã 3 lần giúp chiến hạm Mỹ tránh vướng phải thủy lôi. Quân đội Mỹ còn trang bị trên mũi cá heo súng ngắn cỡ nhỏ, hễ gặp người nhái Iraq có ý định đặt bom dưới chiến hạm Mỹ liền nổ súng, những xác chết người nhái lềnh bềnh thường thấy trên mặt biển, chính là do cá heo "giết người" gây nên...

Khi người nguyên thủy ăn lông ở lỗ thắp lên ngọn lửa trại đầu tiên, văn minh nhân loại liền hé lộ tia sáng rạng đông đầu tiên. Theo sự tung bay của ánh sáng văn minh ấy, ngọn lửa dục vọng của con người cũng ngày càng cháy rực, khi gấu hươu nai dê chim bồ câu cá tôm qua sự nướng tứa của lửa, hóa thành lớp mỡ dính khóe miệng con người, con người có tư duy hoạt động mạnh mẽ chắc chắn sẽ hướng ánh mắt nhắm vào sinh vật lớn nhất từ trước đến nay trên Trải Đất - cá voi. Con người ngược đãi cá voi, bắt nguồn từ việc cá voi toàn thân đều là báu vật.

Lớp mỡ dưới da của cá voi rất dày, tỉ lệ ra dầu cực cao, một con cá voi xanh có thể luyện ra 30 tấn dầu, tương đương với 2 nghìn con lợn béo hoặc 8 nghìn con cừu béo. Dầu cá voi là nguyên liệu quan trọng của công nghiệp hóa chất, dầu mỡ cận đại. Dầu chiết xuất từ ​​đầu cá voi, lại là chất bôi trơn cao cấp cho các thiết bị tinh vi, tên lửa đẩy, tàu vũ trụ. Thịt cá voi có thể ăn được, đặc biệt là thịt của cá voi đầu bò, hương vị vừa miệng, từ xưa đã được xem là phẩm vật ngon trong các loại thịt. Nếu như hiện nay ai thiết lập một nhà hàng tiệc cá voi ở khu phố sầm uất thuộc thành phố mở cửa của nước chúng ta, cho dù giá có đắt đến đâu, các đại gia, đại gia sộp cũng chắc chắn sẽ dẫn theo "tiểu tam" cùng hướng về hương vị mà đến... Da cá voi có thể chế tạo thành da thuộc, có thể sánh ngang với da bò. Đặc biệt là da của cá voi có răng, chất lượng mềm mại, bề mặt có lớp lông nhung ngắn, mặt da có vân tự nhiên, nhuộm bảy màu, sáng bóng kỳ diệu. Giả sử vị thương nhân đồi bại nào hoặc khách Hong Kong nào muốn đến nội địa chúng ta lừa gạt, cho dù gia tài không còn xu dính túi, chỉ cần chiếc va li của anh ta làm bằng da cá voi, đôi giày da của anh ta làm bằng da cá voi, chiếc va li này có lẽ sẽ trở thành "giấy thông hành" để anh ta lừa gạt các doanh nghiệp hương trấn, đôi giày da này rất có thể sẽ trở thành chiếc "Nô-ê" để anh ta quyến rũ thiếu nữ tuổi xuân rồi lang thang trong biển tình... Xương cá voi có thể chế tạo thành phân bón hỗn hợp chất lượng cao. Ngũ tạng của cá voi đều là dược liệu quý hiếm. Còn về râu của cá voi sừng, răng của cá voi có răng, cũng tuyệt đối không phải là thứ thừa thãi. Một chiếc tẩu thuốc chạm khắc từ răng cá voi, có thể khiến các quý ông Âu Mỹ càng thêm hống hách; một chiếc đế lót chén đan bằng râu cá voi, từng khiến người hầu trong lâu đài cổ cũng nở mày nở mặt. Còn về chất cặn bã to lớn trong ruột cá voi nhà táng - long diên hương ①, lại càng là vật quý ngàn vàng, nó cực kỳ giống xạ hương nhưng lại hơn hẳn xạ hương, từ trước đến nay là chất định hương cực kỳ quý hiếm. Chỉ cần nhỏ một chút vào hương liệu, hương thơm sẽ kéo dài không dứt. Nó từng khiến cung điện hoàng gia châu Âu biến thành cung hương ngào ngạt thơm ngát, cũng từng khiến những phu nhân quý tộc giới thượng lưu ấy, vui mừng khôn xiết trong căn phòng thơm ngát cỏ chi lan...

① Cá voi nhà táng thích ăn bạch tuộc và mực ống, nhưng không thể tiêu hóa các chất cặn bã như mỏ mực, các chất cặn bã kích thích ruột cá voi tiết ra dịch tiết đặc biệt gọi là "long diên hương", long diên hương màu xám đen, dạng khối, thường nặng khoảng một kg, cũng từng có con nặng tới 420 kg. Long diên hương khi đốt tỏa hương thơm ngào ngạt, lại có mùi vị tao nhã hơn xạ hương.

Khi cái mỏ dục vọng của con người phồng to hơn cả miệng cá voi, tai ương tàn sát của loài cá voi liền giáng xuống quá sớm.

Đầu những năm 60, khi đơn vị tôi pháo kích cá voi khổng lồ để phá bỏ mê tín, kẻ có tầm nhìn hạn hẹp như tôi lúc bấy giờ không hề biết rằng, từ hai thế kỷ trước, một số quốc gia phương Tây nhằm vắt kiệt từng giọt mỡ của loài cá voi, đã thổi bùng lên cơn cuồng phong chôn vùi sự sống trôi dạt trên vùng biển khói sóng mịt mờ.

Việc các quốc gia phương Tây săn bắt loài cá voi lớn, đã trải qua ba lần hưng suy là săn bắt cá voi Greenland, săn bắt kiểu Mỹ và săn bắt cá voi hiện đại.

Thế kỷ 17 đến 18, tại vùng biển gần quần đảo Spitsbergen ở Bắc Đại Tây Dương, các đội săn bắt cá voi của Hà Lan, Anh, Đức,... thi nhau tàn sát cá voi đầu bò Bắc Cực. Những dũng sĩ kiêu hùng ánh lên ánh mắt tham lam, những nhà thám hiểm đạp sóng đạp bọt nước, chèo thuyền gỗ, giơ lao thép, nhắm thẳng vào tấm lưng cá voi béo múp, hung hăng đâm tới. Những tiếng kêu thảm thiết của loài cá voi đầu bò hiền lành, không hề đánh thức được lòng trắc ẩn của những kẻ săn bắt cá voi. Màu đỏ sẫm nhuộm đục màu xanh của biển, những con sóng đục ngầu máu che khuất sự trong trẻo của nước. Đến đầu thế kỷ 19, cá voi đầu bò Bắc Cực bị săn đuổi cạn kiệt, thời đại săn bắt cá voi Greenland từ đó tuyên bố kết thúc.

