[TIÊU HÒA]: Tổ hòe

Trong hơn hai nghìn huyện phận ở Trung Quốc, nơi có độ nhận diện cao nhất e phải kể đến Hồng Động, Sơn Tây. Hồng Động sở dĩ tiếng thơm muôn phương, trước hết là vì đoạn ngâm nga thê lương ai oán của một người con gái lầu xanh dáng vẻ diễm lệ: "Tô Tam ly liễu Hồng Động huyện..." Kinh kịch là quốc túy, người thích thú khi cao hứng tự nhiên sẽ ngâm nga vài câu 《Ngọc Đường Xuân》, người không thích thỉnh thoảng mở ti vi, đài phát thanh, mắt hoặc tai nói không chừng cũng sẽ bắt gặp một Tô Tam, thế là hai chữ "Hồng Động" liền khắc sâu vào màn hình trí nhớ của người Trung Quốc. Sau khi cải cách mở cửa, giao lưu văn hóa trong ngoài nước thường xuyên, người phương Tây tò mò vậy mà cũng học hát kinh kịch, 《Ngọc Đường Xuân》 do đó trở thành tiết mục ưu tiên hàng đầu của họ. Những năm trước, khi tôi bay vượt Thái Bình Dương tham gia hội nghị đối thoại giữa các nhà văn Trung - Mỹ, từng lắng nghe Tô Tam do các tiểu thư phương Tây hát chay tại một số đô thị lớn. Những thiếu nữ tóc vàng mắt xanh dẫu chẳng phải là cái miệng anh đào chúm chím, khi hát cũng không thể tròn trưa vuông chữ, đối với tâm trạng của Tô Tam mang gông xiềng lại càng không thể có sự lĩnh hội thực sự, nhưng qua đôi môi đỏ mọng ẩm ướt của họ, lại khiến tên huyện "Hồng Động" được truyền bá rộng rãi ở ngoại bang.

Đây là ma lực đặc thù của văn hóa. Thiền sơn Phật tự của Hoa Hạ biết bao nhiêu mà kể, một bài 《Phong Kiều Dạ Bạc》 của Trương Kế, lại khiến tên tuổi của Hàn Sơn Tự ngoài thành Cô Tô trải qua ngàn năm mà không phai mờ. Lầu các đình tạ của Cửu Châu biết bao nhiêu mà kể, một bài 《Nhạc Dương Lâu Ký》 của Phạm Trọng Yêm, lại khiến một lầu các bình thường phàm tục, trở thành thắng tích có du khách nối đuôi không dứt từ sau đời Bắc Tống, cho dù ngày nay lầu cao nhà rộng mọc lên san sát, Nhạc Dương Lâu cũng không hề mất trọng lượng, nó mãi mãi là "tinh thần lâu" của dân tộc chúng ta.

Tôi vốn là người Ngũ Liên, Sơn Dông, thuở nhỏ không biết Ngũ Liên mà lại biết Hồng Động trước. Trong thôn, họ Lý chỉ có ba nhà chi gần, thuộc hộ tha hương. Khi tôi đang tập nói, bà nội từng hết lần này đến lần khác dạy tôi ngâm nga một khúc đồng dao thế này:

Hỏi quê cũ chúng ta ở đâu,

Đại Hòe Thụ Hồng Động, Sơn Tây.

Cố trử tiên sinh gọi là gì,

Ổ quạ dưới cây hòe lớn.

Quạ đen thui lại có tên khác là ô nha, trong mắt người quê, xưa nay là loài chim điềm gáy. Tiên tổ sao lại ở nơi gọi là ổ quạ chứ? Tâm hồn thơ ấu của tôi mơ hồ khó hiểu. Lớn lên, tôi từng nhiều lần hỏi cha quê cũ rốt cuộc ở đâu, cha luôn dùng giọng điệu không cho phép nghi ngờ mà nói, quê cũ chính là dưới cây hòe lớn ở huyện Hồng Động, là di cư từ thời Hồng Vũ.

Sau khi buông cuồng tòng quân, sự nghiệp nấu văn nấu chữ đã cho tôi cơ hội đi khắp Lỗ, Dự, Yên,Triệu. Bất kể là ở Vận Thành quê hương của Tống Giang, Đằng Châu quê cũ của Mặc Tử, hay là trong thôn làng nhỏ nếp gấp của đại sơn Nghi Mông, phủ Khai Phong giữa chốn trung nguyên, hễ nhắc đến tiên tổ ở đâu, bất kể là cụ già móm mém, thiếu nhi chỏm tóc, hay phu phen thôn nữ, văn nhân nhã sĩ, đại đa số đều nói tiên tổ của họ cũng ở Hồng Động. Những năm trước, tôi từng xem qua không ít gia phả, điệp văn, mộ minh ở nông thôn miền bắc Sơn Đông và miền đông Hà Nam, đại đa số đều ghi chép tiên tổ của họ là di cư từ dưới cây hòe lớn Hồng Động hồi đầu nhà Minh. Sau này tôi lại phát hiện, khúc đồng dao "Ổ quạ dưới cây hòe lớn" kia, vậy mà lại thịnh hành ở hơn nửa nước Trung Quốc. Quá nhiều bách tính như vậy, lấy một huyện Hồng Động làm nơi phát tích, lấy một cây hòe già làm di vật ân tình, quả thực là kỳ tích ngàn đời. Điều này khiến tôi bừng tỉnh ngộ: Hồng Động nổi danh thần châu, tiếng hát của Tô Tam chỉ có tác dụng đôi chút, mà chủ yếu là do cuộc đại di cư của nông dân đầu nhà Minh.

Nỗi niềm hoài niệm là tình cảm vốn có của nhân loại. Tấm chân tình đối với họ tộc và cố hương, đối với người Trung Quốc, vĩnh viễn là một mê cung loang lổ. Việc truy nguyên gốc gác cố hương, tìm tòi sâu xa họ tộc, là bản tính tự nhiên của người nước ta. Mùa thu muộn năm 1998, bạn bè mời tôi ở lại Lâm Phần một thời gian ngắn, xem thác nước Hồ Khẩu. Biết Hồng Động do Lâm Phần quản lý, đi xe chỉ mất nửa tiếng. Đối với tổ hòe, lòng tôi đã ngưỡng mộ từ lâu, trong "Công viên Đại Hòe Thụ" mới xây dựng ở huyện Hồng Động, tâm nguyện mới được toại nguyện. Tôi nhờ bạn bè tìm kiếm huyện chí Hồng Động và tư liệu văn sử, sau khi đọc kỹ kinh ngạc phát hiện ra rằng, bất kể là trong huyện chí, hay trong các bài thơ văn vịnh tụng cổ hòe của văn nhân đời Minh Thanh, "Ổ quạ" đồng loạt đều là "Ổ cò". Huyện chí và sự vịnh tụng của mặc khách Minh Thanh chắc chắn không có gì phải bàn cãi, thế mà khúc dân dao được lưu truyền rộng rãi kia, sao đều biến chữ "cò" thành chữ "quạ" thế? Quạ và cò, rạng rỡ như đen trắng; đổi một chữ, trời vực cách xa. Một dấu hỏi cứng nhắc, khó duỗi thẳng, đã đóng khung trong đầu tôi. Do đến vội đi vội, tôi vô cùng tiếc nuối vì không thể giải mã được nỗi nghi ngờ "là quạ hay là cò". Cuối tháng 3 năm 1999, tôi lần thứ hai vào Lâm Phần, lại tiến hành chuyến thăm dò lịch sử và hiện thực.

Nhị

Lâm Phần, nằm ở phía nam tỉnh Tấn, cổ gọi là Bình Dương. Trên những đại lộ từ đông tây nam bắc đi vào khu đô thị Lâm Phần, mỗi hướng đều sừng sững một tòa bái phường uy nghi hùng vĩ. Trên trán cửa của bái phường, đều khảm năm chữ lớn mạ vàng nổi bật: "Thiên hạ đệ nhất đô". Đây tuyệt đối không phải là sự tự khoe khoang của người Lâm Phần. Nghiên cứu kỹ các điển tịch sử sách dày cộp cắm đầy giá sách, người ta sẽ cảm thấy, Lâm Phần mang danh hiệu "Thiên hạ đệ nhất đô" là danh xứng với thực.

Ông trời đã tạo nên mảnh đất phong thổ cát tường này của Tấn Nam, nơi đây từng là động thiên phúc địa của tiên dân Hoa Hạ.

Năm 1954, các nhà khảo cổ học đã khai quật di tích "Người Đinh Thôn" tại Đinh Thôn thuộc khu vực Lâm Phần. Phát hiện này chiếm vị trí vô cùng quan trọng trong khảo cổ học cổ nhân loại. Trước đó, từ Người vượn Lantian 50 vạn năm trước, Người vượn Chu Khẩu Điếm cho đến Người Sơn Động Bắc Kinh hơn 1 vạn năm trước, nước ta vẫn còn thiếu một mắt xích hóa chất nhân loại và di tích văn hóa thời đại đồ đá cũ trung kỳ. Thế là có người phương Tây bèn ăn nói hàm hồ: Tổ tiên người Trung Quốc là di cư từ châu Âu châu Mỹ sang, người Trung Quốc là biến chủng của ngoại vực. 3 chiếc răng hóa thạch cổ nhân loại từ 10 vạn năm trước được khai quật trong di tích Đinh Thôn, răng có hình xẻng, mà răng cửa hình xẻng lại là đặc trưng quan trọng của người da vàng, hoàn toàn khác biệt với người da trắng có răng cửa hình cái muỗng. 3 chiếc răng ra đời, kinh thiên động địa, trọng lượng văn hóa của Đinh Thôn chỉ điểm này thôi đã có vẻ hơi quá tải. Trong di tích, người ta còn khai quật được một lượng lớn công cụ bằng đá thời kỳ đồ đá cũ giữa và muộn cùng hàng trăm công cụ tinh xảo như dụng cụ cạo, dao lưng tạc, dụng cụ khắc, mũi khoan. Di tích văn hóa Đinh Thôn còn cho người ta biết, từ 2 vạn 6 nghìn năm trước, Người Đinh Thôn đã biết thuần dưỡng động vật, và học được cách trồng trọt, chính thức chấm dứt cuộc sống di cư săn bắt lâu dài, bắt đầu cuộc sống bán định cư và định cư. Trong phòng trưng bày di tích Đinh Thôn, còn trưng bày hóa thạch của 28 loài động vật có vú như tê giác lông mượt, hươu sừng lớn, linh dương sừng xoắn, 5 loài cá và một loạt động vật thân mềm. Trong đó, chiếc răng cửa voi cổ dài 2,6 mét kia, khiến người ngày nay không khó tưởng tượng, voi lớn lúc nằm là một con đập, lúc đứng lên là một ngọn núi; phần xương sống dài 1 mét của cá mè, cá chép, nếu khôi phục lại, quả thực giống như những con thuyền bay rẽ sóng lướt nước; chiếc vỏ trai to bằng chậu rửa mặt, cũng có thể khiến người ngày nay phỏng đoán phần thịt của nó phong phú đến nhường nào... Những năm gần đây, các nhà khảo cổ học lại khai quật được chiếc trống cổ nhất Trung Quốc tại Đào Tự gần Đinh Thôn, thân trống là khúc cây được khoét rỗng, mặt trống làm bằng da cá sấu...

Chính Người Đinh Thôn là những người đầu tiên gieo mầm mống văn minh vào đất màu mỡ, khiến trí tuệ dân tộc không ngừng bừng nở; chính hậu duệ của Người Đinh Thôn là những người đầu tiên nhào nặn hỉ nộ ái ố vào nhịp trống, tấu lên chương nhạc đầu tiên của dân tộc Hoa Hạ!

Mặc dù 《Sử ký》 gọi là "Nghiêu đô Bình Dương", mặc dù 《Sơn Tây thông chí》 nói Bình Dương là "Uyên súc của thánh hiền, cố đô của đế vương", mặc dù Lâm Phần thời Tấn đã có miếu Nghiêu với quy mô tráng lệ, mặc dù lăng Nghiêu to lớn như núi vẫn sừng sững bên cạnh Phù Sơn thuộc Lâm Phần, nhưng theo tôi được biết, Đường Xã ở Hà Bắc, Định Đào ở Sơn Dông, Thấm Thủy và Dực Thành ở Sơn Tây cũng khoe khoang là đô thành của Nghiêu. Khi phân tích, phán đoán, suy luận, khảo cứu tính chân thực của phong vật lịch sử, người ta thường bỏ qua một số chi tiết thoạt nhìn ít liên quan đến sự vật nhưng lại mang ý nghĩa đặc biệt. Ba chiếc răng của "Người Đinh Thôn", trống da cá sấu của Đào Tự, đều đang minh chứng cho tính khả năng, tính khả thi, tính khả tín của việc vua Nghiêu xây dựng đô thành ở Lâm Phần.

Điều minh chứng rõ ràng nhất cho kết luận "Nghiêu đô Bình Dương" của Thái sử công, không gì bằng Hồng Động mang tên cổ "Thần thánh chi bang". Trên mảnh đất Hồng Động này, từng con suối, từng hòn đá, từng ngôi làng, từng họ tộc, đều sẽ kể cho con người nghe sự thần bí và già cỗi của lịch sử. Trong 《Trung Quốc lịch đại danh nhân từ điển》 do Khoa Lịch sử Đại học Nam Kinh biên soạn, nhân vật thời cổ đại được liệt kê có 26 vị, mà có thể tìm thấy truyền thuyết hoạt động và di tích văn hóa của họ ở Hồng Động lại chiếm hơn một nửa.

Bohr, người sáng lập thuyết lượng tử, vô cùng kính phục triết học phương Đông cổ đại, khi nhận huân chương, ông đã chọn hình Thái cực đồ của Phục Hy làm hoa văn. 《Hồng Động huyện chí》 ghi chép, Phục Hy diễn bát quái chính là tại Quải Để Thôn của huyện này. Quải Để Thôn hiện nay vẫn còn lưu giữ miếu Phục Hy, sau miếu có lăng Phục Hy, trong thôn thiết lập đài vẽ quái. Quải Để Thôn có tám thôn xung quanh bao bọc, hơn nữa cách Quải Để đều là tám dặm, có hình Thái cực đồ. Tám ngôi làng mang tên họ riêng của mình lần lượt đại diện cho Càn Khảm Chấn Tốn Ly Khôn Đoài Cấn trong bát quái, lần lượt biểu thị cho thiên thủy lôi phong hỏa địa trạch sơn. Quải Để Thôn thời xưa còn có hai tòa lầu trang điểm, tượng trưng cho hai nghi nhật nguyệt. Hai nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái, bát quái sinh sáu mươi tư quái. Cả nước vẫn còn vài nơi lưu giữ miếu, mộ Phục Hy, nhưng được đồng bộ hoàn chỉnh như Hồng Động thì chỉ có nơi này mà thôi.

Có Phục Hy ắt có Nữ Oa. Giống như tổ tiên của người "răng hình muỗng" là Adam và Eva, tôn ông thái quân của người "răng hình xẻng" chúng ta chính là Phục Hy và Nữ Oa. Tại Hầu Thôn, Hồng Động, có miếu Nữ Oa, lăng Nữ Oa sớm nhất Trung Quốc. Gần lăng miếu, có một gò đất cao, trong gò đất chôn những viên đá màu sắc khác nhau, truyền thuyết là giới tịnh hư Nữ Oa luyện đá vá trời. Trên di tích miếu Nữ Oa, từng có một trăm linh tám cây bách cổ, hiện nay ba cây vẫn còn thân rồng cành uốn lượn, tương truyền là bách đời Chu. Một cây bách đầu khỉ, thân cây đạt tới tám vòng ôm...

Người nước ta từ xưa gọi là con cháu Viêm Hoàng. Hoàng Đội một trong Viêm Hoàng, họ Công Tôn, tên Hiên Viên. 《Hồng Động huyện chí》 chép, Hoàng Đế sinh ra tại thôn Công Tôn Bảo của huyện này, tên thôn chính là được đặt theo họ của Hoàng Đế. Người kế vị ngôi vị của Hoàng Đế là cháu nội của Hoàng Đế là Chuyên Húc, về Chuyên Húc, 《Hồng Động huyện chí》 tuy không ghi chép, nhưng đối với Cao Dao là con thứ bảy của Chuyên Húc lại liệt kê rất nhiều. Cao Dao sinh ra tại thôn Cao Dao, Hồng Động, cho đến nay hương khói cúng bái Cao Dao trong thôn vẫn lượn lờ bay lên. Đã vậy Cao Dao sinh ra ở Hồng Động, phụ vương của ông sao có thể không để lại dấu tích. Người kế thừa đế nghiệp của Chuyên Húc là Đế Khốc, Đế Khốc là chắt của Hoàng Đế. Kế vị ngôi lớn của Đế Khốc là con trai của Đế Khốc là Đường Nghiêu, Nghiêu sinh ra ở đất Y của Lâm Phần, sau dời đến Dương Giải, Hồng Động. Đường Nghiêu nhường ngôi cho Ngu Thuấn, Ngu Thuấn sinh ở Chư Phùng, Hồng Động... Đến đây, Phục Hy đứng đầu "Tam hoàng", cũng như "Ngũ đế" được lịch sử ghi chép, tất cả đều lưu lại dấu chân khắc hằn của mình ở Hồng Động.

Còn về truyền thuyết về hai vị đại ẩn sĩ Sào Phụ và Hứa Vụ có quê cũ ở Hồng Động, cũng được lưu truyền từ đời này sang đời khác trong nhân dân Hồng Động, quen tai rành mạch.

Thôn Dương Giải, Hồng Động là nơi sinh ra Nữ Anh, con gái út của vua Nghiêu. Du ngoạn miếu Cô Cô rộng gần trăm mẫu bên cạnh thôn, người ta sẽ nhìn thấy một câu đối đáng để ngẫm nghĩ: "Tỉ hoàng hậu muội hoàng hậu tỷ muội hoàng hậu, phụ đế vương phu đế vương phụ phu đế vương." Câu đối này mộc mạc như lời nói, lại khái quát lên thời kỳ thanh thế thái bình từ ngàn xưa được ca tụng là "Nghiêu thiên Thuấn nhật". Những năm cuối đời Đường Nghiêu, vì vội vã nhường ngôi, để khảo sát Ngu Thuấn người kế vị mà ông đã chọn, đã gả con gái lớn Nga Hoàng, con gái thứ hai Nữ Anh cho Thuấn. Thuấn lúc đó tự tay cày cấy ở Lịch Sơn, Hồng Động, vốn chỉ là một người nông phu. Sau khi Thuấn kế vị ngôi lớn, hai chị em Nga Hoàng, Nữ Anh đều làm hoàng hậu, cha và chồng đều từng làm đế vương...

Trên cả nước, nơi truyền thuyết Thuấn cày Lịch Sơn có tới 21 nơi, điều này có liên quan nhất định đến việc Thuấn khi trẻ bị mẹ kế và người em cùng cha khác mẹ tên Tượng ngược đãi, buộc Thuấn phải bôn ba khắp nơi; nhưng quan trọng hơn là, sau khi Thuấn kế vị, ơn đức ban cho trăm họ, danh tiếng ngày càng lừng lẫy, mọi người vì kính trọng, đều hy vọng Thuấn từng lao động trên một vùng đất đai nước non mà mình sinh sống... Tuy nhiên, Thuấn rốt cuộc cày cấy ở ngọn Lịch Sơn nào mà không phải gượng ép phụ hội, một tập tục được tiếp nối hơn bốn nghìn năm ở Hồng Động, sẽ khiến người ta cảm thấy Thuấn cày ở Lịch Sơn, Hồng Động hợp với tình lý hơn.

Từ khi Nga Hoàng, Nữ Anh gả đến Lịch Sơn, Hồng Động cách đó 70 dặm, người Dương Giải và người Lịch Sơn đã kết thành thông gia. Người Dương Giải gọi Nga Hoàng, Nữ Anh là Cô Cô, người Lịch Sơn gọi Nga Hoàng, Nữ Anh là Nương Nương. Hàng năm vào mùng ba tháng ba, người Dương Giải phải đến Lịch Sơn đón Cô Cô về nhà mẹ đẻ cúng tổ tiên, đợi đến ngày hai mươi tám tháng tư là sinh nhật vua Nghiêu, người Lịch Sơn lại đến Dương Giải rước Nương Nương về lại. Hoạt động đón Cô Cô rước Nương Nương này, trải qua hơn bốn nghìn năm truyền thừa đến nay không suy tàn.

Hàng năm vào mùng ba tháng ba âm lịch, nam thanh nữ tú già trẻ lớn bé thôn Dương Giải đều mặc trang phục rực rỡ lộng lẫy, theo nghi lễ đón hoàng hậu, lập thành đội ngũ loan giá hơn ngàn người đi đón Cô Cô. Mọi người hoặc nâng chấp sự, hoặc hộ phượng liễn, hoặc giương vạn dân tán, hoặc cầm kim qua, phủ việt, triều thiên đăng, hoặc giương kim chùy, ngân chùy, phương thiên kích, hoặc khiêng heo dê, hoặc gánh rượu ngon, rầm rộ kéo dài đi về phía Lịch Sơn cách đó 70 dặm...

Điều làm rung động tâm hồn nhất chính là đội ngũ uy phong lồng cồng do hàng trăm người hợp thành. Những hậu duệ của nhà phát minh ra trống da cá sấu Đào Tự này, mặc đồng phục ngắn màu vàng mơ, đều tăm tắp, mạnh mẽ dẻo dai, oai nghiêm đường đường, uy phong lẫm liệt. Chỉ nghe cồng chiêng đánh nhịp, kim cổ tấu vang, lên xuống có trật tự. Các tay trống lúc thì nhảy đánh, lúc thì xoa đánh, lúc thì giơ đánh, lúc thì cưỡi đánh, tiếng trống như sấm động mặt đất, như bình bạc chợt vỡ, tựa thác Hồ Khẩu đổ xuống, gõ say ngọn núi, gõ mềm dòng nước...

Tương truyền, trong các khúc điệu mà các tay trống tấu lên, có năm khúc do vua Nghiêu vua Thuấn tự tay sáng tác.

Đội ngũ đón Cô Cô đến được bảy thôn tự nhiên dưới chân Lịch Sơn, cha chú bảy thôn dốc ngược giày ra nghênh đón, chăn ấm giường mới, rượu ngon thức ăn bày biện, coi như khách quý...

Hàng năm vào ngày hai mươi tám tháng tư âm lịch, Nga Hoàng và Nữ Anh ở nhà mẹ đẻ hơn một tháng lại phải về Lịch Sơn tham gia thu hoạch vụ hè, bà con bảy thôn Lịch Sơn lại với quy mô tương tự, nghi lễ tương tự, đến thôn Dương Giải rước Nương Nương. Trong hoạt động đón Cô Cô rước Nương Nương, các thôn làng đi qua không nhà nào không khép cửa then cài, quỳ lạy nghênh giá, giữa phố đầu thôn, hoa quả thực phẩm đầy mâm đầy bàn, cung cấp cho đội ngũ đưa đón ăn uống thơm ngon đầy miệng. Hoạt động đưa đón này, trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa" cũng không bị gián đoạn. Bách tính không thể rầm rộ làm, bèn tự phát tổ chức lại, năm ba người tụm lại, ngực giấu bánh ngô, vốc vài nhánh ngải cứu làm hương, múc vài bình nước suối làm rượu, để thành kính hoàn thành sự cúng bái của tâm hồn.

Một tập tục, ở hai ngôi làng cách nhau hơn 70 dặm, vậy mà kéo dài hơn bốn nghìn năm, điều này trong lịch sử nước ta e là độc nhất vô nhị. Nó cho thấy ơn đức thịnh vượng của vua Nghiêu vua Thuấn khắc sâu vào tận xương tủy trong dân gian Hồng Động như thế nào!

---❊ ❖ ❊---

Ở kinh đô Nghiêu Lâm Phần, ở "thần thánh chi bang" Hồng Động, các vị thủy tổ, tiên tổ của dân tộc Hoa Hạ, từng trưng bày hoài bão của tráng sĩ, từng thử nghiệm sự quả cảm của anh hùng, từng tiến hành cuộc chinh phục văn minh. Mặc dù sự mờ ảo của truyền thuyết đã khoác lên các vị thủy tổ tiên tổ những lớp cà sa thần bí, mặc dù những cung điện lầu đài trong tưởng tượng của hậu thế đã sớm sụp đổ, nhưng hào quang thần thánh của họ sẽ không tiêu tan, bởi vì tất cả những tâm hồn từng mơ ước, từng tìm kiếm, luôn sục sôi trong dòng máu của người đời sau...

Hồng Động, phần lớn lịch sử văn minh cổ đại của Hoa Hạ được cô đọng ở nơi đây;

Lâm Phần, ngươi là nơi chỉ cần nắm một nắm đất là có thể vắt ra dịch thể của nền văn minh cổ đại.

Tam

Tôi vẫn không quên mục đích chính của việc hai lần vào Lâm Phần và Hồng Động: nhặt nhạnh những câu chuyện diễn ra dưới cây hòe già, giải mã câu đố "là cò hay là quạ".

Trước khi đi, tôi đã tra cứu 《Từ hải》, mục từ về chim cò được viết thế này: Cò, lớp chim, tên chung của các loài thuộc họ cò. Chim lội nước kích thước lớn. Hình dáng giống sạc sà lại giống diệc; mỏ dài và thẳng. Cánh dài lớn mà đuôi tròn ngắn, bay lượn nhẹ nhàng nhanh chóng. Thường hoạt động ở ven nước, đêm ngủ trên cây cao. Chủ yếu ăn cá, tôm, ếch và loài giáp xác. Lông màu xám, trắng hoặc đen. Cò đen thân dài khoảng một mét, cò trắng lớn hơn cò đen. Cò trắng thường gặp ở miền bắc nước ta...

Người bạn mời tôi đến đã hơn năm mươi tuổi, là lao động tiên tiến toàn quốc ngành quản lý dược phẩm. Nhắc đến chuyện dược liệu, anh ấy rành rọt như đếm của báu trong nhà. Tôi hỏi vùng Lâm Phần, Hồng Động có từng có chim cò không, anh ấy ngạc nhiên như chuyện lạ, lắc đầu nói không, và liên tục sắp xếp cho tôi tham quan danh lam thắng cảnh, cứ như thế mới có thể đáp ứng cái gọi là nhã thú của người có văn hóa. Mỗi khi đến một nơi, người đồng hành cùng tôi đại đa số là những thanh niên khoảng ba mươi tuổi, hỏi về chuyện chim cò, họ ngạc nhiên kinh ngạc, đối với tôi vị khách đến từ kinh đô, đem định nghĩa trong 《Từ hải》 để theo hình vẽ tìm chim cò, vô cùng khó hiểu. Cứ như loài chim lớn màu trắng ấy, từ xưa đến nay chẳng có duyên gì với họ.

Mấy ngày thăm dò, khó tìm bóng dáng cò, tôi không khỏi chán nản bực bội, buồn bã rầu rĩ, nôn nóng lo lắng. Cuối cùng bạn tôi cũng dò thấu tâm tư của tôi, vội vã mời đến hai vị "bí thư văn hóa". Một là Vương Đức Quý đã hơn bảy mươi tuổi, hai là Lưu Úc Thụy đã qua tuổi lục tuần. Đầu thập niên 80, Vương, Lưu lần lượt giữ chức bí thư chính, phó huyện ủy Hồng Động. "Công viên Đại Hòe Thụ" chính là nhờ hai ông trù tính xây dựng. Vương, Lưu từng làm quan ở nhiều nơi tại Lâm Phần, đến đâu cũng đại pháp tiểu liêm, không uống nước suối độc, lại tranh thủ lúc bận rộn để ngâm thơ vịnh tụng, cảm hoạn thời thế, thỉnh thoảng thu được câu thơ từ thanh tao đẹp đẽ. Sau khi về hưu, cả hai đều gắn bó tình cảm với Đại Hòe Thụ, say mê văn hóa Nghiêu. Điều đáng nói là Lưu Úc Thụy là nhân vật chính trong tiểu thuyết ký sự 《Thiên võng》. Sau khi 《Thiên võng》 được đưa lên màn ảnh, nhân vật chính vẫn giữ nguyên tên thật, người nước ta từng tranh nhau xem, họ Lưu từ đó đứng sừng sững trong lòng nhân dân với hình ảnh vị quan thanh liêm.

Các di tích thắng cảnh của Lâm Phần, Hồng Động hầu như đều chuẩn bị sẵn các tập sách tuyên truyền, một khi đã qua sự chưng cất của chữ nghĩa, bay hơi mất nước cốt mà năm tháng hàm chứa, phai nhạt đi màu nền của lịch sử, đọc lên thấy nhạt nhẽo. Vương và Lưu đều lớn lên bằng cách uống nước sông Phần, nhắc đến chuyện cũ Hồng Động thì tình đoạt thần bay, gợi lại chuyện xưa, bóng bụi vết mộng hiện lên rõ ràng như tranh vẽ...