Săn bắt cá voi kiểu Mỹ ban đầu cũng lảng vảng ở vùng ven biển sát bờ, lấy cá voi đầu bò đen và cá voi nhà táng di cư ven bờ làm con mồi chính. Việc đuổi bắt cá voi nhà táng ra biển lớn bắt đầu từ đầu thế kỷ 18, ngư trường săn bắt cá voi nhanh chóng mở rộng, đến cuối thế kỷ đó, hạm đội tàu săn bắt cá voi Anh đã vòng qua mũi Hảo Vọng, cập bến Thái Bình Dương, tiếp theo đó, tàu săn bắt cá voi của Pháp, Đức cũng ngang ngược xông vào Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương. Sự phát triển của máy hơi nước khiến những kẻ săn bắt cá voi nói lời tạm biệt với mái chèo quay tay, sự kết hợp của tấm thép khiến những người thợ săn cá voi từ giã những chiếc thuyền khoét gỗ. Những chiếc tàu biển chạy nhanh đủ để khiến các nhà thám hiểm coi thường tốc độ và sức bền của cá voi khổng lồ, những tòa lầu di động trong sóng trào trở thành lô cốt để những kẻ săn cá voi nghênh ngang giữa cuồng phong sóng dữ. Nửa đầu thế kỷ 19, Hawaii trở thành căn cứ săn bắt cá voi của thế giới. Việc vây bắt chặn đánh loài cá voi nhà táng có thân hình lớn nhất trong các loài cá voi có răng, đạt đến đỉnh điểm vào năm 1846, mỗi năm bắt được vạn con. Cùng lúc đó, các loài cá voi như cá voi đầu bò, cá voi xám, cá voi lưng gù... trong Thái Bình Dương cũng gặp tai họa lớn từ trên trời giáng xuống, khó lòng trốn thoát. Trong chốc lát, bên trong cảng Hawaii, tàu cá voi của các nước cờ xí đủ năm màu, mây tụ sương gom. Hawaii xinh đẹp đã trở thành pháp trường giết mổ đầm đìa máu cá voi, trong đại dương bao la, những kẻ săn bắt cá voi đang giương oai diễu võ sự dũng mãnh, văng vãi mùi tanh hôi của máu, gieo rắc những hạt giống dục vọng, vớt lấy sự cái chết của sinh vật vĩ đại... Cuối thế kỷ 19, cá voi nhà táng ở Thái Bình Dương còn lại chẳng là bao. Khi hương thơm của "long diên hương" trong ruột cá voi nhà táng khiến cho nhiều công tử bột, thiếu nữ yểu điệu thuộc tầng lớp quyền quý vương giả trên thế giới say sưa ngất ngây, lối săn bắt cá voi kiểu Mỹ cũng tuyên bố suy tàn.

Năm 1868, người Na Uy Foyn phát minh ra pháo bắt cá voi, mở đầu cho sự khởi nguyên của việc săn bắt cá voi hiện đại. Để tránh đạn pháo gây tổn thương quá lớn cho cơ thể và da cá voi; để né tránh lực kéo tựa dời non lấp bể vào thân tàu của con cá voi khổng lồ nổi giận đùng đùng vì trúng đạn, khẩu pháo bắt cá voi nhỏ bé còn thể hiện "sự sáng suốt" và "sự thông minh" của loài người hơn cả "bào lạc" của Trụ Vương, tràn ngập sự chuyên chế và ích kỷ, sự khôn vặt và lém lỉnh của loài người đối với động vật. Bên trong chóp nhọn của đạn bắt cá voi, có lắp bốn chiếc vuốt thép mang ngàm ngược, đồng thời buộc sợi dây phóng dài, sau khi đầu đạn bắn vào cơ thể cá voi, chóp đạn nổ tung, vuốt thép liền bấu chặt lấy cơ thể cá voi, thấy cá voi trúng đạn, thợ săn cá voi liền buộc phao nổi màu trắng hoặc màu đỏ vào đuôi dây phóng, nhanh chóng để sợi dây phóng kéo theo con cá voi khổng lồ tách khỏi thân tàu. Mặc dù cá voi khổng lồ có sức sống kinh ngạc, nhưng bốn chiếc vuốt thép cắm vào cơ thể đã khiến tim gan nó rách nát, thế nhưng thợ săn cá voi lại có thể nhàn nhã nhìn phao nổi, chờ đợi cá voi khổng lồ chảy cạn giọt máu cuối cùng. Sự phát triển của pháo bắt cá voi, khiến làn sóng săn bắt cá voi hiện đại nhanh chóng cuộn trào từ Na Uy ra toàn cầu... Đầu thế kỷ này, các hạm đội tàu săn bắt cá voi Âu Mỹ nghênh ngang uy vũ tiến vào vùng biển Nam Cực cổ xưa thần bí, chợt phát hiện ra ở đây ẩn bơi sinh vật khổng lồ nhất từ trước đến nay trên Trái Đất: cá voi xanh, cá voi lưng xám, cá voi vây, cá voi lưng gù... Chúng nối đuôi thành bầy, lặn xuống nước là hạm đội tàu ngầm có máu nóng và thân nhiệt, ngoi lên mặt biển là những ngọn núi di động của sức mạnh và cái đẹp. Thế nhưng thợ săn cá voi không phải là nhà thẩm mỹ, Nam Cực lạnh giá cũng không thể đóng băng ngọn lửa dục vọng đang rừng rực cháy của họ. Trong chốc lát, Nam Cực giá lạnh kéo đến làn sóng nóng săn bắt cá voi của các nước. Nam Cực cách xa Âu Mỹ, đường xá xa xôi, trời nước cách trở, con người thông minh vào giữa những năm 20 của thế kỷ này, lại chế tạo ra tàu mẹ săn bắt cá voi, đến đầu những năm 30, Na Uy, Anh ở Nam Cực có hơn 40 tàu mẹ săn bắt cá voi, tàu hộ tống theo sau hơn 200 chiếc, mỗi năm bắt gần 4 vạn con cá voi khổng lồ. Tàu mẹ săn bắt cá voi giống hệt tàu sân bay, là nhà máy chế biến cá voi di động, nó thực hiện dây chuyền sản xuất khép kín từ đánh bắt tẻ nhỏ, lọc tách chế biến cá voi, dù cơ thể có lớn đến đâu, lớp mỡ có dày đến đâu, cũng khó lòng lấp đầy khoang bụng co giãn, nuốt nhả lớn của tàu mẹ. Cuộc tấn công dã man cuộn quét vạn dặm san bằng tất cả đã khiến loài cá voi gánh chịu sự tàn phá lớn chưa từng có...