Tiên dân vốn là đuổi theo nguồn nước bãi cỏ mà ở, văn hóa thường kết duyên với sông lớn. Văn minh Tam Tấn bắt nguồn từ sông Phần. Sông Phần chảy suốt Tam Tấn dài hơn bảy trăm cây số, không nghi ngờ gì nữa là mạch máu và biểu tượng của Sơn Tây. Nước sông Phần chảy ra từ lôi miếu núi Quản Sầm huyện Ninh Vũ, đội ngọc đeo châu, quanh co chảy xuống phía nam, qua hẻm núi Cổ Giao, ra khỏi cửa ải Lan Thôn, cắt ngang bồn địa Thái Nguyên, lại xuyên qua hẻm núi Linh Hoắc, vừa hát vừa múa, thẳng tiến Lâm Phần... Hai bờ sông Phần, suối nổi tiếng lớp lớp hiện ra, vừa giống như những viên ngọc bích lớn trang trí dòng nước Phần, vừa dùng dòng nước sạch chảy róc rách không ngừng để tăng thêm vẻ hào hùng cho sông Phần. Điểm cực bắc của huyện Hồng Động có một ngôi làng tên là Thạch Chỉ, ý là dòng nước Phần chảy xiết đến đây đã bước vào vùng đồng bằng không có độ dốc, trong nước không còn đá lăn nữa. Sông Phần tại Hồng Động lập tức hiện rõ vẻ tráng khoát hãn mạn, nó giống như một tấm lụa xanh trải đất, dịu dàng đa tình. Núi có nước thì yểu điệu, đất được nước thì màu mỡ, sông Phần khiến bách tính Hồng Động dân sung túc tài sản phong phú. 《Hồng Động huyện chí》 đời Minh chép: "Hồng Động lưng tựa núi Hoắc mặt giáp suối Giản, núi Kê Sơn đứng sừng sững phía đông, sông Phần vòng quanh phía tây, hình thế non sông, cỏ cây tươi tốt, đứng đầu Tam Tấn, vốn là một phương hùng cường vậy." Trong quyển nghệ văn của 《Bình Dương phủ chí》, có ghi lại một bài thơ năm chữ một trăm vạn của Quách Tự Hưng người đời Nguyên, miêu tả Tấn Nam lúc bấy giờ đang ở triều Nguyên thành chốn cực lạc bình an thuận lợi: "... Hình thế mở ngàn năm, bản đồ lớn một phương. Thành trì khác che chắn, nha thự kiểu uy nghi... Người bán rau đầy chợ, hòe quạ rợp bên đường... Cỏ linh lăng xanh cung rau ăn, nho tím ngấy nước. Chuột béo rất thích ăn, cá đẹp hiếm cầu nếm. Đàn nhạn sa bến thu, gọi chim oanh hướng gò mai..." Triều Nguyên từng diễn ra màn kịch tăm tối nhất trong lịch sử Trung Quốc, mà Tấn Nam dưới ngòi bút của họ Quách vậy mà ngay cả chuột béo cũng kén chọn thức ăn để ăn. Nhưng nhìn toàn bài thơ, họ Quách ý ở chỗ miêu tả phong tình quê cũ, không thấy một câu từ nịnh nọt kẻ thống trị Mông Nguyên.

Giả sử danh sĩ đấu phương họ Quách khi vịnh tụng quê cũ khó tránh khỏi có thành phần khoe khoang, hơn nữa triều Nguyên đối với chúng ta rốt cuộc đã xa xôi, người ngày nay rất khó bước vào bức tranh phong tục do họ Quách tạo dựng bằng âm vận. Mà hai vị "bí thư văn hóa" Vương và Lưu, lại dùng sự tận mắt chứng kiến, tận tai lắng nghe, tự mình trải qua và quan sát của họ, phác họa cho chúng ta một bức tranh hài hòa giữa con người và tự nhiên của người thập niên 50.

Hồng Động, người ta gọi là "Thành phố hoa sen có nước bao quanh". Hai bờ sông Phần, từng là cánh đồng hoa. Khi gió xuân cắt thổi gợn sóng nước Phần, mưa xuân lất phất gột rửa sự tịch mịch của mùa đông, cành liễu bèn giã vàng trổ xanh. Bồ công anh, mã đề, cỏ linh lăng, bìm bìm lần lượt nở nụ, cây mơ, đào, lê, lựu, hải đường, cúc thu nở đúng mùa, từ hoa đào đỏ đến hoa lau trắng, từ đầu xuân đến muộn thu, muôn màu muôn vẻ, chuyện hoa không tàn. Người Hồng Động đặc biệt yêu sen. Trong các đầm ao ao hồ, mương rạch ngõ ngách trên mảnh đất Hồng Động, đâu đâu cũng trồng sen. Nơi có thể làm mê mẩn đôi mắt của con người nhất phải kể đến hoa phù dung trong hào thành Hồng Động. Hào thành rộng lớn từng vòng quanh cổ thành, "đế thành bao bọc nước" cấu thành hành lang hoa sen. Tiết giữa mùa hè, phù dung trồi nước, lá béo hoa lớn, chen chúc nhau, kề vai tranh đầu. Hoa sen trắng như tuyết như ngọc, không vướng chút bụi trần, sen hồng như lửa như diêm, dáng múa uyển chuyển, vịt đùa sóng trong, ngỗng kêu khóm hoa, người đến bên bờ sông, áo mỏng gió thơm, cái mát mẻ mới mẻ gột rửa cái oi bức...

Ở Hồng Động, sông Phần cuồn cuộn và những dòng suối ngách rạch do nó sinh ra, từng là lãnh địa thuộc quyền sinh sôi tự do của cá, tôm, sò, tảo. Mật độ cá tôm trong sông Phần ngày xưa, khiến cho những người câu cá ngồi lì bên hồ câu ngày nay phải há hốc mồm kinh ngạc. Do cá nhiều tôm phong phú, hậu duệ của "Người Đinh Thôn" lớn lên ở Hồng Động, có răng hình xẻng, tỏ ra vô cùng kén chọn trong việc ăn cá. Sông Phần từng nổi tiếng với cá trê, con lớn hơn chục cân, con nhỏ ba năm lạng. Cá trê nấu đậu hũ ngày nay đã trở thành một món ăn đắt đỏ cao cấp ở các khách sạn sao, nhưng người Hồng Động ngày xưa bất kể cá trê lớn nhỏ, đều khinh thường không thèm ăn. Nguyên nhân là cá trê thích ăn vật mục nát, người Hồng Động chê nó không sạch. Sông Phần lắm ba ba, mùa hè nam thanh nữ tú đùa giỡn trong nước, chỉ cần dùng chân giẫm giẫm, là có thể móc từ trong bùn cát ra mấy con ba ba lớn. Ba ba ngày nay đã trở thành món bổ thượng phẩm cho người dưỡng sinh, thế mà người Hồng Động năm xưa lại kiên quyết không húp. Lý do là ba ba lớn ở bùn tím không sạch, hơn nữa mắt nhỏ như hạt cân, ngũ quan chật hẹp, vẻ ngoài xấu xí của nó khiến người Hồng Động chán ghét. Cho đến đầu thập niên 80, ba ba béo năm hào một cân cũng không ai ngó ngàng tới. Nhân vật chính Lưu Úc Thụy của 《Thiên võng》, giữa thập niên 50 từng dạy học tại một trường trung học bên bờ sông Phần. Hôm nay là chủ nhật, anh vì soạn bài nên chưa về nhà, khi đến trưa, đang lo không có thức ăn kèm cơm, có học sinh tự nguyện ra sông Phần bắt cá, nói xong xách lưới vạt càn cẳng chạy ra bờ sông, chừng nửa tiếng, liền mang về sáu con cá chép vàng. Lại nửa tiếng nữa, nửa nồi cá chép om được bưng lên bàn sách, thầy trò hai người bèn thỏa thích ăn uống. Từ trong ký ức ấm áp và ngọt ngào của Lưu Úc Thụy, dường như tôi ngộ ra một loại tín hiệu truyền đi: người ta năm xưa ra sông Phần bắt cá, giống như nông dân ra ruộng rau cắt hẹ, phụ nữ thôn ra giàn dưa hái đậu, có thể cúi người nhặt lấy, tùy ý cắt tùy ý hái. "Bí thư văn hóa" Vương Đức Quý gần bảy mươi tuổi, lúc nhỏ từng là cao thủ bắt cá mò tôm, con trai ông cũng không thiếu gen săn cá. Mùa hè năm 1970, sau một trận mưa lớn, sông Phần dâng nước đột ngột, trong nước thiếu oxy, cá chép vàng, cá mè trắng, cá trê, lần lượt nhô đầu lên mặt nước, dày đặc chi chít, lưng liền lưng. Con trai Đức Quý, chèo một chiếc thuyền nhỏ, nhẹ nhàng lái vào ngách sông, tay giơ khúc gỗ mà "Người Đinh Thôn" từ 10 vạn năm trước đã biết sử dụng, nhắm thẳng vào đàn cá mà đập tới tấp, chỉ trong một tiếng, đã săn được hơn trăm cân cá... Xem ra câu "Cá tươi ngon hiếm cầu nếm" của họ Quách đời Nguyên tuyệt đối không phải là lời nói quá.

Từ thời Tần Hán Tùy Đường, Tấn Nam đã là kho lúa vựa lụa của hoàng gia. Sau khi lập nước, vùng Tấn Nam trồng lúa nước, nước như dải lụa bích, lúa như thảm nhung xanh, khiến Tấn Nam từng một thời trở thành Giang Nam đất bắc thực thụ. Khi tôi hỏi về tình hình sinh hoạt của gia đình nông dân ở đây trước giải phóng, Vương Đức Quý từng chủ biên 《Lịch sử hợp tác hóa nông thôn Lâm Phần》 cho tôi biết, nông dân vùng Tấn Nam trước giải phóng nếu không gặp thiên tai chiến loạn, chưa từng ăn lương thực thô. Vương Đức Quý là một thư sinh nghèo, năm 1946 khi ông học cao tiểu, theo quy định của nhà trường, mỗi tháng cung cấp 45 cân bột mì, 1 cân rưỡi dầu đậu, tiền thức ăn 2,5 đồng, gia đình thành phần trung nông thấp kém của ông vậy mà vẫn có thể ứng phó dư dả. Tiêu chuẩn sinh hoạt của học trò nhà nông lúc bấy giờ, cho dù ở trong các trường tiểu học hy vọng ngày nay, cũng có vẻ hơi xa xỉ. Vương Đức Quý lưu luyến nhất là thời kỳ đầu hợp tác hóa, thời kỳ đó, bách tính Tấn Nam nhà nhà sung túc, cười gõ cửa tre. Vương Đức Quý khó quên nhất năm 1956, năm đó được mùa lớn, hoa mầu thuận lợi. Lúa mì mùa hè ra sân, hàng ngàn hàng vạn thôn, đống lúa mì liền mây, bồ lúa hũ gạo nông dân đầy ắp, vật báu màu vàng chất đống cạnh sân, vậy mà phân không hết; bông vải mùa thu nứt nẻ, chuông vàng treo lủng lẳng, bông trắng như tuyết, trạm thu mua đông nghịt bông. Có một hợp tác xã cao cấp tên là Cam Đình, điều động ba chiếc máy kéo chở bông đến trạm thu mua, bánh xe quay vù vù, không quản ngày đêm, chở suốt cả một mùa đông...

“Nước sông Phần chảy rào rào, mùa xuân tháng ba nở hoa mơ, đợi đến tháng năm mơ chín, lúa đại mạch tiểu mạch lại trổ bông...” Thập niên 50, Quách Lan Anh sinh ra bên bờ sông Phần, từng dùng khúc ca 《Dòng nước Phần chảy dài》, hát sôi sục thần châu. Lúc này, tôi mới thực sự lĩnh hội được cái thần vận chim oanh ra khỏi thung lũng, tiếng động xà nhà của nữ nghệ sĩ ca hát.

Sông lớn và đồng bằng màu mỡ là một cặp tình nhân sâu nặng thắm thiết, hương thơm hoa tiếng chim kêu là kết tinh sự giao hoan của đất nước. Mất đi hương hoa là vùng đất tuyệt vọng, thế giới không tiếng chim là thế giới tĩnh mịch chết chóc. Hai bờ sông Phần từng là thiên đường trăm chim chầu về. Trên cành liễu từng có chim oanh kêu ríu rít, trong hồ sen từng có uyên ương ấp cổ, trên xà nhà mới từng có én xuân làm tổ, trên chạc cây từng có chim khách xây ổ, trong ruộng lúa từng có đàn chim kêu râm ran, trên sống mái từng có bồ câu đưa thư kêu gù gù, trong khóm sậy từng có chim trả bay lượn, trên bầu trời từng có chim ưng tiến bước, trên bến thu từng thấy đàn nhạn đậu nghỉ, trên đê đông từng để lại vết chân nhạn trong tuyết... Chim lành từng hôn bờ môi thơm ngức hoa hai bờ sông Phần, chim quý từng ôm ấp cành xanh lá thắm Hồng Động, khiến cho non suối cỏ cây Hồng Động thuở xưa, đặc biệt thanh nhuận mê người.

Tôi cuối cùng cũng tìm thấy dấu vết của chim cò từ trong ký ức say đắm của Vương và Lưu.

Hai vị "bí thư văn hóa" đều là nhân chứng tận mắt thấy chim cò. Đầu thập niên 50, bãi sông Phần trong địa phận huyện Hồng Động, giữa đám cỏ nước, ngước mắt lên là có thể thấy từng đàn cò trắng. Cho đến cuối thập niên 60, vẫn thỉnh thoảng có vài ba con cò dọc theo con sông vỗ cánh bay qua...

Lưu Úc Thụy hiện là hội viên Hiệp hội Nhà văn tỉnh Sơn Tây, thuở nhỏ để viết bài văn "Ngắm cò", vào giữa mùa hè từng nhiều lần ẩn mình trong đầm sậy, quan sát kỹ hình dáng cử chỉ của chim cò. Cò là loài nổi bật trong trăm chim, lại càng là loài kiều diễm xinh đẹp. Cổ cò thon mà mảnh, thân cao mà thẳng, chân ốm mà khớp cao, bộ lông vũ trắng phau ấy, thêm một sợi thì chê trắng, bớt một nét thì chê đen, cấu trúc cơ thể mang đường nét uốn lượn ấy, thêm một phân thì chê dài, bớt một ly thì chê ngắn; cò ngẩng đầu giơ mỏ tản bộ bãi nông, lại càng hiện rõ phong thái yểu điệu, tiên vận phảng phất. Úc Thụy ngắm cò như ngắm mỹ nữ giai nhân, tiểu tinh linh màu trắng ấy đẹp đến mức làm rung động lòng người. Có lần, Úc Thụy thấy một con cò già dắt hai con cò con đùa giỡn ở bãi nông, cò già thay đổi hẳn tiếng kêu cao vút kéo dài bình thường, thì thầm to nhỏ cùng cò con. Cò con vỗ cánh đập nước, cò già dùng đầu mỏ nhẹ nhàng chải chuốt lông vũ cho cò con. Thỉnh thoảng lại thấy chiếc mỏ dài của cò già khuấy động trong nước, chốc chốc lại có ếch nhái, cá nhỏ nhảy vụt khỏi đám cỏ nước, cò già nhanh nhẹn dùng mỏ đỡ lấy, rồi lại đút vào miệng cò con. Tình mẫu tử của loài cò này, hệt như tình cảm thương con của con người...