Vùng biển rộng lớn giàu có của nước chúng ta, vốn là chốn thiên đường phúc địa cho cá voi di cư và trú ngụ. Mặc dù trong di tích Ân Kh hư có những chữ khắc trên xương cá voi của tiền nhân, nhưng tôi phỏng đoán đó chẳng qua chỉ là việc người xưa sử dụng xương của cá voi mắc cạn mà thôi, hoàn toàn không giống như một số người tự hào cho rằng, Trung Hoa chúng ta là quốc gia sử dụng tài nguyên cá voi sớm nhất trên toàn cầu. Tai họa bất ngờ giáng xuống loài cá voi Thần Châu, trước tiên bắt nguồn từ sự gây sự của người Đông Doanh. Đầu thế kỷ này, Công ty Cổ phần Săn bắt cá voi Đông Dương Nhật Bản lần lượt thiết lập căn cứ săn bắt cá voi ở vùng biển ven bờ và nhiều nơi ở Đài Loan của chúng ta, những chiếc tàu săn bắt cá voi cắm cờ miếng cao dán như "Đệ nhất Đông Hương Hoàn", "Thần Công Hoàn" đuổi Bắc săn Nam trên vùng biển nước ta, gặp cá voi là tiêu diệt. Cho đến khi thất trận đầu hàng vào năm 1945, Nhật Bản mới chấm dứt việc cướp bóc tài nguyên cá voi của nước ta... Ngành công nghiệp săn bắt cá voi của Trung Quốc mới bắt đầu vào giữa những năm 50, nhưng trang thiết bị kiểu "súng trường kết hợp lương khô", những cuộc xuất kích kiểu "du kích" đội hình nhỏ, chỉ có thể đánh bắt cá voi minke nhỏ ở vùng biển gần bờ. Cuối năm 1963, tàu săn bắt cá voi cỡ lớn "Nguyên Long Hoàn" do nước ta chế tạo được hạ thủy, mới chứng minh rằng nước ta có năng lực săn bắt cá voi viễn dương. Mặc dù tàu "Nguyên Long Hoàn" bắt được con cá voi vây nặng chỉ 45 tấn ở phía bắc Hoàng Hải vào năm 1964, đã khiến người dân tự hào một trận, nhưng từ khi nước thành lập cho đến khi ngành săn bắt cá voi toàn cầu đóng cửa, tính cả cá voi mắc cạn, nước ta chỉ thu được hơn 1600 con cá voi, so với các đại cường quốc săn bắt cá voi phương Tây, khác biệt một trời một vực, xấu hổ khó mở lời. Thế nhưng vị thần thời gian thường lặng lẽ đổi chỗ đúng sai, đen trắng đẹp xấu, khen chê. Sự tự ti vì không có tàu mẹ săn bắt cá voi của người dân ngày trước, đã hóa thành sự an ủi trong tâm hồn để bảo vệ sinh vật lớn nhất Trái Đất...

Sản phẩm lấy cá voi làm nguyên liệu từng ngập tràn thế giới. Việc con người cướp đoạt mưu mẹo đối với cá voi từng khiến con người có cảm giác thỏa mãn to lớn. Thế nhưng việc có được cảm giác thỏa mãn này lại phải trả cái giá là khoản lãi cao ngất ngưởng, khiến con người mang nợ cá voi với tạo hóa mà không bao giờ có thể trả hết.

Cá voi đứng trước bờ vực diệt vong, thượng đế từng liên tiếp phát ra cảnh báo. Trước tiên, trọng lượng trung bình của tất cả các loài cá voi bị bắt trên toàn thế giới giảm sút nghiêm trọng theo từng năm: năm 1932 là 66 tấn, năm 1950 là 46 tấn, đến năm 1978 trọng lượng trung bình còn chưa tới 20 tấn. Những con số khô khan này cô đọng nỗi bi ai vô hạn về thể xác và tâm hồn, nó biểu thị rõ ràng rằng, những chú cá voi khổng lồ vốn có tuổi thọ trăm năm, đã không thể nghỉ ngơi dưỡng sức, trong số chúng có những con vẫn đang ở độ tuổi thiếu nhi đã trở thành linh hồn dưới đao của con người. Sự khan hiếm của cá voi giữa đại dương, lại càng khiến người ta tiếc nuối ân hận không kịp: Cá voi xanh có thể loại lớn nhất, trước khi loài cá voi ở Nam Cực bị khai thác có ít nhất hơn 20 vạn con, năm 1989 Ủy ban Cá voi Quốc tế sau 8 năm liên tiếp tìm kiếm đã tiết lộ, số cá voi xanh còn sống sót trên toàn cầu nhiều nhất vẫn còn 453 con. Các loài cá voi chủ yếu như cá voi vây, cá voi lưng xám, cá voi lưng gù, cá voi nhà táng..., đều đối mặt với cảnh khốn cùng diệt vong, những gia đình khổng lồ từng là gốc rễ vững cành tươi sôi nổi ồn ào khắp biển cả ấy, giờ đây đều chẳng còn lại mấy móng, suy tàn hết lần này đến lần khác...

Loài cá voi vì ngọn đèn dầu của văn minh nhân loại, đã tiêu tốn gần như giọt mỡ cuối cùng.

Năm

Những chú ong vo ve bay lộn, thoạt nhìn có vẻ hỗn loạn không có đầu mối. Thế nhưng trong vương quốc loài ong, tổ chức của chúng vô cùng nghiêm mật, sự phân công vô cùng tinh tế, khiến người ta khó mà tưởng tượng được. Đàn ong do ong chúa, ong thợ và ong đực cấu thành. Ong chúa vừa thống soái toàn bộ đàn ong lại vừa chuyên lo sinh sôi nảy nở đời sau. Sữa ong chúa là một loại chất dạng sữa do tuyến lưỡi của ong thợ tiết ra, có giá trị dinh dưỡng cực cao. Sữa ong chúa ngoài việc để ong chúa hưởng thụ suốt đời ra, còn được cho ong thợ ba ngày tuổi ăn. Ong thợ vốn là giống cái nhưng vì chỉ ăn sữa ong chúa ba ngày nên cơ quan sinh dục phát triển không hoàn thiện, cho nên không thể sinh con đẻ cái như ong chúa. Nhưng ong thợ tuyệt đối không ăn thừa dù chỉ một ngày sữa ong chúa, con nào con nấy tình nguyện đi hút mật hoa làm mật. Ong chúa trao cho ong đặc quyền, ong chúa dùng sự cống hiến đẻ tới 2 nghìn quả trứng mỗi ngày, để báo đáp thần dân đã tôn sùng nó. Ong chúa một khi qua đời, ong thợ liền tùy ý chọn một quả trứng được thụ tinh làm vua. Trực vương vừa sinh ra liền cho ăn độc quyền sữa ong chúa, 16 ngày sau để nó lên ngai vàng, lại một tuần sau, ong chúa bắt đầu bay giao phối, ba ngày sau khi kết hôn liền bắt đầu đẻ trứng mỗi ngày... Trong vương quốc nhỏ bé của loài ong này, không có chuyện mưu tư giở trò, không có tham nhũng trộm cắp, không có những cuộc tranh giành quyền lực chốn triều đình khi thay đổi triều đại, chỉ có sự phân công khác nhau của tập thể và việc tận tụy hoàn thành chức trách ở mỗi vị trí của mình...