Quạ đen lấy việc mổ thóc nuốt sâu bọ để duy trì sinh sống, điều này hoàn toàn trái ngược với tập tính sinh sống của loài cò đoan trang cao nhã. Tôi chợt nhớ đến bài tuyệt phẩm ngàn đời gồm hai mươi chữ của Vương Chi Hán đời Đường — 《Đăng Cò Tước Lâu》: "Bạch nhật y sơn tận, Hoàng hà nhập hải lưu..." "Cò Tước Lâu" chính là ở bên sông Phần ở Vận Thành, nơi đó là ranh giới sông Phần hòa vào Hoàng Hà. Vận Thành từng do Lâm Phần quản lý. Giả sử không có cò để ngắm, thì hoàn toàn trái ngược với dụng ý ban đầu của người xưa khi xây lầu. Giả sử là một tòa "Quạ Lâu", "Ô nha lâu", Vương Chi Hán nhất định sẽ cảm thấy nhạt nhẽo hứng thú, đánh mất nhã hứng vịnh tụng.

Nghi vấn cuối cùng cũng được giải mã, chiếc tổ chim trên tổ hòe, chắc chắn là ổ cò không thể nghi ngờ.

Bốn

Tôi lại đến Công viên Đại Hòe Thụ nằm ở đầu phía bắc huyện Hồng Động. Nơi đây cách sông Phần chỉ trăm mét, đê sông Phần ngay trước mắt.

Theo ghi chép tài liệu, đời Minh ở đây có một ngôi miếu Quảng Tế, do Trinh Quán năm thứ hai đời Đường xây dựng; bên miếu có một cây hòe cổ đời Hán, "thân cây mấy vòng ôm, bóng che mấy khoảnh". Hòe Hán miếu Đường, sau cuộc đại di cư của nông dân đầu đời Minh, đều bị hủy hoại trong trận lụt lớn sông Phần. Từ ngọc tháp xây bằng đá thạch vân còn sót lại nguyên vẹn duy nhất, người ta không khó tưởng tượng ra hình dáng của miếu Quảng Tế ngày xưa: sân viện rộng rãi khoang khoát, điện vũ uy nghi sừng sững, đình các lầu gác hoa mỹ lộng lẫy, tăng chúng trong miếu tay áo giơ thành màn, hương khách chen chân nối đuôi không dứt. Thời Đường Tống, bên cạnh Hòe Hán đã xây dựng trạm dịch, tôi cũng không khó đoán ra sự náo nhiệt và huyên náo lúc bấy giờ: trên con đường dịch Dương Quan dưới cây hòe cổ, ắt là quan sai lòng gấp, tiếng móng ngựa dồn dập; dưới lòng sông của sông Phần, chắc chắn là thuyền bè tơi bời, tiếng chèo khua rộn rã...

Bước vào Công viên Đại Hòe Thụ được xây dựng từ chục năm trước, tôi tiến thẳng đến di tích hòe cổ, hiện ra trước mắt tôi là một đình bia được xây dựng vào cuối đời Thanh đầu đời Trung Hoa, mái đình chồng diềm các đấu củng. Năm chữ lớn "Cổ đại hòe thụ xử" được khắc trên bia, đã cô đọng bao nhiêu sự chua xót, oan ức, quằn quại, thê thiết và nỗi nhớ nhung của bao thế hệ ở đây. Trên vách đá xây bằng đá cách di tích hòe cổ vài thước, là "Hòe cổ đời thứ hai" nảy mầm từ rễ của Hòe Hán, nó bị cuồng phong quật ngã vào năm 1974, người ta sau khi đỡ nó đứng thẳng lên thì cơ thể giống như sắt thép ấy vẫn đứng sừng sững với linh hồn bất tử. Sinh mệnh mất đi gốc mẹ này, từ lâu đã kiên trì truyền gen cho "Cò hòe đời thứ ba", làm sống lại sắc xanh đã mất của nó. Đứng tựa vào mẹ, "Cò hòe đời thứ ba" đã to hơn vòng ôm, xanh tươi rậm rạp. Nó tiếp tục gảy phím đàn của sinh mệnh, lại mọc rễ ra một khoảng hòe mới lớn nhỏ khác nhau, hòe già hòe mới trong Công viên Đại Hòe Thụ, cùng nhau ngâm nga một khúc hành khúc sinh mệnh quật cường.

Vượt qua dòng sông thời gian và biển cả không gian, linh tê trong lòng tôi từ lâu đã thông với tổ hòe. Thừa sự chiếu dụ của vị thần lịch sử, thúc đẩy tôi đi tìm kiếm chứng cứ xác thực về cuộc đại di cư của các tiên tổ, nhặt nhạnh sàng lọc sự thật về việc mưu sinh của các tiên tổ.

Về nguyên nhân của cuộc đại di cư Hồng Động đầu đời Minh, trong dân gian Dự Lỗ, nơi được truyền bá rộng rãi nhất là sự trả thù của Hồ Đại Hải. Cuối đời Nguyên, ở vùng Hà Nam có một tên ăn mày, kẻ này năm thước vuông vắn, tướng mạo xấu xí, mặc áo rách tả tơi, tóc tai bù xù mặt mày dơ dáy, thân hình vạm vỡ như trâu mà lười biếng ham chơi, bị xóm làng khinh bỉ, mọi người tránh hắn như tránh ác thần quỷ dữ, dù có cơm thừa canh cặn cũng không thí cho. Hắn vừa xuất hiện, nhà nhà liền đóng cửa then cài. Một ngày nọ, hắn đột ngột xông vào nhà một tên phú hộ đất, chìa bàn tay đen xì lông lá ra đòi hỏi, bà lão vì muốn sỉ nhục hắn, lấy một chiếc bánh dầu lớn lau đít cho cháu xong, ném cho chó ăn, và quát chó cắn hắn ra khỏi cửa. Tên ăn mày này chính là Hồ Đại Hải. Hồ cảm sâu sắc lòng người Trung Nguyên quá tệ hại, bèn ngầm thề, ngày sau nếu phát đạt, nhất định sẽ đến đây trút hận trả thù. Sau đó, Hồ Đại Hải bỏ ăn mày tòng quân dưới chướng Chu Nguyên Chương. Hồ sức lực hơn người, hiền lành ham giết chóc. Trên chiến trường, hét Phật mắng tổ, móc hổ răng cẩu, do lập chiến công hiển hách, một tên ăn mày ban ngày bay lên trời, trở thành công thần khai quốc của vương triều nhà Minh. Chu Hồng Vũ xưng bá thiên hạ ở Nam Kinh, ban thưởng lớn cho công thần. Hồ Đại Hải từ chối vàng bạc châu báu điền trạch nô bộc không nhận, dâng tấu lên triều đình việc trả thù. Chu Hồng Vũ biết Hồ là ma vương giết người, chần chừ ba lần bảy lượt, chỉ ân chuẩn cho Hồ "giết trong một tầm tên". Hồ dẫn binh đến địa phận Hà Nam, vừa vặn có một con nhạn bay ngang qua, Hồ trong lòng thầm mừng, giương cung bắn tên, tên trúng đuôi nhạn, nhạn mang tên bay về nam, bay qua Hà Nam, lại quay đầu bay về Sơn Dông, Hồ thống binh đuổi theo nhạn giết tới, giết cho hai tỉnh Dự Lỗ...

Về truyền thuyết Hồ Đại Hải, có rất nhiều phiên bản. "Nhạn mang tên mà bay", nghe qua là biết chuyện hoang đường. Hồ Đại Hải quả thực có thật. Trong 《Minh sử · Hồ Đại Hải truyện》 chép, Hồ dũng mãnh hơn người, là một trang nam nhi thẳng thắn nhân đức. Hắn dẫu là một võ phu thô lỗ, nhưng lại lấy "không giết người bừa bãi, không cướp bóc phụ nữ, không đốt nhà cửa" làm chuẩn mực khuôn phép cho hành vi.

Ở Trung Quốc cũ, mỗi khi đại họa lớn ập xuống những mái tranh lương thiện những ngôi làng vô tội, những người bình dân phó mặc cho số phận bị bó hẹp trong một xó, không hiểu đầu đuôi nguồn gốc của sự việc, ở vào một tâm lý văn hóa vô cùng mỏng manh, liền người thêm một cành kẻ thêm một nhánh mà diễn giải ra một số truyền thuyết, để an ủi linh hồn đang rên rỉ.

Những truyền thuyết dân gian này, dẫu kỳ quái hoang đường, nhưng thường hàm chứa sự thật bản chất của lịch sử.

Chiến loạn liên miên, hạn hán lụt lội dịch bệnh chính là hai khối u độc sinh song sinh trên cây lịch sử đầu đời Minh.

Cuối đời Nguyên, hai bờ sông Hoàng Hà lưu truyền một khúc đồng dao: "Người đá một mắt, khuấy động Hoàng Hà thiên hạ phản." Lịch sử nói cho chúng ta biết, những khúc đồng dao mang tính xúi giục phản loạn như thế này, thường xuất hiện trước đêm đổi thay triều đại, nó vừa ngưng tụ sự căm thù thấu xương của bách tính đối với giai cấp thống trị, lại thường là lời sấm truyền mà nghĩa quân nông dân đã mưu tính và mượn dùng trước khi dựng cờ khởi nghĩa. Kẻ thống trị nhà Nguyên sau khi thống nhất Trung Quốc, đã tiến hành cuộc chinh phục dã man, giày xéo tàn độc đối với người Hán, cộng thêm sông Hoàng Hà sông Hoài nhiều lần vỡ đê tràn bờ, bách tính vùng đất Trung Nguyên lâm vào cảnh màn trời chiếu đất, đói rét kêu khóc. Đến năm Chí Chính thứ mười một (1351), Hoàng Hà vỡ đê cuốn trôi diêm trường Sơn Dông, khiến thu nhập quốc khố giảm sút trầm trọng, kẻ thống trị nhà Nguyên vốn chưa từng quan tâm đến lụt lội Hoàng Hà, đành phải ép buộc phu phen mười ba lộ Biện Lương, Đại Lãm... nạo vét Hoàng Hà. Một ngày tháng tư, phu phen trong lòng sông huyện Lan Khúc, đào được một người đá một mắt, sau lưng người đá khắc hai dòng chữ: "Chớ bảo người đá một mắt, vật này vừa ra thiên hạ phản." Khi lời sấm khắc đá trùng khớp với khúc đồng dao, chính là thời điểm nghĩa quân nông dân dấy binh. Trước đó, Phương Quốc Trân khởi nghĩa đầu tiên ở Thai Châu, Chiết Giang; sau khi người đá được đào ra, truyền nhân Bạch Liên Giáo trùm khăn đỏ Hàn Sơn Tông, Lưu Phúc Thông khởi sự ở Dĩnh Châu, chiêng trống liên hoàn; Từ Thọ Huy dựng cờ ở Kỳ Châu, vượt sông đốt thuyền; năm sau Quách Tử Hưng, Chu Nguyên Chương khởi nghĩa ở Hào Châu, tên đá như mưa; tiếp theo Trương Sĩ Thành cũng làm phản ở Thái Châu, Giang Tô, công thành cướp đất... Chính quyền nhà Nguyên điều động quân chính quy tinh nhuệ quyết chiến sống còn với các lộ nghĩa quân trên đại địa Trung Nguyên. Quân Nguyên hung hãn tàn ác, giết người như rạ. Tháng chín năm Chí Chính thứ mười hai, thừa tướng nhà Nguyên thoát thoát, "phá Từ Châu, bèn tàn sát thành ấy". Tháng mười một năm Chí Chính thứ mười tám, bộ đội Lưu Khởi Tô của quân Nguyên tử thủ Thuận Đức, "lương thực tuyệt, cướp tài sản dân, cướp trâu ngựa, dân khỏe bắt sung quân, dân yếu giết để ăn". Lúc bấy giờ, một số vũ trang địa chủ vì bảo vệ lợi ích giai cấp mình, cũng đồng khí tương cầu với quân Nguyên, Vương Bảo Bảo (Khoát Khoát Thiết Mộc Nhi) cha con ở Sơn Tây, Lý Tư Tề ở Thiểm Tây, cũng xuất binh đánh Dự Thiểm Lỗ và hai Hoài. Quân Nguyên và vũ trang địa chủ, đối với nơi quân nông dân chiếm đóng, phần lớn là "nhổ bật đất ấy, tàn sát thành ấy". Khiến bách tính Dự Lỗ Tô Bắc Hoàn Bắc chết mười phần hết bảy tám. Trong 《Minh Thái tổ thực lục》 ghi chép, danh thành Dương Châu sau khi bị quân Nguyên công khắc, bị giết đến mức chỉ còn lại mười tám hộ, trong 《Khai Châu chí》 ghi chép quân Nguyên càn quét huyện Bộc Dương, "cư dân chỉ còn lại bảy họ, đinh không đủ ngàn". Trong 《Ngưu thị tộc phả》 thôn Ngưu Oa huyện Ôn cũng chép, quân Nguyên "binh tàn sát Hà Nam, đất đỏ ngàn dặm..."

Trong thời đại vũ khí lạnh, chiến loạn thường giống như một cỗ máy xay thịt khổng lồ, nó xay nát thể xác của hàng triệu bách tính và binh lính thành tro bụi, hàng trăm tấn máu sệt vắt ra, mới có thể nhuộm đỏ chiếc mão hoàng đế của một vương triều mới. Quân khăn đỏ của Lưu Phúc Thông bị kẻ thống trị nhà Nguyên trấn áp, Chu Nguyên Chương xuất binh đánh Giang Hoài, tiến đánh Sơn Dông, thu phục Hà Nam, bình định phía bắc kinh đô, truy đuổi vua Nguyên trốn chạy ra mạc bắc, cuộc chiến loạn kéo dài suốt mười sáu năm mới chấm dứt.

Chiến loạn và thiên tai, thường là hai khối u độc sinh song sinh trên cây lịch sử. Chiến loạn cuối đời Nguyên, hạn hán lụt lội dịch bệnh cũng ập đến tức thì. Từ năm Chí Chính thứ nhất đến hai mươi sáu, sông Hoàng Hà, Hoài Hà liên tục vỡ đê, hầu như năm nào cũng có lũ lụt tràn lan, đại địa Trung Nguyên "ruộng nhà bị trôi không đếm xuể, bách tính tử vong vô số, thôn làng thành ấp phần lớn thành hoang vu", "lúa không vào đất, người ăn thịt lẫn nhau"...

Chu Hồng Vũ thay đổi trời đất ở thành Thạch Đầu, bách tính trải qua bao thương tích nặng nề của binh đao thảm họa vừa thở phào định thần, thì lại xảy ra "Sự biến Tĩnh Năng" khiến người đọc sử kinh hồn bạt vía. Sau khi Chu Hồng Vũ băng hà, cháu là Chu Doãn Văn kế vị. Vị Kiến Văn đế này bản tính yếu nhược, khiến hoàng thất rục rịch, thiên hạ náo động. Chu Doãn Văn để củng cố quyền lực, áp dụng... Yên vương Chu Đệ. Chu Đệ lấy danh nghĩa vào kinh tru di gian nương, từ Bắc Kinh ép sát Nam Kinh, triển khai cuộc chiến kéo dài suốt bốn năm với quân chính phủ tại Kê Lỗ Dự Hoàn. Chu Đệ sau đó tuy là một vị vua có năng lực, nhưng khi tranh giành ngai vàng chí tôn với cháu trai lại vô cùng hung ác tàn bạo. 《Minh sử · Thành tổ bản kỷ》 chép: "Quân Yên cướp bóc Chân Định, Thuận Đức, Quảng Bình, Đại Lãm", tại Chân Định, "chém đầu ba vạn cấp", trận chiến sông Bạch Câu, Yên vương "nương gió phóng hỏa phấn đấu tấn công, chém đầu mấy vạn người, chết đuối hơn mười vạn người". Bách tính Trung Nguyên hằng mong an cư lạc nghiệp, tư tưởng trung quân ngu muội đã ăn sâu bén rễ, tự phát giúp quân chính phủ chống lại quân Yên. Chu Đệ tức giận lồng lộn, trừng trị không nương tay với cả quân chính phủ và bách tính. Khi quân Yên đánh đến vùng giáp ranh Kê Dự, đã vấp phải sự kháng cự quyết liệt của vũ trang địa chủ "Hội liên nghĩa mười tám thôn". Yên vương đành phải đổi đường công chiếm Nam Kinh, lập tức cử binh tàn sát bách tính vùng này đến mức chỉ còn lại hai họ. Gia phả họ Lý thôn Tiêu Hàn huyện Lâm Thanh Sơn Dông chép: "Phàm quân Yên Tĩnh Năng khởi binh, trong thời gian Kiến Văn Nam Bắc giao binh... hoặc giết, hoặc lóc thịt, hoặc chạy trốn, đông tây sáu bảy trăm dặm, nam bắc gần ngàn dặm, hầu như thành gò hoang..."...

Khi từng màn bi kịch thảm khốc diễn ra luân phiên ở Yên Triệu Lỗ Dự, vùng đất Tam Tấn phía đông có Thái Hành làm bình phong, phía tây có Lữ Lương làm che chắn, lại là một cảnh tượng khác. Nơi đây nhật nguyệt lên cao, mưa thuận gió hòa, hoa mầu tươi tốt, muôn họ ca khúc khải hoàn. Khởi Đăng người đời Nguyên trong 《Sử thành phủ Hà Phù (Phố Châu)》 viết: "Thiên hạ ngày nay lửa kiếp đốt trời, Nam Bắc Hoàng Hà không còn sinh linh nào sót lại (ý chỉ sinh vật ăn được sạch trơn không còn), mà một phương Hà Đông (Tấn Nam) cư dân đông đúc, ngẩng lên có việc để làm, cúi xuống có nơi để nuôi." Điều có thể nói rõ vấn đề nhất chính là số lượng nhân khẩu, năm Hồng Vũ thứ mười bốn (1381), nhân khẩu Hà Nam là 1,891 triệu, nhân khẩu Hà Bắc là 1,893 triệu, mà Sơn Tây lại lên tới 4,034 triệu, nhiều hơn cả tổng số nhân khẩu hai tỉnh Kê Dự cộng lại.

Khi chiếc cân nhân khẩu trên đại địa Trung Hoa mất cân bằng nghiêm trọng, Chu Nguyên Chương và người kế nhiệm Chu Đệ có hùng tài đại lược, tất yếu sẽ nhắm vào Sơn Tây, hướng về Tấn Nam, đại di cư không thể tránh khỏi sẽ diễn ra ở đây.

Thế là, cây hòe Hán không có gì nổi trội bên cạnh miếu Quảng Tế, bên bờ sông Phần này, bằng tư thế vô song, bước vào gió mưa lịch sử, bước vào sự tang thương của năm tháng, bước vào ký ức của một dân tộc.

Năm

Con đường tiến bước của dân tộc chúng ta, luôn lầy lội và nặng nề, mỗi bước tiến lên, luôn phải đi kèm với giọt nước mắt cay đắng, giọt máu thảm khốc.

Năm Hồng Vũ thứ nhất, Chu Nguyên Chương đối mặt với giang sơn tan vỡ, phát ra cảm thán thế này: "Nay sau tang loạn, cỏ hoang Trung Nguyên, nhân dân thưa thớt", "Các châu Trung Nguyên, chiến tranh cuối đời Nguyên, chịu họa thảm nhất, chất xương thành gò, cư dân rất ít, cái gọi là ruộng hoang được khai phá, hộ khẩu tăng lên, đây chính là nhiệm vụ cấp bách của Trung Nguyên". Các đại thần cũng lần lượt dâng sấu, tấu việc di dân. Đốc phủ tả đoán sự Cao Nguy Nguy dâng sấu nói: "Thần xem vùng đất màu mỡ hàng ngàn dặm của Hà Nam, Sơn Dông, Bắc Bình, từ sau binh đao đến nay, hoàn toàn hóa thành phế tích rậm rạp, dân bản xứ, lưu tán vào quân ngũ, không còn nổi một phần mười, đất rộng người thưa, khai phá không có phương hướng." Thực ra, Chu Nguyên Chương đang trị nước lúc này trong lòng rất rõ ràng, ngay cả quê cũ Phượng Dương của ông, dẫu đã đặt huyện, nhưng lại là "đất cằn người thưa, dăm ba gian nhà héo hắt, chẳng khác gì thôn làng". Đặt huyện chẳng qua là các đại thần để nịnh nọt ông mà thôi. Hộ bộ lang trung Lưu Cửu Cao hiến kế: "... Dân Sơn Tây, từ khi vào triều đại, sinh sản ngày càng đông đúc, nên lệnh phân đinh di cư đến nơi đất rộng thưa người, khai khẩn ruộng nương." Từ một kẻ chăn bò, hòa thượng nghèo cho đến Chu Nguyên Chương xưng cô đạo quả ở phương nam, hoài bão theo năm tháng mà phình to, chí hướng theo đôn rồng mà mở rộng, để hoàn thành giấc mơ rồng bay mây vần muôn đời một dòng, tất yếu cũng sẽ đưa ra lựa chọn thuận theo trào lưu lịch sử. Trong các biện pháp di cư, ngoài việc khiển phản, đồn điền quân sự, đồn điền thương mại, khó thực hiện nhất và làm lay động lòng người nhất, chính là cuộc đại di cư của dân thường bách tính.

《Minh thực lục》 ghi chép, đầu đời Minh Sơn Tây quản lý năm phủ, ba trực lị châu, mười sáu tản châu, tổng cộng bảy mươi chín huyện. Di cư chủ yếu đến từ Liêu Châu, Thấm Châu, Trạch Châu, Lộ An Châu, Phân Châu phủ và Bình Dương phủ, những khu vực này tổng cộng có năm mươi mốt huyện, mà Bình Dương phủ lại quản lý hai mươi tám huyện. Có thể thấy di cư nhiều nhất chính là Lâm Phần ngày nay, mà Hồng Động lúc bấy giờ nhân khẩu đông đúc nhất, xét về mặt một huyện phận, dân di cư nhiều nhất là điều hợp lý hợp tình. Nhưng trong gia phả tộc phổ được tu sửa của hậu duệ người Tấn trải khắp hơn nửa nước Trung Quốc, hầu như đều ghi chép tiên tổ đến từ Hồng Động, điều này khá khó hiểu. Nhưng chỉ cần chú ý một chút đến sử sách phương chí liên quan, thì mọi nghi vấn sẽ được giải tỏa. Vì Hồng Động lúc bấy giờ, dựa vào cổ dịch đạo, phía bắc thông với U Yên, phía đông nối Tề Lỗ, phía nam đến Tần Thục, phía tây tới Hà Lũng, cộng thêm sân miếu Quảng Tế rộng rãi khoang khoát, thuận tiện cho chính quyền thiết lập nha môn cử người trú ngụ, tập kết người di cư, phát kinh phí lộ phí. Thế là, trạm dịch bên cạnh hòe Hán, liền trở thành trạm điều động và điểm xuất phát của cuộc đại di cư...

Hậu duệ của "Người Đinh Thôn" ngâm mình lâu ngày trong nền văn minh nông nghiệp, dẫu có nỗi khổ lao động, nhưng không thiếu niềm vui tang ma. Sự lưu động và di chuyển lúc này, sớm không còn là đuổi theo khúc sông, ca hát săn bắt, ngâm thơ du mục, mà đã trở thành đại từ đồng nghĩa với bi kịch của người nông dân.

Chim luyến rừng cũ, cá nhớ vực sâu, chó nhớ tám trăm dặm, mèo nhận ba ngàn đường, ngựa già biết đường về, cáo chết ắt quay đầu về gò...

Về cuộc di cư lần này, truyền thuyết phổ biến nhất là, đại di cư có thể thành công, là vì một trò lừa bịp tày trời do kẻ thống trị nhà Minh giăng ra. Khi di cư bắt đầu, minh chính quyền ban bố cáo khắp Tam Tấn: "Ai không muốn di cư, đến tập trung dưới cây hòe lớn Hồng Động, giới hạn ba ngày phải đến. Ai muốn di cư có thể đợi ở nhà." Tin tức lan truyền nhanh chóng, người Tấn Bắc, Tấn Trung, Tấn Nam dắt díu gia đình, ôm con dắt cái ùn ùn kéo đến, trong vòng ba ngày, dưới cây hòe già rào rào tập kết mười vạn người. Lúc này, đại đội quan binh, ùn ùn kéo tới, vây chặt bách tính tay không tấc sắt vào giữa, một quan viên lớn tiếng tuyên bố: "Hoàng đế đại minh sắc lệnh, phàm ai đến dưới cây hòe lớn, đều một loạt di dời..."

Quanh cuộc đại di cư lần này, về nguồn gốc của hai chữ "giải thủ" (giải tay) và nguyên nhân "móng chân út chẻ đôi", cũng từng được bàn tán khắp nơi ở vùng Kê Lỗ Dự, phụ nữ trẻ em đều biết.

Trong đại di cư, hai tay người di cư bị trói, dưới sự áp giải của quan binh lên đường, phàm là đi đại tiểu tiện, đều phải báo cáo với áp giải: "Lão gia, xin cởi tay ra, tôi muốn đi tiểu." Trải qua chặng đường dài dằng dặc, số lần đại tiểu tiện nhiều lên, người di cư cổ họng khô khốc, liền đơn giản hóa yêu cầu miệng này. Chỉ cần nói một câu "Lão gia, giải thủ", là đối phương hiểu ý nhau. Thế là, "giải thủ" liền trở thành từ đồng nghĩa của đại tiểu tiện.

Sơn Dông có khúc dân dao rằng: "Móng chân út nhà ai chẻ làm hai, người đó chính là con cháu dưới cây hòe lớn." Tôi nhìn thấy hai câu đối trong sảnh cúng tổ của Công viên Đại Hòe Thụ, một câu là "Ngẩng nhìn ổ cò nay ở đâu, ngồi kể chuyện quê hương tình móng chẻ", hai là "Ai là người dưới cổ hòe, móng chân út hai bên xét hình móng", câu đối và dân dao, một nhã một tục, đều nói về chuyện móng chân út chẻ làm hai. Truyền thuyết kể rằng sau khi quan binh vây bách tính lại, sợ người trốn chạy, liền chém mỗi người một nhát vào móng chân út, để làm ký hiệu nhận biết. Sau đó, móng chân út của hậu duệ người di cư liền biến thành hình chẻ đôi.

Về truyền thuyết triều đại nhà Minh giăng bẫy lừa gạt bách tính trong cuộc đại di dân, vốn có một số căn cứ lịch sử thực tế, việc lừa bịp quần chúng vẫn luôn là thủ đoạn quen thuộc của các tầng lớp thống trị phong kiến. Nguồn gốc của hai từ "giải thủ" (đi vệ sinh), nghe qua cũng có thể tự lý giải được. Còn về cái gọi là "móng chân út tái sinh" (móng chân ngón út có hai phiến), thì xét về tình, về lý lẫn khoa học đều không thể giải thích nổi. Cuộc di dân của triều đại nhà Minh nhằm mục đích mở rộng nông nghiệp, người di dân vượt dặm trường đều hoàn toàn dựa vào đôi chân, để phòng ngừa việc trốn chạy thì có thể thích chữ lên các bộ phận khác trên cơ thể, hoàn toàn không cần thiết phải động dao kéo lên bàn chân. Bạn bè khắp nam bắc hải của tôi ở trong nước, hễ ai được hỏi đến, móng chân ngón út đều là dạng tái sinh, mà tổ tiên của bạn bè không thể toàn bộ đều xuất phát từ Tam Tấn. Hậu thiên tuyệt đối không thể làm thay đổi di truyền.……

Trong kinh tuyến vĩ tuyến của lịch sử, thường đan xen những sợi tơ thần bí. Thế nhưng, phủi đi lớp sương mù mờ ảo khó dò của những truyền thuyết dân gian này, chúng ta vẫn có thể sàng lọc ra được sự thật thảm khốc và chân thực về cuộc đại di dời của nông dân đầu thời Minh.

Có người từ trong các điển tịch như "Minh sử", "Minh Thái tổ thực lục", "Minh Thành tổ thực lục", từ trong những tài liệu thời Minh tản mác, nhặt nhạnh câu chữ, chắp vá biên lục, chú thích ra trong gần 50 năm từ năm Hồng Vũ thứ sáu đến năm Vĩnh Lạc thứ mười lăm, dưới gốc câyòe lớn Hồng Động tổng cộng đã di dân 18 lần (thời Hồng Vũ 10 lần, thời Vĩnh Lạc 8 lần). Người di dân lần lượt được chuyển đến các nơi như Kinh, Ký, Lỗ, Dự, Hoàn, Tô, Hạc, Thiểm, Cam, Ninh v.v.. Cuộc đại di dời đã chạm đến dây thần kinh nhạy cảm nhất của bách tính Tam Tấn, kẻ thống trị nhà Minh đành phải định ra điều luật di dân, theo tỷ lệ "hộ bốn người giữ lại một, hộ sáu người giữ lại hai, hộ tám người giữ lại ba" để di dời. Tiên sinh Ngô Hàm trong "Chu Nguyên Chương truyện" đã viết thế này: "Lệnh dời vừa ban ra, dân oán liền sôi sục, đến mức kêu gào chụm đầu. Dùng sự sợ hãi để răn đe, dùng hình phạt cắt mũi để uy hiếp." Điều này cho thấy, cuộc di dân lúc bấy giờ, hoàn toàn được tiến hành dưới sự uy hiếp của chính trị cường quyền.

Cuộc đại di dời không nghi ngờ gì nữa là tác phẩm đắc ý của vương triều Chu Minh nhằm làm giàu nước mạnh quân, nhưng đối với từng hộ gia đình lại là một bi ai vô hạn, cuộc đại di dời nhẫn tâm tàn phá tâm linh của những kẻ bị lưu đày, vết thương tinh thần gây ra, thậm chí mấy đời cũng khó mà xoa dịu.