“Ý thức quần chúng" của loài cá voi, cũng khiến người ta kinh ngạc há hốc mồm. Ở vùng biển có nhiều cá mập ăn thịt người, khi cá heo cái sinh con nguy cơ gửi thân vào miệng cá mập chẳng khác nào ve sầu sau bọ ngựa. Mùi tanh của máu chảy ra khi cá heo mẹ sinh con, thường thu hút cá mập dữ lao đến vì mùi. Để phòng ngừa tai họa cá mập, cá heo trước tiên vây quanh bảo vệ sản phụ từng lớp từng lớp, đồng thời phái mấy con cá heo đực làm nhiệm vụ cảnh giới, thám thính tình hình địch. Những kẻ cảnh giới tuyệt đối không dám lơi lỏng thần kinh căng thẳng, chúng lâm trận đón địch, tùy cơ ứng biến, tuần tra luân phiên, trông nom giúp đỡ lẫn nhau. Khi cá mập ác xuất hiện, hai con cá heo đực sẽ đồng thời dốc toàn lực tấn công, một là dùng mỏ nhọn đâm mạnh vào bụng cá mập mềm mại, chọc thủng ruột gan nó, hai là dùng răng sắc cắn chặt mang cá mập, cắt đứt cổ họng nó, hai vị trí chí mạng của cá mập khổng lồ đồng thời chịu tổn thương, liền đại bại thua cuộc, hoảng hốt trốn chạy... Cá heo đối với việc sinh con đẻ cái của hậu duệ dốc lòng dốc sức như vậy, đối với "tang lễ" tổ chức cho người đã khuất quy tiên, cũng có thể gọi là thương nhớ tột cùng, đau xót khôn nguôi. Chuyên gia cá heo từng quan sát thấy cảnh tượng thế này, hơn trăm con cá heo vây quanh xác của một đồng loại, hộ tang kéo dài mười mấy ngày, cho đến khi xác cá heo thối rữa khiến các loài thú biển khác không muốn gặm nhấm mới thôi. Suy từ cá heo đến con người, sự yêu thương trẻ nhỏ kính trọng người già của cá heo, hoàn toàn có thể khơi gợi Phật tính tâm thiền của con người. "Ý thức tập thể" của cá voi khổng lồ, lại càng khiến người ta đập vỡ ống nhổ. Nhà sinh vật học người Mỹ Watson trong nghiên cứu về cái gọi là tự sát tập thể của cá voi đã phát hiện ra rằng, cá voi có tập tính cứu trợ lẫn nhau. Khi có cá voi vì bệnh tật, bị thương mắc cạn, mà kêu gào phát ra tín hiệu cầu cứu, những con cá voi khác sẽ lao vút xông lên, rầm rộ kéo đến như gió thổi buồm căng, tình nguyện mắc cạn cùng cá voi bệnh, nếu cá voi bệnh không thể cứu được, những con cá voi khác tuyệt đối không vứt bỏ không màng tới, cho dù bị con người từng người một kéo về biển sâu, chúng nhất định cũng sẽ quay trở lại, tình nguyện lấy thân mình áp ấp ướt át cùng bệnh nhân, nương tựa vào nhau, cho đến khi cùng đến suối vàng, cùng hôn thần chết. Tình nghĩa Lưu, Quan, Trương kết nghĩa vườn đào thời xưa, từ xưa đã được truyền tụng là giai thoại, nhưng so với cá voi, thì lại có phần kém xa. Tượng Trương Hoồng Cương ngày nay được dựng lên làm điển hình thời đại, đủ thấy thế gian mắc "bệnh xương mềm", việc con người cứu trợ đồng loại, đã ở vào tình thế lúng túng chỉ có anh hùng hào kiệt mới có thể làm được...

Con người có tư duy, hoàn toàn có thể xem nhẹ "ý thức tập thể" của động vật là bản năng vô thức tập thể, quyền phát minh và quyền sử dụng thuật ngữ hiện đại "ý thức tập thể" này, quả thực cũng chỉ thuộc về con người. Ý thức tập thể của con người, có thể thấy ở khắp mọi nơi: cuộc hỗn chiến giữa các gia tộc, có thể khiến cả hai phe đối đầu đổ xô ra ngoài, đánh nhau đến mức da thịt kề nhau xương xước vào nhau; sự tranh chấp giữa các dân tộc, sẽ khiến các bên đỉnh vạc đều cùng một giọng điệu, náo động đến mức sôi sục như kiến; đối mặt với thiên tai, bách tính một phương có thể cùng viết nên bài ca hào hùng của chủ nghĩa tập thể; chống lại kẻ thù xâm lược ngoại bang, dân chúng một nước sẽ cùng giương cao lá cờ chiến đấu của chủ nghĩa yêu nước... Thế nhưng, đối mặt với toàn bộ tự nhiên và "làng trái đất" mà con người nương náu để sinh tồn, "ý thức tập thể" của con người, lại thường tỏ ra ích kỷ, keo kiệt và hẹp hòi đến thế.

Đại học giả đời Thanh Cố Viêm Vũ đối với chữ "công", từng có một lời giải thích độc đáo: "Đại công giả, tập thiên hạ chi ý." Ý nghĩa là đại công thực chất không phải không bao hàm chữ tư, mà là nên quan tâm đến lợi ích sinh tồn của mỗi người trong xã hội. Vậy thì, đối với tốc độ tuyệt chủng của các loài sinh vật trên trái đất hiện nay là hơn một trăm loài mỗi ngày (mười năm trước là ba mươi loài), ai có thể tập trung tư tâm của toàn nhân loại, cứu vãn sự mất cân bằng sinh thái trong lúc gian nguy, vực dậy căn bệnh trầm kha của Trái Đất một cách nhanh chóng đây?

Những người lương thiện từng gửi gắm kỳ vọng lớn lao vào Liên Hợp Quốc và những tổ chức quốc tế mang tên tuổi đa dạng đó. Thế nhưng, sự đồng thuận của nhân loại, bản tuyên ngôn viết trên giấy, tuy cùng một điệu vang lên toàn cầu, không dứt bên tai, nhưng hòn đá mài dục vọng cá nhân của một người một tộc đã làm cùn đi sự sắc bén của "tuyên ngôn", khiến "tuyên ngôn" trở nên gầy guộc, sợi dây lợi ích của một phương một nước đang trói buộc sự sáng suốt của "sự đồng thuận", khiến "sự đồng thuận" khó mà giương đôi cánh bay lượn.

Đối với sự suy vi ngày càng rõ rệt của gia tộc cá voi, từ năm 1929, Hội Quốc Liên lúc bấy giờ đã thiết lập Cục Thống kê Săn bắt Cá voi Quốc tế tại Na Uy. Để tăng cường sức mạnh kiểm tra, xét duyệt, hạn chế việc săn bắt cá voi trên toàn cầu, các hội nghị quốc tế liên quan đã được triệu tập nhiều lần tại nhiều thành phố nổi tiếng trên thế giới. Sau khi Liên Hợp Quốc được thành lập, hết thiết lập Ủy ban Cá voi Quốc tế lại đến ký kết Hiệp ước Cá voi Quốc tế. Chương tổng mục chi tiết ấy vô cùng dài dòng, giới luật thiên điều ấy khít khao không một khe hở, văn khỉ thành ước thề non hẹn biển. Thỏa thuận Luân Đôn năm 1944 đã quy định: Hạn ngạch tổng cộng của các quốc gia săn bắt cá voi ở vùng biển phía nam vĩ tuyến 40 Nam là 16000 đơn vị cá voi xanh ①, sau đó giảm dần theo từng năm, nhưng cho đến năm 1965, cũng không thể khiến hạn ngạch này giảm bớt. Trong tiếng cãi vã om sòm phân chia hạn ngạch của các quốc gia săn bắt cá voi, trong cuộc khẩu chiến người đưa án người phản đối, người đề xuất vấn đề người chất vấn, thứ mà loài cá voi chờ đợi không phải là phúc âm thánh Matthêu, mà là tin dữ điềm gở sắp sửa chôn vùi. Để giúp loài cá voi có con đường sống trong tuyệt vọng, tại Đại hội thường niên Ủy ban Cá voi Quốc tế năm 1982, cuối cùng cũng đã thông qua quyết định ngừng đánh bắt mang tính thương mại trên toàn cầu kể từ năm 1985. Khi quyết định có hiệu lực, các quốc gia như Nhật Bản, Na Uy, Iceland bất chấp sự chỉ trích của đông đảo mọi người, vẫn lấy lý do nghiên cứu khoa học để tiếp tục săn bắt cá voi minke. Đặc biệt là Nhật Bản, từ năm 1988 đến 1990 vẫn mỗi năm săn sát khoảng 300 con cá voi minke...

① Đơn vị cá voi xanh là đơn vị mà Cục Thống kê Săn bắt Cá voi Quốc tế dùng để quy đổi sản lượng dầu của các loại cá voi, tức là 1 con cá voi xanh = 2 con cá voi vây = 2.5 con cá voi lưng gù = 6 con cá voi lớn.

Đại dương bao la mịt mờ, là khu vực thuộc sở hữu chung lớn nhất của loài người. Vì sự rộng lớn và giàu có của biển, biển đã trở thành chiến trường tranh giành lợi ích lớn nhất, chiếc đĩa lớn tranh giành món ngon quý hiếm của thế giới ngày nay. Canada và Tây Ban Nha trong Liên minh châu Âu chỉ vì hạn ngạch cá bơn 17 nghìn tấn, đã châm ngòi cho cuộc chiến thương mại, trong chốc lát làm cho đồng minh quay lưng, nước lửa bất dung. Số lần tranh chấp nghề cá thế giới năm 1995, thậm chí còn vượt qua tổng số của thế kỷ trước. Một phương một nước nào cũng muốn vớt vát thêm nhiều lợi ích cá nhân từ cái "đại công" là đại dương này. Do săn bắt cuồng loạn không gián đoạn, tất cả các loài thú biển và cá, đều sẽ phải đối mặt với con đường cùng ngõ cụt giống như loài cá voi. Hiện nay, sản lượng đánh bắt của các quốc gia đánh bắt cá lớn trên biển như Nhật, Nga, đã không bằng một nửa của những năm trước...

Vì sự bao la và thâm trầm của biển, một phương một nước khi quản lý và duy trì sinh thái, sự chú ý phần lớn tập trung vào bầu trời xanh phía trên đầu mỗi bên, mảnh đất dưới chân mỗi bên, con sông bên cạnh mỗi bên, đối với cái "đại công" là đại dương này, con người khi dâng tặng cho cô ấy những lời ca tụng du dương những lời ca ngợi ngọt ngào, không biết có bao nhiêu sông suối khe lạch cuốn theo bùn nhão nước đục cùng tạp vật, để khiêu khích sự xanh biếc và tráng lệ của cô ấy, cũng không biết có bao nhiêu cuồng phong bão táp cuộn theo khí độc nước độc cùng bụi bặm, để bóp nghẹt sự tươi đẹp và thơm ngát của cô ấy. Cái "đại công" mà nhân loại chung sở hữu, thực chất lại trở thành nơi hội tụ tư tâm chứa dơ chứa bẩn của đủ mọi nẻo đường.

Nếu như cá voi thực sự biết tự sát, các phóng viên và nhà văn trong số chúng, vừa viết bài ca ngợi sự nguy nga và huy hoàng mà nhân loại từng tạo ra bằng ý thức quần chúng, vừa không thương tiếc đả kích xem ra ý thức tập thể của nhân loại lại lỏng lẻo, thiếu sót và yếu ớt đến thế nào khi đứng trước cái "đại công" là đại dương.

Sáu

Tiếng hươu kêu tiếng sói tru tiếng hổ gầm tiếng vượn hót giữa muôn vàn núi rừng, thằn lằn bò côn trùng nhảy bọ cạp trốn rắn ẩn nấp giữa muôn vàn vách đá, cá tung tăng tôm nhảy cá voi phi cá mập chạy giữa muôn vàn sông biển, nấm ô nấm mốc giun đất bò kiến bò giữa muôn vàn kẽ đất, rau xanh lúa vàng thơm trái ngọt quả ngọt giữa muôn vàn sườn đèo sườn núi, ong bay bướm lượn chim kêu chim hót giữa muôn vàn hoa cây... Sự sống ở khắp nơi, tự nhiên phức tạp khó lường, bằng muôn vật muôn vẻ đan xen vạn hữu rực rỡ, đã cấu thành sự vô hạn kỳ diệu. Trong cõi u minh, thiên nhân hợp nhất vật ngã khó phân, trong sự vô hạn kỳ diệu còn dung nạp cả chính con người.

Trong thế giới sinh sự sống do thực vật, vi sinh vật và động vật cấu thành này, loài người với tư cách là linh trưởng muôn loài, tự nhiên là chủ tể không có gì bàn cãi. Khi sinh thái mất cân bằng, chủ tể mới nhận thức được rằng, thoạt nhìn thì thực vật, vi sinh vật, động vật là ba vương quốc độc lập hoàn toàn khác biệt, thực chất chúng mắc nối vào nhau từng vòng, liên kết với nhau từng mắt xích, cấu thành một hệ thống hoàn chỉnh của thế giới sự sống, lại vừa hài hòa, hoàn thiện và khéo léo đến thế. Trong sự cân bằng sinh thái, sự cân bằng của chuỗi thức ăn chính là quy tắc quan trọng nhất.

Cây, côn trùng, chim tuy là một vòng tròn sinh học nhỏ, nhưng lại vô cùng huyền ảo. Cây cối cần côn trùng truyền hoa phấn, côn trùng thì lấy lá, quả của cây làm thức ăn. Nếu như tụ tập côn trùng thành sấm, thì cây cối khô héo cây cối chết, côn trùng liền mất đi nơi sinh tồn; thế là, có những chú chim bay lượn đến ăn côn trùng bảo vệ rừng, rừng lại trở thành ngôi nhà để loài chim trú ngụ. Côn trùng tuyệt diệt thì chim đói, giết chim thì côn trùng thành thảm họa, chặt cây phá rừng, chim và côn trùng liền cùng tổn hại. Trong vòng tròn sinh học nhỏ này, cây, côn trùng, chim tuy khu vực khác nhau, nhưng lại nương tựa vào nhau, môi hở răng lạnh. Lại mở rộng vòng tròn sinh học nhỏ này ra hơn nữa, côn trùng kêu chim hót, có thể làm vui tai người; hoa thơm quả ngọt, vốn là điều con người khao khát; mà lượng lớn oxy mà rừng bày tỏ gan ruột giải phóng ra, đối với con người mà nói không nghi ngờ gì là sự chào đón nhiệt tình...