Chúng ta không khó tưởng tượng ra cảnh tượng khi những người di dời ở Tấn Nam rời bỏ quê hương xứ sở.

Sắp phải từ biệt mảnh đất màu mỡ từng cày cấy từ thời "Nghiêu Thiên Thuấn Nhật" rồi, sắp phải từ biệt tiếng trống uy phong làm say lòng người từng khua vang khi tiên tổ "đón cô cô rước nương nương" rồi, sắp phải từ biệt dòng nước Phần sóng biếc dập dờn rực rỡ tựa gấm lụa ấy rồi, sắp phải từ biệt loài cò mê hoặc lòng người mà thi ông đời Đường Vương Chi Hán từng chiêm ngưỡng rồi, đại quân những người di dời kẻ già người trẻ sao có thể không ruột gan tơi tả, cõi lòng đau cắt! Từng khe từng suối, từng chùa từng miếu, từng ngôi mộ từng cây thông, từng thung lũng từng hạt kê, từng căn nhà từng câyòe, từng đóa sen từng đài sen, từng con diếc từng con chép, từng ngọn cỏ từng nhành hoa, từng con chim từng con côn trùng của quê hương, sớm đã hóa thành máu thịt trong sinh mệnh của người di dời, bám chặt lên thân thể giống như hoa văn xăm mình. Những người di dời sao có thể không bịn rịn lưu luyến, nước mắt đầm đìa! Khi họ đi một bước ngoảnh đầu ba bước ngập ngừng, từng tấc từng tấc, từng thước từng thước, từng trượng từng trượng, nhích từng chút một, dần rời xa quê cũ, trong đôi mắt đẫm lệ của họ, thứ nhìn thấy cuối cùng chính là câyòe già cao lớn, là những tổ cò lúc nhúc giữa những cànhòe già ấy... Thế là, câyòe già và tổ cò liền trở thành dấu hiệu cuối cùng khi những người di dời chia tay mảnh đất quê cha đất tổ...

Nơi khai phá mới của những người di dời, hoặc khó tìm thấy chim cò, hoặc hay gặp quạ đen, hoặc hai chữ "cò" và "quạ" có âm đầu giống nhau, vần cũng tương tự nhau, qua sự truyền miệng của mấy đời người, tổ cò già liền biến thành tổ quạ già.

Hành trình phong trần ngược xuôi, đã để lại trong lòng những người di dời vô số vết thương sâu như khắc dao. Trong gia phả mang họ Lưu ở huyện Tào Châu, Sơn Đông, có ghi chép rằng tổ tiên của họ là "ông lão một tai", ông lão một tai chính là vì trong quá trình di dời đã trốn chạy nhiều lần, nên bị quan binh cắt mất một bên tai. Trong điều luật di dân thời Minh còn quy định, phàm là người cùng họ cùng tông thì không thể cùng chuyển đến một nơi. "Đi không đổi tên, ngồi không đổi họ" là một loại cốt cách nhân cách mà văn hóa Trung Quốc sùng bái, luật nhà Minh này đã ép buộc một số anh huynh em cùng tông tộc để được sống cùng nhau, đành phải đổi họ đổi tên. Ví dụ như ở huyện Hoàng, Hà Nôm có họ Vụy và họ Mã, họ Trần và họ Thiệu, họ Châu và họ Đan, đều là khác họ mà cùng tông. Những trường hợp tương tự thế này, ở Hà Bắc, Sơn Đông cũng nhiều không kể xiết. Ở miền đông Hà Nam và miền bắc Sơn Đông, truyền thuyết về "chia nồi đập vạc", cũng được lưu truyền rộng rãi. Tương truyền, huyện Hồng Động có năm anh em họ Ngưu, sau khi tập hợp dưới gốc câyòe lớn, mới biết cùng họ thì không thể cùng chuyển đến một nơi. Năm anh em hiểu rõ từ nay sẽ phải mỗi người một ngả, kẻ góc trời người chân mây, bèn vội vã đập vỡ một chiếc nồi lớn thành năm mảnh, mỗi người giữ một mảnh, để chuẩn bị sau này dùng làm ký hiệu nhận tổ tìm tông. Thời gian là loại thuốc tốt nhất để hàn gắn vết thương tâm linh. Thế nhưng vào thời hiện đại sau khi trải qua sáu trăm năm dâu bể, những vị trưởng bối không hề quen biết mang họ Ngưu ở một số vùng nông thôn Hà Nam, Sơn Đông, gặp mặt nhau vẫn còn hỏi "Có đập nồi hay không?" Nếu cả hai bên đều nói "Đập nồi", thì sẽ nhận làm người một nhà cùng tông tộc...

Giống như bèo trôi không gốc, như bồ công anh bị gió thổi tản mác, những người di dời đột ngột bị ném vào chốn hoang tàn sau đại kiếp nạn. Thế nhưng, vì để sinh tồn, họ không có tư cách bàng hoàng trong cơn ác mộng, họ nhanh chóng vứt bỏ sự trống rỗng và tuyệt vọng thường tình của con người, những người từng trải qua sự tôi luyện trong lò luyện ngục di dời, càng có thể san bằng những gập ghềnh trên con đường đời. Di dân với khí phách câyòe già vươn mình qua không gian thời gian cùng sức dai dẳng kiên cường bám rễ nơi bùn đất, đã bắt đầu sự nghiệp khai hoang lập nghiệp gian khổ ở chốn đất khách quê người, cần mẫn cày cấy không quản nhọc nhằn mệt mỏi. Chính phủ nhà Minh áp dụng phương pháp "tính dân thụ điền", cấp cho mỗi nhân khẩu di dân 17 mẫu ruộng hoang, miễn thuế ba năm, đồng thời ban chiếu lệnh cho ty Bố chính sứ các nơi như Sơn Đông, Bắc Bình v.v rằng: "Ruộng đất dân gian, cho phép tận lực khai hoang, nha môn không được thu thuế."... Những người di dời đã gieo những giọt mồ hôi nặng trĩu một cách chắc nịch xuống vùng đồng hoang xa lạ, bằng gân cốt kiên cường chống đỡ một bầu trời xanh khác, nhanh chóng khai mở ra từng không gian sinh mệnh tràn trề sức sống. Đến năm Hồng Vũ thứ 26, tổng số ruộng đất toàn quốc đã tăng vọt từ 3,66 triệu khoảnh của năm Hồng Vũ thứ 14 lên tới 8,5 triệu khoảnh, thuế lương thu nhập hàng năm của toàn quốc cũng tăng gấp hai lần so với triều Nguyên. "Minh sử" từng miêu tả tình trạng phát triển sản xuất sau cuộc đại di dân thế này: "Bấy giờ trong thiên hạ giàu có sung túc, thuế nhập dồi dào, lúa gạo tự vận chuyển về kinh sư hàng triệu thạch, kho phủ tích trữ rất nhiều, đến mức thối rữa không ăn nổi." Vào tháng 9 năm Hồng Vũ thứ 28, Hộ bộ Thượng thư Úc Tân tâu rằng: "Kho Quảng Trử, Quảng Đẩu ở phủ Tế Nam, Sơn Đông có hơn 757.000 thạch lương thực... Kho tích trữ ngày càng nhiều, năm nào cũng thối rữa... Mùa thu năm nay nên đổi lấy vải bông, để dùng làm ban thưởng."...

Cuộc đại di dời đã mang lại sự phồn vinh kinh tế cho xã hội đầu đời Minh, nhưng quý giá hơn sự phồn vinh kinh tế nhất thời này chính là, nó phân bố một cách hợp lý không gian sinh tồn của nhân khẩu, di dân và thổ dân bản địa sau quá trình dung hợp, hòa trộn, thẩm thấu lâu dài về văn hóa, tâm lý, phong tục, văn minh vùng miền tất yếu sẽ soi chiếu lẫn nhau, ươm mầm cho những hạt giống văn minh mới.

Biện pháp cường quyền mà kẻ thống trị thi hành vì đại cục quốc gia, thường có thể thúc đẩy lịch sử tiến những bước dài lớn. Văn minh cần phải trả giá, văn minh đôi khi sẽ đến từ sự dã man. Cuộc vượt cạn của văn minh, thường phải giãy giụa thoát khỏi sự trói buộc thô bạo, gông xiêm tàn khốc, phải đổ rất nhiều rất nhiều nước mắt, chảy rất nhiều rất nhiều máu...

Sáu

Mùa hè năm 1987, khi tôi đến trấn Đại Vương, huyện Quảng Nhiêu, tỉnh Sơn Đông để phỏng vấn, từng nghe được một câu chuyện khiến người ta suy nghĩ miên man.

Bách tính quanh vùng trấn Đại Vương, phần lớn đều từ Hồng Động chuyển đến vào đầu đời Minh. Trấn Đại Vương có một ngôi làng tên là Lưu Tập. Lưu Tập nổi tiếng lừng lẫy ở Sơn Đông thậm chí gây được sự chú ý vô cùng lớn của các chuyên gia nghiên cứu lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc toàn quốc, là bởi vì Lưu Tập không chỉ lưu giữ trân quý cuốn sách duy nhất toàn quốc mang tên "Tuyên ngôn Cộng sản" do Trần Vọng Đạo dịch đầu tiên, mà còn là nơi ra đời của chi bộ Đảng nông thôn đầu tiên ở Trung Quốc. Trong làng có một lão đảng viên vô cùng tự hào vì sinh cùng năm cùng tháng với Mao Trạch Đông, tên là Lưu Thế Hậu. Lão nhân Thế Hậu để bảo tồn cuốn sách "Tuyên ngôn Cộng sản" vô song hiếm có đó, từng dốc hết toàn bộ tâm huyết cả một đời. Những năm chiến tranh, để tránh né sự lùng sục sắc bén như chim ưng của kẻ thù, lão nhân lúc thì đặt cuốn sách vào hộp sơn mài, giấu trong hầm tối; lúc thì đựng vào ống tre, ẩn giấu trong lỗ chim sẻ ở tường đầu hồi nhà... Ở làng Lưu Tập, đồng thời còn cất giấu một bức tranh có ý nghĩa gia phả gia tộc mang tên "Bách Tuế Đồ" (Tranh Trăm Tuổi). Bức tranh này dài sáu mét, rộng năm phẩy bốn mét, bên trên vẽ một trăm chùm nho. Do tổ tiên họ Lưu ở Lưu Tập chuyển đến từ câyòe lớn Hồng Động, cho nên các chùm râu nho trên bức tranh đều hướng về phía tây. "Bách Tuế" là từ đồng âm của "Bách Tuế" (trăm tuổi). Bức tranh này tượng trưng cho việc gia tộc họ Lưu gốc bền cành tươi, dưaây dây dưa nối tiếp nhau không dứt. Tộc nhân trong làng trân cất "Bách Tuế Đồ", vô cùng thành kính giống như lão nhân Thế Hậu bảo quản cuốn sách độc bản "Tuyên ngôn Cộng sản". Sau khi "Bách Tuế Đồ" được thỉnh vào, các thế hệ truyền nhân đều đặt bức tranh này vào trong một chiếc hòm gỗ long não sơn đỏ đặc chế, bên trên khóa ba chiếc ổ khóa đồng, do mấy vị tộc trưởng phân giữ, không cho phép bất kỳ ai mạo phạm. Cứ đến đêm ba mươi Tết, ba chiếc chìa khóa cùng mở, lấy bức tranh ra cùng gia phả treo cao ở chính đường, rạng sáng mùng một Tết, lớn nhỏ trong gia tộc họ Lưu, cùng nhau thắp hương cầu nguyện, ba cúi đầu chín lạy... Khi tôi đến đây phỏng vấn, đang lúc làn sóng thương mại mới ùa về trấn Đại Vương, có mấy kẻ buôn đồ cổ từ Quảng Đông đến, ra giá cao muốn mua "Bách Tuế Đồ" của Lưu Tập, thanh niên trong làng vì làm xí nghiệp thiếu vốn, có chút động lòng, các cụ già trong làng nghe tin tay cầm dao thái thịt bảo vệ hòm sơn đỏ, mắng mỏ lũ trẻ: "Lưu Tập dù có nghèo chết, cũng tuyệt đối không được bán tổ tông đi!"

Hiện tượng "Tuyên ngôn Cộng sản" và "Bách Tuế Đồ" cùng tồn tại trân quý song hành tiến bước này, đã cắt nghĩa cho đặc sắc Trung Quốc. Vĩ nhân một đời bên bờ sông Rhine đã cố gắng dùng tư tưởng tiên tiến vũ trang nhân loại, mà những cành lá câyòe tổ của chúng ta trong lúc tiếp nhận ánh nắng mưa móc văn hóa ngoại lai, lại vẫn ngoan cố cắm chặt rễ tua tủa nối dài của mình sâu vào lòng đất Hoa Hạ.

Quan hệ huyết thống là sợi dây liên kết tự nhiên của tông tộc, nhưng muốn duy trì một họ tộc tông tộc không bị phân tán chia lìa, chỉ dựa vào quan hệ huyết thống thôi thì vẫn còn xa mới đủ. Thế là, tổ tiên thông minh đã sáng tạo ra gia phả và từ đường. Ở Trung Quốc cũ, cái gì cũng khó thống nhất, nhưng lại thực sự làm được "nhà bắt buộc phải có phả, tộc bắt buộc phải có từ". Ví dụ như bốn họ Khổng, Mạnh, Nhan, Tăng, gia phả cửu châu một mối, chữ dùng theo thứ bậc đời người toàn quốc giống nhau. Sau khi lập quốc, từ đường tuy dần dần biến mất, nhưng quan niệm tông tộc và hương thổ, vẫn là thứ tình cảm mà con người khó lòng phai nhạt buông bỏ. Những người di dời dưới gốcòe cổ đầu đời Minh, từng phân bố ở hơn chục tỉnh thành toàn quốc, hơn một nửa số làng mạc vùng Ký Lỗ Dự là do di dân đầu đời Minh thiết lập, hậu duệ của những người di dời này không ít người lại theo năm tháng mà phiêu bạt bèo trôi. Cuối đời Minh Ngô Tam Quế đầu hàng nhà Thanh, được phong làm Bình Tây Vương, ông ta thống lĩnh quân đội chinh chiến khắp Thiểm Xuyên Vân Quý, binh lính dưới quyền phần lớn là hậu duệ câyòe vùng Ký Lỗ Dự, họ không muốn phụ thuộc vào tên nghịch tặc phản chủ Ngô Tam Quế, những kẻ lưu tán ở Vân Quý Xuyên cắm rễ sinh sôi rất nhiều. Sau khi nhà Thanh định đô, cờ dân phần lớn được biên vào quân tịch, quan ngoại trống trải, ruộng đất hoang vu, chính phủ nhà Thanh khuyến khích di dân từ trong quan ải ra ngoài quan ải. Trong "Cổ kim đồ thư tích · Phú dịch khảo" có ghi chép rằng: "Năm Thuận Trị thứ mười, bàn bạc chuẩn thuận chiêu mộ dân khai hoang Liêu Đông, có ai chiêu mộ được một trăm người, văn ban Tri huyện, võ ban Thủ bị... Chiêu mộ số dân càng nhiều, cứ mỗi trăm người thăng một cấp." Chính sách này được thực thi suốt mấy chục năm, đối với những kẻ tâm trí mê muội vì làm quan có sức cám dỗ cực lớn. Hậu duệ của những di dân câyòe cổ, có một tỷ lệ không nhỏ chuyển dời sang Đông Bắc. Cuối đời Thanh, chiến loạn liên miên, tai ương giáng xuống liên tục, người Sơn Đông hễ đứt bữa là xông vào Quan Đông, người vùng biển hễ gặp nạn là phiêu bạt Nam Dương, cộng thêm trăm năm qua công nhân xuất dương không dưới ngàn vạn người, ra nước ngoài khai mỏ vàng, làm đường sắt, trồng vườn cao su cho các nước tư bản chủ nghĩa mới nổi, giữa những người này, đương nhiên cũng không thiếu hậu duệ câyòe. Có người từng tính toán, hậu duệ câyòe lan tràn khắp trong và ngoài nước hiện nay đã vượt quá một trăm triệu. Cho nên, chúng ta có thể nói, rễ tua tủa của câyòe tổ Hồng Động rất dài rất dài, không chỉ lan tràn khắp đại thổ Trung Hạ, mà còn nối dài đến tận những chốn ngoại vực hải đảo, đủ để quấn quanh trái đất chín vòng, cùng vệ tinh bay lên trời...

Người đầu tiên phát hiện ra câyòe cổ có sức ngưng tụ kỳ diệu chính là Cảnh Đại Khải người huyện Hồng Động. Cuối đời Thanh, Cảnh Đại Khải nhậm chức quan tản sảnh ở Tào Châu, Sơn Đông, Cảnh vốn thích giao du, Liễu Thành, Tế Nam đều rất quen thuộc, phàm đến nơi nào, trên từ quan lại dưới đến bình dân, khi biết Cảnh là người Hồng Động, liền nhường lê đẩy táo, hết mực đề cao kính trọng, ba trà sáu cơm, bày biện chén đũa tinh tươm tiếp đón nồng hậu. Bấy giờ, Lưu Quảng Lâm người Hồng Động nhậm chức quan ở Trường Sơn, Sơn Đông, cũng cảm sâu sắc tình cảm sâu nặng hướng về câyòe cổ của hậu duệ di dân. Cảnh, Lưu bàn bạc, khởi xướng quyên góp xây dựng di tích câyòe cổ, rất nhanh đã quyên góp được hơn ba trăm chín mươi lạng bạc trắng ở Tào Châu và Trường Sơn, gửi về Hồng Động nhờ người chuẩn bị xây dựng. Thế này mới có một tòa bia đình khắc bốn chữ "Cổ đại hòe thụ xứ" để những người tìm về cội nguồn đến tưởng niệm, cũng có ba gian phòng trà để du khách nhắp chén trà ngắm cảnh nhớ quê.

Đúng lúc này, lại xảy ra sự kiện câyòe cổ che chở bách tính Hồng Động, khiến bách tính Hồng Động lập tức tôn kính di tích câyòe cổ tựa thần minh. Sau khi cách mạng Tân Hợi bùng nổ, Trương Hoàng người huyện Triệu Châu dẫn binh giết chết Tuần phủ Sơn Đông Lục Trung Kỳ, tiếp theo Viên Thế Khải phái Tuần phủ mới Trương Tích Luyên dẫn bộ đội Lô Vĩnh Tường, tiến đánh quân cách mạng Sơn Đông. Lô dẫn quân xuôi nam dọc theo cổ dịch đạo tấn công Lâm Phần, đi đến đâu là đốt phá cướp bóc đến đó, quê nhà của Trương Hoàng là huyện Triệu Châu là chịu thiệt hại nặng nề nhất. Danh sĩ Triệu Châu Trương Thụy Côi dâng biểu lên Viên Thế Khải và Tuần phủ mới Trương Tích Luyên, kể lại sự tàn bạo của quân Lô: "Không phân biệt nghèo hèn sang hèn, đều bị cướp sạch, không tha một nhà, không bỏ sót một vật, mưa đá dồn dập, không đâu không tới... Ba ngày sau, cuối cùng chất đầy xe chở về phương nam, bốn trăm chiếc xe, ba trăm con lạc đà, mấy ngàn móng ngựa, vác bọc mang tay, nối tiếp nhau trên đường..." Huyện Triệu Châu sau trận cướp bóc của quân Lô, "trong thành không có chợ, xóm làng không khói bếp, chó gà không tiếng kêu, nhà không cửa sổ, tráp rương không sót một sợi chỉ, mâm chậu không còn cái vại lành, sách vở tranh vẽ không nguyên vẹn một tờ, tường vách đổ nát, đất sâu ba thước..." Lô dẫn quân bước vào Hồng Động, vẫn hạ lệnh "nửa ngày không điểm danh", ngầm ra hiệu vẫn có thể cướp bóc. Thế nhưng binh lính trong quân khi đến trước bia đình câyòe cổ, liền xuống ngựa quỳ rạp, quỳ lượm mãi không đứng dậy, đồng thời đem của cải cướp bóc dọc đường đặt dâng dưới gốc "câyòe đời thứ hai". Hóa ra binh lính quân Lô phần lớn gốc người Ký Lỗ Dự, hậu duệ của những người di dời câyòe cổ này dặn dò lẫn nhau, dưới gốcòe cổ nếu còn làm chuyện thương thiên hại lý thì thật có lỗi với tổ tông. Những người gốc khác trong binh lính, thấy hậu duệ câyòe trong quân đông đảo, cũng không dám làm càn... Tình cảm hương thổ quả thực là một loại tình cảm phức tạp đến triết gia cũng khó phân tích. Khoảng khắc này, những sinh mệnh dã man ấy, đột nhiên lại thu liễm lại tâm hồn hoang đường trước mặt hương thổ, hương thổ đã đánh thức lương tri chưa hề bị vùi dập cạn kiệt của họ!

Quê nhà giống như vết bớt bẩm sinh, khảm sâu trên làn da của người nước mình. Quê cũ và người lữ khách, thường giống như ngọn núi và khối đá núi liền một thể trên núi Hoắc Sơn ở Hồng Động, bất kể làn sóng thời gian có mãnh liệt thế nào, tột cùng vẫn không thể nhổ phắt quê hương ra khỏi mảnh đất sâu thẳm trong ký ức của người lữ khách. Di dân đại hòe đã qua hơn sáu trăm năm, những người di dời thuở ban đầu cùng hậu duệ của họ, sớm đã có quê hương thứ hai, thứ ba thậm chí là nhiều hơn nữa của họ. Cho dù tiếng khóc của di dân đại hòe sớm đã tan theo mây khói, nước mắt cũng sớm hóa thành bi hoan mới, nhưng lân quang ký ức lịch sử của di dân đại hòe, vẫn xuyên qua thời gian xa xôi, lúc ẩn lúc hiện nhấp nháy trong không gian rộng lớn.

Thời Dân Quốc, di tích câyòe cổ do Cảnh Đại Khải quyên bạc xây dựng, vì khói lửa chiến tranh loạn lạc nên khói hương thưa thớt. Sau giải phóng, chính quyền địa phương xây dựng một từ đường liệt sĩ ở đây, đối diện ngang hàng với bia đình câyòe cổ. Liệt sĩ hy sinh vì đất nước, đáng lẽ phải được hậu thế chiêm ngưỡng. Hồng Động có rất nhiều núi gấm sông thêu, anh linh nên chọn một chốn u nhã để yên nghỉ. Đặt linh hồn tổ hòa cùng anh linh cận đại vào chung một chỗ, trong một đất nước coi trọng trật tự trên dưới, tổòe và anh linh sẽ không thể bình yên cả đôi bên; để khói hương và vòng hoa cùng tồn tại, không thể không nói là một sự đảo lộn và sai lầm về mặt văn hóa. Trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", đám người nổi dậy tuy vì e dè sự sùng kính của bách tính Hồng Động đối với câyòe cổ, nên không dám đập phá bia đình câyòe cổ, nhưng việc "nhận tông nối phả" lại bị coi là "tứ cựu", điên cuồng chịu sự công kích bằng mồm. Di tích câyòe cổ thực sự được coi trọng, là chuyện của 20 năm trở lại đây.

Vương Đức Quý, Lưu Úc Thụy hai vị "bí thư văn hóa" kể cho tôi nghe cảnh tượng khai phá xây dựng công viên Cây Òe Lớn.

Cuối thập niên 70, Vương Đức Quý đến Vô Tích tham gia một hội nghị xí nghiệp hương trấn mang tính toàn quốc, khi ông tự giới thiệu đến từ Lâm Phần, biểu cảm của người Vô Tích vẫn bình thường; nhưng khi ông nói mình là Bí thư Huyện ủy Hồng Động, trong ánh mắt của người tiếp đón lập tức lộ ra vẻ nhiệt tình, bởi vì họ phần lớn là hậu duệ câyòe, Vương Đức Quý do đó nhận được sự lễ ngộ giống như Cảnh Đại Khải người cuối đời Thanh làm quan ở Tào Châu. Không ít người tham dự hội nghị cũng là hậu duệ câyòe, lần lượt gõ cửa bước vào, cùng nhau trò chuyện tình cảm quê hương. "Phản hữu", "Tứ thanh", "Cách mạng Văn hóa", quan hệ giữa người với người từng giống như những bài xã luận hồi đó, cứng nhắc, lạnh ngắt. Khi xã hội thuận theo xu hướng lịch sử, bước vào quỹ đạo bình thường, thứ tình cảm đại hòe bị giam cầm nhiều năm, nhất định sẽ đâm chồi non mới nở nụ hoa mới...

Câyòe cổ là một tấm "danh thiếp lớn" thông hành khắp bốn phương của huyện Hồng Động.

Khi bình dân ở Thiều Sơn Xung nhờ cậy danh tiếng của vĩ nhân, mở ra quán cơm nhà họ Mao, tửu lâu nhà họ Mao, quán ăn món thịt kho tàu Nhuận Chi, những người có tầm nhìn ở Hồng Động, cũng nhìn ra nhân tố hoạt bát của kinh tế hàng hóa từ hàm lượng văn hóa sâu nặng của câyòe cổ. Thế là, ở trong thành cổ Hồng Động này, đã xuất hiện đại lộ Hòe Ấm, đại hạ Hòe Đô, tửu lâu Hòe Hương, cửa hiệu nhà họ Hòe, tiệm cắt tóc Hòe Hương... Câyòe nước đã được trồng khắp các ngõ ngách đường phố, có người còn đưa ra đề nghị, tụ tập các giống hòe khắp toàn quốc lại, khiến "thành phố hoa sen ổ bao nước" thuở trước này, biến thành Hòe Đô thực sự.

Những năm gần đây, trong từ điển kinh tế của Trung Quốc lại có thêm một từ vựng mới, gọi là "văn hóa làm sân khấu, kinh tế diễn kịch". Hồng Động từ năm 1991 trở đi, năm nào cũng tổ chức tiết mục tế tổ vào khoảng tiết Thanh Minh. Phải nói rằng, tiết mục này giống như tế lăng Hoàng Đế ở Thiểm Tây, là vô cùng trang trọng nghiêm túc. Nó không chỉ khiến kinh tế Hồng Động có hy vọng cất cánh, mà đối với sự ngưng tụ sức hướng tâm của dân tộc cũng là một cống hiến lớn.

Trong thời gian lễ tế tổ, trong thành Hồng Động, giăng đèn kết hoa, toàn thành chúc tụng, trẻ em bẻ liễu, cụ già dâng cần, tiếng tiêu nhạc vang trời, trống chiêng uy phong. Hàng chục vạn người lữ khách, đến từ khắp mọi miền tổ quốc, đến từ Hương Cảng, Ma Cao, Đài Loan, đến từ bờ bên kia đại dương. Áo vest giày da và xiêm y đỏ xanh chen vai thích cánh, thổ âm tám phương và ngoại âm năm châu giao hội va chạm. Cảm động lòng người nhất là ngày đầu tiên của lễ tế tổ, trong bầu không khí trang nghiêm, hậu duệ câyòe thong thả bước vào công viên Cây Òe Lớn, lần lượt bái yết tế tổ đường. Trong tế tổ đường có bày bài vị họ tộc, tổng cộng ba họ. Từ nhân viên bình thường đến đại vương các ngành, từ cựu thương hào ông đến danh lưu Hàn Uyển, trước bài vị họ tộc của mình, không ai là không cúi người rạp gối, dập đầu hành lễ bái lạy. Tình cảm hương thổ của con người, không do khoảng cách địa lý xa gần quyết định, đôi khi càng rời xa quê hương thì sợi tơ tình càng dài. Quê hương đối với người lữ khách hải ngoại mà nói, tuy chỉ là một khái niệm biểu tượng, nhưng lại đồng thời là một cuốn thi tập mờ ảo luôn đổi mới qua từng ký ức được ủ bằng bầu không khí nhung nhớ. Tôi nhìn thấy, hậu duệ câyòe hải ngoại đầu bạc trắng dắt con dắt cháu, quỳ lượm dài dưới "câyòe đời thứ hai", nước mắt giàn giụa, khóc lóc thảm thiết... Tôi không cần phải hỏi những đồng bào Đài Loan đang ở trong công viên câyòe, lúc này họ nhất định sẽ thấm thía sâu sắc cổ huấn "anh em đấu đá ở trong nhà hãy cùng nhau chống lại kẻ địch ở bên ngoài", tuyệt đối không cho phép bất kỳ ai đậu nấu đậu anh em tương tàn...

Cuộc đại di dời đầu đời Minh là điều chưa từng có trong lịch sử di dân Trung Quốc. Điều khiến người ta tiếc nuối đau lòng là, trong thư viện thế mà lại không tìm nổi một bộ chuyên khảo về lịch sử di dân giai đoạn này. Nước Mỹ có một hội học thuật Do Thái, sưu tầm hơn năm ngàn loại gia phả phương chí của nước ta, dùng để nghiên cứu nguồn gốc họ tộc, sự phát triển di dời và thể chất tuổi thọ của tiên dân chúng ta, dùng làm căn cứ cho lịch sử học, ưu sinh học. Bước vào hiệu sách sạp báo của chúng ta, những sách viết về vua chúa hoàng hậu, cung nữ hái dâu, thái giám danh kỹ, cường hào đào kép thì nhiều như rừng, còn như những văn bản rác rưởi dạy người ta cách phát tài cách lừa đảo cách bói toán cách tráng dương thì lại càng muôn hình vạn trạng...

Người nghiên cứu lịch sử với sách vàng đèn thanh từ trước đến nay vẫn luôn thanh bần, nhưng trong sự thanh bần lại ẩn chứa sự cao thượng. Bảo vệ sự cao thượng bắt buộc phải trả cái giá tương xứng, chúng ta không thể có lỗi với tổòe.