Đi đến gần chuỗi thức ăn của động vật ăn cỏ và động vật ăn thịt, lại càng có những âm thanh tự nhiên nghe mãi không hết, những cơ duyên thiền định ngộ mãi không thấu. Động vật ăn cỏ khẩu vị khác nhau, ai lấy thứ nấy, không cần tranh giành thức ăn. Trâu, ngựa, cừu dùng cỏ xanh để căng bụng, voi, hươu cao cổ dùng lá cây cành cây để lấp đầy dạ dày. Đối tượng bú mớm nuốt trọn của động vật ăn thịt cũng mỗi loài một sở thích riêng, không giống như con người ăn uống phung phí, trong một bữa tiệc mà chim muông thú rừng trên trời dưới đất, sơn hào hải vị thủy lục bày biện lẫn lộn. Nói chung, động vật ăn thịt lớn chuyên ăn động vật ăn cỏ lớn. Sư tử hổ báo lấy trâu ngựa hươu làm bữa ăn, sói ăn cừu, cáo thì ăn thỏ và chuột, quy luật tương ứng lớn nuốt nhỏ, nhỏ ăn bé này, vô cùng thỏa đáng và phù hợp. Điều thú vị hơn nữa là, động vật ăn cỏ phần lớn sinh ra sừng có tác dụng tự vệ hạn chế và móng chân phi nước đại, thế nhưng động vật ăn thịt bẩm sinh đã mọc răng nhọn móng sắc, nhưng tốc độ chạy của chúng chỉ nhanh hơn động vật ăn cỏ một chút xíu. Điều này khiến cho loại sau đối với loại trước tuyệt đối không phải là vừa chạm tay là bắt được, vừa há miệng là ăn ngay, mà phải trải qua cuộc rượt đuổi không biết mệt mỏi và sự vồ cạp đẫm máu. Cuộc thi chạy cạnh tranh vì sự sinh tồn này, đã kéo dài hàng chục triệu năm nay, nhưng động vật ăn cỏ rốt cuộc vẫn không thể tiến hóa, từ trước đến nay vẫn luôn là "á quân" bị chết oan. Có lẽ để đảm bảo nguồn thức ăn không bao giờ cạn kiệt cho động vật ăn thịt, thượng đế để cho khả năng sinh sản của động vật ăn cỏ lớn hơn rất nhiều so với động vật ăn thịt. Điều còn khiến người ta khó hiểu là, giữa các động vật ăn thịt với nhau, từ trước đến nay vẫn luôn sống yên ổn với nhau. Gấu Bắc Cực dù có đói bụng đến mức đói sắp chết đi chăng nữa, cũng tuyệt đối không tính toán đến đám linh cẩu và cáo ở ngay bên cạnh. Nếu để sư tử tấn công đàn sói, lệnh cho hổ đánh úp cáo, thế giới động vật nhất định sẽ đại loạn thiên hạ, nhưng tình huống này từ xưa đến nay chưa từng nghe thấy.

Sinh vật và động vật trong đại dương, chủng loại và số lượng của chúng, đều là đứng đầu trên Trái Đất. Thăm dò đại dương, người ta sẽ kinh ngạc phát hiện ra rằng, tạo hóa khi sáng tạo ra hàng ức sự sống, sử dụng hoàn toàn không phải là một mô hình. Trừ cá voi sát thủ và một số loài cá mập cá biệt, phần lớn thú biển và cá không hoàn toàn tuân theo quy tắc cá lớn nuốt cá bé. Động vật có vú lớn nhất trong đại dương là cá voi xanh, cá voi vây, loài cá lớn nhất là cá nhám voi, cá nhám phơi nắng, không giống như sư tử hổ báo trên cạn chỉ chọn những con béo múp để nuốt trọn. Những sinh vật khổng lồ trong biển cả này, lại lấy sinh vật phù du và cá tôm nhỏ mà ngay cả những kẻ săn bắt tầm thường nhất cũng khinh thường để làm thức ăn. Lượng ăn hàng ngày của cá voi khổng lồ thường là từ 2 tấn trở lên, nhưng con người không cần phải lo bò trắng răng. Trừ một số vùng biển có sinh vật phù du mật độ cao số lượng nhiều, Nam Cực còn có 5 tỷ tấn tôm Nam Cực để cá voi khổng lồ thưởng thức. Tất cả những điều này, giống như được biên soạn cẩn thận theo mệnh lệnh của tạo hóa. Nếu không, cá voi khổng lồ sẽ phải bận rộn ngược xuôi, nhưng dù thế nào cũng không thể lấp đầy cái bụng đứng đầu thiên hạ đó.

Sự tàn phá của con người đối với sự cân bằng sinh thái, không chỉ thể hiện ở việc vơ vét vô tận đối với tự nhiên, mà còn ở việc thường ép buộc ý chí chủ quan lên sinh vật, khiến kết quả và dự định ban đầu khác nhau một trời một vực. Có người chỉ vì tò mò, đưa thỏ vào Australia, thỏ vì không có thiên địch, thỏ con thỏ cháu sinh sôi nảy nở nhiều đến mức chướng mắt. Thảo nguyên Australia giống như tấm thảm xanh, bị thỏ đùa giỡn đến mức chia năm xẻ bảy, thủng trăm ngàn lỗ. Để tiêu diệt thảm họa thỏ, chính quyền đành phải xuất động máy bay săn bắt, dấy lên một trận "chiến tranh người thỏ", thế nhưng vẫn khó mà kiểm soát được thảm họa thỏ... Nước Mỹ vì bảo vệ hươu hoang dã, từng tàn sát dữ dội sói hoang mạc, đàn hươu vì không có sự rượt đuổi nuốt chửng của sói, gia đình hươu liền trở nên lười biếng trễ nải, nhiệt huyết sự sống suy tàn. Mọi người đành phải thả sói vào náo nhiệt trở lại, gia đình hươu mới lại hưng thịnh như thuở ban đầu. Chính quyền Na Uy vì bảo vệ gà lôi có giá trị săn bắn quan trọng, từng dùng trọng thưởng để khuyến khích mọi người tận lực săn bắt thiên địch của gà lôi - các loại mãnh cầm và cáo, hy vọng gà lôi sinh sản số lượng lớn. Kết quả vì thiên địch biến mất, dẫn đến bệnh cầu trùng và các loại bệnh khác ở gà lôi phát tác thường xuyên, khiến một đại bộ phận gà lôi lần lượt bệnh chết, số lượng giảm sút đột ngột...

Trong tổng thể thế giới sự sống này, chuỗi thức ăn chính là thông qua sự kích thích lẫn nhau, chế ước, chuyển hóa, trao đổi, bù đắp của các loại sinh vật, để duy trì sự cân bằng sinh thái của tự nhiên. Trí tuệ nhỏ nhoi của con người trước trí tuệ vĩ đại của vũ trụ, thực sự là không thể với tới, khó mà theo kịp.

Bí ẩn lớn nhất của tự nhiên, không gì bằng sự sống. Những câu đố ngàn năm của thế giới sinh vật nhiều không kể xiết, cái lõi được bao bọc bởi lớp vỏ thần bí ấy, ngay cả chiếc răng của thiên tài trong loài người cũng khó lòng gặm vỡ. Lươn biển Âu Mỹ sinh ra ở biển sâu trú ngụ trong đầm lầy sông ngòi nội địa, sau khi trưởng thành, chúng xuất phát từ các sông các đầm lầy, cùng tụ tập về vùng biển sâu gần Bermuda để đẻ trứng, rồi chết già ở đó. Lươn con mới sinh, một không có bố mẹ dẫn dắt, hai không có thiết bị quan trắc, lươn Mỹ đều quay về châu Mỹ, lươn châu Âu đều trở về châu Âu, lại đều có thể tìm chính xác đến từng li từng tí phụ nhánh sông và hồ đầm nơi bố mẹ chúng từng trú ngụ. Cho nên, lươn Mỹ tuyệt đối không bị bắt ở châu Âu, lươn châu Âu cũng không thể bị bắt ở châu Mỹ. Lươn châu Âu trưởng thành khi quay về Bermuda, vì phải vượt qua mấy ngàn dặm Đại Tây Dương, để phòng ngừa lươn châu Âu đẻ trứng dọc đường, thượng đế đặc biệt tăng tuổi thọ cho chúng thêm một đến hai năm... Khi gia đình cá voi ngày càng teo lại, từng xảy ra những kỳ văn kỳ quái mà quy luật tự nhiên thông thường không thể giải thích được. Để gia tộc hưng thịnh trở lại, thời kỳ thành thục sinh dục của loài cá voi không những được đẩy lên sớm hơn rất nhiều, mà tỷ lệ thụ thai cũng tăng lên rõ ràng. Cá voi vây vào đầu thế kỷ này khi gia tộc thịnh vượng nhất, thời kỳ thành thục sinh dục là 10 tuổi hoặc muộn hơn, đến những năm 50 sau khi hứng chịu đòn giáng hủy diệt, thì được đẩy lên 6 đến 7 năm. Nỗ lực kết hôn sớm sinh con đẻ cái này của loài cá voi, dưới sự cướp bóc luân phiên của loài người, cuối cùng vẫn không thể vực dậy gia tộc sắp đổ, cứu vãn tình thế nguy kịch...

Vi nhỏ hay khổng lồ, nở hoa hay kết trái, phi nước đại hay bò trườn, bay lượn hay lặn ngụp, ăn cỏ hay ăn thịt, kỳ lạ hay thần bí... vạn vật muôn loài trên thế gian đều là món quà ân sủng mà tạo hóa ban tặng cho con người. Sự diệt vong của bất kỳ loài nào trong số đó, không chỉ khiến chuỗi thức ăn thiếu đi một mắt xích không thể thiếu, khiến chiếc cân bằng sinh thái bị nghiêng đi đôi chút, mà còn đồng nghĩa với việc một thứ mật mã di truyền bị thất lạc vĩnh viễn. Việc con người khai thác cá voi dẫu từng đạt đến mức hút tủy gặm xương, nhưng lại chẳng mấy hiểu rõ địa vị của loài cá voi trong toàn bộ chuỗi thức ăn. Tôi thường đoán rằng, loài cá voi sát thủ hung hãn dưới biển kia, phải chăng cũng giống như bầy sói xám trong đàn hươu ở Mỹ, một khi mất đi nó, các loài thú biển khác sẽ trở nên ủ rũ như những con nai hoang dã ở Mỹ, hoặc có lẽ sẽ bệnh tật ngập tràn, mất hết sức sống giống như loài gà lôi trắng ở Na Uy; mà một khi cá voi xanh, cá voi lưng xám - những sinh thể lớn nhất trên Trái Đất này - tuyệt chủng, thì sinh vật phù du dưới biển liệu có hoành hành không kiêng nể giống như loài thỏ được đưa vào Úc hay không. Từng có chuyên gia tài nguyên cá loại nói với tôi rằng, do ô nhiễm nước biển, tảo và sinh vật phù du ở một số vùng biển đang sinh sôi nảy nở một cách cuồng loạn; do cá lớn thưa thớt, những con cá nhỏ vốn chỉ đóng vai trò làm mồi cho cá lại xuất hiện nhiều vô kể. Điều này không khỏi khiến người ta phải thốt lên tiếng thở dài ai oán rằng "chuông vàng bị vứt bỏ, trống đất vang ầm ầm"...

Bất hạnh thực sự của con người nằm ở chỗ, không biết rằng trong lúc trân trọng bản thân, cũng nên trân trọng mọi sinh linh bên ngoài bản thân; không biết rằng dải lụa màu của sinh mệnh con người vốn dĩ được nối liền một thể với ánh cầu vồng của sinh mệnh bên ngoài. Sự hủy diệt của bất kỳ sinh mệnh nào ngoài con người, không chỉ là bi ai của loài thú, mà càng là bi kịch của con người. Giá trị của sinh bị hủy diệt càng cao, bi kịch lại càng trở nên nặng nề. Thế nhưng, con người vốn có tư duy lại thường có thể trở nên sâu sắc trong nỗi đau đớn của sự phản tư, tỉnh táo trong thứ men cay do chính mình chuốc lấy.

Khi gia đình cá voi khổng lồ suy giảm đến mức đìu hiu chẳng còn mấy mống, khi nhiều loài cá voi lớn đã đứng trước bờ vực diệt vong và được xếp vào danh sách động vật bảo vệ toàn cầu, con người mới dành cho gia đình cá voi sự đồng cảm và quan tâm. Gần đây, cái gọi là những sự kiện cá voi tự sát tập thể xảy ra thường xuyên, con người trong sự hoảng hốt mông lung, cũng đã tiến hành thăm dò một cách táo bạo và tỉ mỉ đối với hiện tượng kỳ lạ này. Trong chốc lát, nào là thuyết địa hình, thuyết nhiếp thực, luận điểm rối loạn, luận điểm dẫn đường, luận điểm lại giống... những phỏng đoán và học thuyết thi nhau ra đời, thế nhưng những luận thuyết này chỉ tìm kiếm nguyên nhân từ mặt địa lý tự nhiên, biến đổi khí hậu cũng như tập tính và di truyền của loài cá voi, kết quả đều vì thiếu thốn chứng cứ xác thực mà nói năng dài dòng rỗng tuếch, chẳng nắm được trọng tâm. Bệnh chung của các luận thuyết trên là chối bỏ trách nhiệm của con người, và phần lớn đã bị phủ định bởi các thành quả nghiên cứu trong những năm gần đây. Khi giữa lớp tuyết tinh khiết của đỉnh Châu Mã Lạp Nhã (Everest) xuất hiện bột thủy ngân và mangan, khi trong "vườn hoa" rực rỡ sắc màu dưới đáy Thái Bình Dương xuất hiện cặn chì và crôm, con người mới dám tự đặt mình lên vành móng ngựa để tự phán xét, tự mổ xẻ, từ đó mới lần lượt hé mở bức màn về cái gọi là bí ẩn cá voi tự sát tập thể.

Loài cá voi sinh sống ở biển sâu dơi thị lực tuy kém, nhưng cũng giống như loài dơi trên cạn, tai chúng có năng lực đặc biệt, hệ thống định vị bằng tiếng vang (sonar) có thể phân biệt phương hướng, nhận diện mục tiêu một cách cực kỳ chuẩn xác. Thứ "giác quan thứ sáu" hiện đang được con người ca tụng, chính là xuất phát từ "sonar động vật". Nhà hải dương học người Đức Tepohlter từng phát hiện nồng độ chất độc tributyltin cao trong não của nhiều con cá heo, loại chất độc này xuất phát từ lớp sơn trên tàu thuyền. Theo điều tra, hiện nay trong đại dương có chứa khoảng vài chục triệu lít độc tố tributyltin, và vẫn đang cho thấy xu hướng gia tăng. Tributyltin có thể phá hủy tế bào thần kinh não của loài cá voi, một khi cá voi trúng độc, liền mất đi năng lực phân biệt phương hướng. Loài cá voi có thói quen bơi theo tàu thuyền để đùa giỡn sóng nước, ở lâu rất dễ bị nhiễm độc. Thêm vào đó, loài cá voi có "ý thức quần thể" tương hỗ cứu lẫn nhau, một con cá voi hay vài con cá heo vì bệnh tật mà mắc cạn, thường dẫn đến việc rất nhiều đàn cá voi cá heo dồn lên bờ đâm vào bãi cát, từ đó xảy ra từng án mạng "tự sát tập thể". Do con người xả bẩn rót độc không điểm dừng ra đại dương, khiến các loài thú biển mắc phải nhiều loại bệnh kỳ lạ. Có người đã phát hiện ra những vết loét do ăn phải chất độc trên cơ thể trinh nguyên của một con cá heo mắc cạn; có người còn phát hiện ra những ký sinh trùng dày đặc trong đầu và tai của cá heo. Nhà di truyền học người Canada Carning đã phát hiện trong lớp mỡ của cá voi lớn và cá heo ở vùng biển châu Âu có hàm lượng polychlorinated biphenyl cao đến kinh ngạc, điều này sẽ khiến thú biển đực mất đi năng lực sinh sản một cách cấp tốc. Carning dự đoán, cứ đà này, tất cả các loài thú biển có nguy cơ tuyệt chủng toàn bộ trong vòng 50 năm tới...

Nếu nói con người vào thời kỳ săn bắt cá voi ở Greenland thế kỷ 17 đã mở màn cho khúc dạo đầu bi kịch hủy diệt loài cá voi, thì sự ô nhiễm đại dương ngày nay lại đang tiến sát đến hồi kết của khúc bi kịch này; nếu nói ngôn từ "tự sát tập thể" của loài cá voi chỉ là cách biểu đạt nhân hóa của con người, vậy thì con người chính là thủ "sát hại" trực tiếp và gián tiếp loài cá voi. Việc "tự sát tập thể" của loài cá voi vốn dĩ nên là lời kháng nghị không tiếng động đối với con người, lời kháng nghị không tiếng động này rõ ràng đang cảnh cáo con người rằng, chúng chẳng qua chỉ là vật hy sinh đầu tiên của sự mất cân bằng sinh thái, đối mặt với tự nhiên, nếu con người tiếp tục không hổ thẹn với đức hạnh, không kiềm chế lại bể dục vô biên, vậy thì con người không nghi ngờ gì nữa cũng đang tiến hành một cuộc đại tự sát tập thể mang tính mãn tính.

Lời Phật dạy rằng: "Trâu già thong thả bước, Trái Đất rất kiên nhẫn." Ngày nay, con người đã nhờ vào chiếc gậy thần thông thiên của khoa học, khiến cho lực lượng và tốc độ đạt được sự kéo dài chưa từng có. Là những con người luôn luôn tận hưởng thành quả của văn minh công nghiệp, chẳng có ai lại đi lưu luyến ngọn đèn dầu đơn độc, càng không có ai đi khao khát chiếc xe bò rách của người xưa. Thế nhưng, khi "tốc độ siêu âm" khiến con người khó có được tâm tình "hái cúc dưới rào đông", khi "phân hạch hạt nhân" khiến con người khó tìm thấy cảnh giới u tịch "suối trong chảy trên đá", con người đành phải lưu tâm đến sự "kiên nhẫn" của Trái Đất. Giả sử con người coi những lời cảnh báo lần này đến lần khác của tự nhiên như gió thoảng bên tai, thì đến một ngày nào đó, Trái Đất vốn đầy "kiên nhẫn" sẽ trở nên cuồng nôn, quái đản, trở nên điên cuồng thất thường lúc giận lúc vui...

Einstein từng nói: "Khoa học là để khiến cuộc sống con người trở nên viên mãn hơn, chứ không phải để khiến con người chết đi một cách nặng nề hơn." Vị lão nhân mang khối óc trí tuệ vĩ đại của nhân loại ấy, những lời nói ra vào tuổi xế chiều lại càng như tiếng chuông cảnh tỉnh: Kết quả của Thế chiến thứ ba rất khó lường trước, nhưng đến Thế chiến thứ tư, con người sẽ dùng rìu đá để đánh nhau.

"Phúc là nơi họa ẩn nấp", câu nói của Lão Tử từ hai ngàn năm trước đã đi thẳng vào cốt tủy, vạch ra tính bao hàm lẫn nhau và tính cộng sinh của phúc với họa hay bất kỳ mặt tích cực và tiêu cực nào của vạn vật. Khoa học có thể khiến cuộc sống của con người trở nên thoải mái và tiện lợi hơn, nhưng cũng làm trầm trọng thêm sự tiêu thụ tài nguyên và suy thoái môi trường; khoa học có thể khiến con người trở nên vô cùng mạnh mẽ, nhưng lại không thể khiến thế giới trở nên an toàn hơn, bóng tối của chiến tranh nguyên tử, chiến tranh hóa học, chiến tranh vi khuẩn thường khiến con người thấp thỏm bất an; khoa học có thể khiến con người hiểu biết rộng rãi về thế giới vật chất, nhưng lại không thể khiến con người trở nên lương thiện và cao cả hơn...

Khoa học tuy đã giải mã được một số mật mã của sự sống trong phạm vi hữu hạn, nhưng vĩnh viễn không thể tạo ra được sự sống tươi mới. Con người có thể chế tạo ra máy bay phản lực, nhưng lại chẳng thể tạo ra nổi một chú bướm xinh đẹp; con người có thể chế tạo ra tàu cao tốc, nhưng lại chẳng thể tạo ra nổi một con kiến bò; con người có thể chế tạo ra tàu ngầm kiên cố, nhưng lại chẳng thể tạo ra nổi một con tôm nhỏ búng nhảy; con người có thể chế tạo ra tòa nhà chọc trời, nhưng lại chẳng thể tạo ra nổi một ngọn cỏ mọng nước; con người có thể chế tạo ra tàu sân bay rộng rãi thênh thang, nhưng tuyệt đối không thể tạo ra sinh thể lớn nhất trong lịch sử Trái Đất - cá voi!

Trong đại dương không thể thiếu đi những kiệt tác của tạo hóa, mất đi kiệt tác của tạo hóa, đại dương liền biến mất đi tầng lớp chập chùng và hàm nghĩa phong phú.

Trong đại dương không thể thiếu đi những kỳ quan của sự sống, biến mất đi kỳ quan của sự sống, đại dương liền mất đi sự tôn nghiêm vô cùng cao quý.

Trong đại dương không thể thiếu đi dòng chảy sinh mệnh cuồn cuộn tráng lệ, mất đi dòng chảy sinh mệnh cuồn cuộn tráng lệ, đại dương liền biến mất đi linh hồn cuồn cuộn dào dạt.

Đối mặt với biển cả bao la, giả sử con người có thể thực sự hình thành nên ý thức quần thể mang tính toàn cầu, nhanh chóng trả hết món nợ cá voi còn thiếu, để gia đình cá voi được thịnh vượng như thuở nào, điều đó không chỉ là ngày hội lớn của loài cá voi, mà cũng sẽ là phúc lớn nhất của nhân loại...

Ngày 10 tháng 8 năm 1996 tại Tế Nam