Bảy

Nhân loại lảo đảo bước đi trong thế giới vật chất, vẫn luôn tìm kiếm đại điện tinh thần. Triết gia đã thiết kế cho nhân loại vô số ngọn hải đăng cột mốc bằng tư duy logic, nhà văn đã tạo dựng cho nhân loại vô số miền đất hứa nên thơ bằng miêu tả hình ảnh; nghi lễ trong miếu mây, khúc mục du mục giữa những nhà thờ, tiếng kinh trong phòng thiền, lời tụng niệm trong đạo quán... những kiến trúc và hoạt động tinh thần hoặc cao thượng hoặc thú vị hoặc bất đắc dĩ hoặc nhạt nhẽo này, đều cố gắng an ủi giấc mơ bị xé nát giật mình tỉnh giấc của nhân loại, con người cũng muốn từ đó tìm kiếm một vùng đất tinh thần để trông nom.

Từ khi cải cách mở cửa, "cơn sốt tìm cội nguồn" được dấy lên âm thầm ở Trung Quốc cũng là một sự tìm kiếm về mặt tinh thần của con người sau khi phá vỡ sự kìm kẹp tư tưởng. Thế nhưng, tìm cội nguồn tế tổ vừa có thể xây dựng một điện thờ tư tưởng kiểu mở, vừa có thể tạo ra một pháo đài tinh thần kiểu khép kín. Tìm cội nguồn không thể giống như một số văn nhân, bới móc lịch sử đẫm máu bị nén chặt trong bùn đất ra, để phát huy đến tận cùng tính dã man nguyên thủy và sự mông muội của con người; tế tổ, cũng không thể giống như một số phàm phu tục tử, nhẩm niệm lời cầu kinh, xông trầm liên tục, cầu xin tổ tông phù hộ thăng quan phát tài, phúc tinh cao chiếu; tìm cội nguồn tế tổ càng không thể giống như một số vùng nông thôn, mượn việc tu sửa gia phả để bành trướng thế lực tông tộc, để xây dựng lại những bức tường vây chật hẹp mang men phong kiến...

“Nước trong suối núi thì trong, nước ra khỏi suối núi thì đục”. Ở Lâm Phần, ở Hồng Động, khi tôi dốc lòng bước vào văn hóa Nghiêu nơi khởi nguồn của nền văn minh Trung Hoa, bỗng chốc cảm thấy một dòng nước nguồn trong trẻo, tinh khôi, đang gột rửa tâm điền bám đầy bụi bẩn của tôi.

Cách phía đông bắc thành phố Lâm Phần năm dặm, có một ngôi làng tên là Khang Trang. Phía đông làng có một tấm bia đá cổ, bên trên khắc bốn chữ "Kích nhưỡng xứ". Đất nhờ người mà nổi tiếng, người nhờ việc mà sáng tỏ. Thành ngữ "cổ phúc kích nhưỡng" xuất phát từ đây. Hoàng Phủ Mật đời Tấn trong "Cao sĩ truyền" có ghi chép rằng: "Thời đại vua Nghiêu, thiên hạ đại trị, bách tính vô sự, lão gia năm nay hơn tám tuổi mà kích nhưỡng ở giữa đường." "Cổ phúc" ý là ăn no nê, "Kích nhưỡng" là một trò chơi ném đất cổ xưa. Tương truyền vua Nghiêu thường vi hành vào dân gian, một hôm đến Khang Trang, thấy một ông lão râu tóc bạc phơ ngây thơ như trẻ nhỏ, đang chơi ném đất ở giữa đường, người xem phát ra cảm thán "Đức của vua lớn thay". Mà ông lão ném đất lại nói rằng: "Ta mặt trời mọc thì làm, mặt trời lặn thì nghỉ, đào giếng mà uống, cày ruộng mà ăn, vua có đức gì với ta chứ?"...

Đây chính là bài "Kích nhưỡng ca" nổi tiếng được vô số văn nhân nhã sĩ ưa ca ngợi và dẫn dụng.

Khi bề tôi tùy tùng của vua Nghiêu báo cáo lại những lời ông lão ném đất nói cho vua nghe, vua Nghiêu không những không vì ông lão không ca tụng thịnh đức của mình mà không vui, ngược lại còn thấy vui mừng vì ông lão có thể nói thẳng không kiêng dè. Để khiến bản thân có thể nghe được lời thật, vua Nghiêu ngay tại chỗ bái ông lão làm thầy. Câu chuyện đơn giản này, nói lên người xưa thuần chân biết bao, còn chưa biết cách nịnh hót bợ đỡ. Nhìn bao quát lịch sử từ thời Nghiêu Thuấn trở về sau, lũ nịnh hót xu nịnh không dứt như sợi tơ, bọn vai vế xu nịnh cười cợt đời đời không dứt, hạng hút mủ liếm ghẻ trồi lên sụp xuống. Phẩm cách của ông lão ném đất, lại càng tạo thành sự đối lập vô cùng rõ nét với một số gương mặt đối với cấp dưới thì hung hãn như chó dữ không đuôi, đối với cấp trên thì khiêm nhường như thái giám không thế lực hiện nay. Ông lão ném đất thời cổ đại, đã trình bày một câu chuyện cổ tích vĩnh cửu cho xã hội nhân loại ngày càng tinh ranh trơn trượt.

Sự nhường ngôi thời Nghiêu Thuấn, từ trước đến nay vẫn được coi là giai thoại ngàn đời. Vua Nghiêu có chín người con, con trưởng tên là Đan Chu. Đan Chu kiêu ngạo xa hoa dâm loạn, tính tình hung bạo. Khi hồng thủy ngập lụt, bách tính lo lắng như lửa đốt, Đan Chu thờ ơ bàng quan, thậm chí còn đi thuyền trên nước để tìm vui. Sau khi lũ lụt rút đi, ông ta thế mà lại bắt bách tính đắp cát đẩy thuyền, gọi tên là "lục thượng hành thuyền" (thuyền chạy trên cạn). Thái sử công trong "Ngũ đế bản kỷ" đã viết thế này: "Vua Nghiêu biết con là Đan Chu bất tiếu, không đủ để trao thiên hạ, thế là bèn truyền ngôi cho Thuấn. Truyền cho Thuấn, thì thiên hạ được lợi mà Đan Chu đau khổ; truyền cho Đan Chu, thì thiên hạ đau khổ mà Đan Chu được lợi. Vua Nghiêu nói 'Cuối cùng không vì đau khổ của thiên hạ mà làm lợi cho một người'."...

Vua Nghiêu với tấm lòng coi thiên hạ là của chung, đã bắt đầu cuộc hành trình gian nan đi tìm hiền tài. Thế là, lại dẫn ra hai vị đại ẩn sĩ Sào Phụ, Hứa Do. Hai người họ cùng nhau tạo nên một giai thoại thiên cổ: Câu chuyện Hứa Do rửa tai.

Vua Nghiêu khi khảo sát người kế vị, rất coi trọng nền tảng quần chúng của người kế nhiệm?

Sào Phụ, Hứa Do ở Bình Dương (tức Hồng Động ngày nay) là những bậc đại hiền giả, bèn đến thăm viếng. Gặp mặt Sào Phụ lần đầu, Sào Phụ không nhận; tiếp tục thăm viếng Hứa Do, Hứa Do cũng không chấp nhận việc nhường ngôi, hơn nữa còn trốn đến cày cấy ở núi Cửu Ki ốc của Hồng Động. Vua Nghiêu một mực nhường ngôi, đuổi theo không bỏ, khi tìm thấy Hứa Do lần nữa, khẩn cầu Hứa Do làm Trưởng Cửu Châu. Hứa Do cảm thấy ngôi vua vốn dĩ còn không nhận, há lại có lý lý nào lại làm Trưởng Cửu Châu nữa, bỗng chốc cảm thấy chịu nhục nhã lớn, bèn chạy đến bên suối, rửa đôi tai bị nghe bẩn. "Sử ký" chú dẫn "Cao sĩ truyền" của Hoàng Phủ Mật, đã ghi chép cảnh tượng Hứa Do rửa tai: "Bấy giờ có Sào Phụ dắt bò đực muốn cho nó uống nước, thấy Hứa Do rửa tai, bèn hỏi lý do. Đáp rằng, 'Vua Nghiêu muốn gọi ta làm Trưởng Cửu Châu, ghét nghe thấy thanh danh ấy, cho nên rửa tai.' Sào Phụ nói, 'Ngươi nếu ở bờ cao hẻm sâu, đường người không thông, ai có thể thấy ngươi? Ngươi trôi nổi bồng bềnh, rất muốn cầu danh tiếng, làm bẩn miệng bò của ta, dắt bò lên thượng nguồn mà uống nước đi.'..."... Hứa Do tự thấy mình thanh cao, thế nhưng Sào Phụ còn cao hơn Hứa Do một bậc: Ngươi Hứa Do đã không nhận ngơi báu, ẩn dật đi không lên tiếng thì thôi, lại còn bàn tán rôm rả nguyên do rửa tai, đó là một kiểu mượn danh chuộc tiếng khác. Ta thả trâu uống nước hạ du, ngươi rửa tai thượng du, há chẳng phải cố ý làm bẩn miệng trâu của ta sao?

Một truyền thuyết khác về việc Hứa Do rửa tai là ở sông Dĩnh Hà nước Hà Nam, nhưng dưới chân núi Cửu Ki ở Hồng Động có di tích suối rửa tai Hứa Do và nơi Sào Phụ vứt bầu nước. Câu chuyện này xảy ra ở khe suối nào không quan trọng, quan trọng là nói lên dòng nước nguồn của văn minh Trung Hoa trong sáng, tinh sạch đến nhường nào! Chính dòng sóng văn minh trong vắt ấy, đã tưới tắm cho khu rừng tinh thần của văn hóa Trung Quốc. Sào Phụ, Hứa Do hai vị ẩn quân tử của Hồng Động, tuy không lên ngôi đế vị không có sự nghiệp, nhưng lại bằng phong thái thần tiên gột rửa sáu căn làm chấn động đất trời quỷ thần kinh hãi, được các bậc cao nhân chí sĩ, hiền đạt tuấn kiệt đời đời kính ngưỡng, núi cao ngước nhìn, hành động theo. Trên người Sào Phụ, Hứa Do phảng phất một thứ khí vận văn hóa đẹp đẽ tinh khiết đến cùng cực, hai tấm bia ngọn cờ từ xa xưa này, hầu như có thể trở thành tọa độ nhân cách của một dân tộc.

Ngày nay, khi con người ta coi quyền lực như mỹ tửu mà điên cuồng nhấm nháp, trong tiếng cười đùa cợt nhả của một khúc hậu đình hoa và karaoke, thì không thể nào đặt mình vào câu chuyện Hứa Do rửa tai được nữa. Nhân loại đứng trước sự xung kích tiêu cực của kinh tế hàng hóa đã tỏ ra yếu ớt bất lực, sự thấp kém về mặt tinh thần cũng khiến con người ta không còn tâm trạng và sự giáo dưỡng để đến gần Sào Phụ, Hứa Do nữa.

Đường Nghiêu không có được Hứa Do, nhân sĩ bốn phương đều giới thiệu Ngu Thuấn, Thuấn nổi tiếng khắp thiên hạ về lòng hiếu thảo năm 20 tuổi. "Hồng Động huyện chí" ghi chép rằng, vua Nghiêu trong lúc đi tìm hiền tài, gặp Thuấn đang cày cấy luống ruộng dưới chân núi Lịch Sơn ở Hồng Động, thấy chiếc đòn cày Thuấn dùng có cột một cái nia, bèn hỏi lý do. Thuấn nói, bò đi chậm, cần phải roi vọt thúc giục, nhưng bò kéo cày đã đủ vất vả rồi, lại dùng roi quất thì trong lòng không nỡ, cho nên cột một cái nia, bất kể con bò nào đi chậm, thì gõ vào cái nia, thế này bò vàng tưởng nhầm là đánh bò đen, bò đen tưởng nhầm là quất bò vàng, cả hai con bò đều đi nhanh, tội gì phải dùng roi quất chứ. Vua Nghiêu nghe xong, vô cùng cảm kích: Thuấn đối với súc vật còn có thể yêu thương che chở như thế, để ông ta kế thừa đế nghiệp, nhất định sẽ yêu dân như con. Thế nhưng, Đường Nghiêu hiểu rất rõ, quân vương một nước, gánh vác cả thiên hạ, một thời gian một sự việc vẫn chưa thể hoàn toàn chứng minh tài đức của Thuấn. Thế là, vua Nghiêu gả hai người con gái Nga Hoàng, Nữ Anh cho Thuấn, để quan sát năng lực trị gia của Thuấn; lại để chín đứa con trai không ra gì sống cùng với Thuấn, để khảo nghiệm năng lực giáo hóa của Thuấn.

Thuấn lúc này đã hơn ba mươi tuổi, cưới hai con gái vua Nghiêu làm vợ, mới chấm dứt cuộc sống độc thân. Thế nhưng Thuấn không vì trở thành con rể vua Nghiêu mà kiêu ngạo tự cao, vẫn khiêm nhường nhún nhường, không lộ tài năng, đối với người cha, mẹ kế và người em cùng cha khác mẹ Tượng từng ngược đãi mình, vẫn không nhớ chuyện cũ, giữ trọn đạo hiếu đễ. Nga Hoàng, Nữ Anh cũng không vì thân phận cao quý mà chảnh chọe đối xử tệ bạc với bố mẹ chồng, chín người con trai của vua Nghiêu cũng trở nên hiểu lý lẽ. Tư Mã Thiên trong "Ngũ đế bản kỷ" đã ghi chép sức mạnh nhân cách của Thuấn thế này: "...Thuấn... đối nhân xử thế ngày càng cẩn trọng, hai con gái vua Nghiêu không dám lấy sự cao quý mà kiêu căng đối xử với họ hàng nhà Thuấn, rất có đạo làm vợ. Con trai con gái vua Nghiêu đều ngày càng đằm thắm. Thuấn cày ở Lịch Sơn, người Lịch Sơn đều nhường bờ ruộng (nhường ranh giới đất đai); đánh cá ở Lôi Trạch, người trên Lôi Trạch đều nhường chỗ ở (nhường chỗ ở cho nhau); làm gốm bên bờ sông, đồ gốm bên bờ sông không có thứ thô kệch hư hỏng (đồ gốm làm ra không bị thô ráp nứt vỡ). Một năm sau nơi ở thành làng (một năm sau nơi Thuấn ở thành làng xóm), hai năm thành ấp, ba năm thành đô... Thế là vua Nghiêu bèn khảo nghiệm Thuấn qua ngũ điển, bách quan, đều cai trị tốt."...

Thuấn thay vua Nghiêu chấp chính điều hành chính sự, cần chính yêu dân, một lòng vì công, coi trọng giáo hóa, lấy nhân ái làm gốc. Thuấn thường xuyên đặt mình ở chốn dân gian, vẫn lo lắng kiến thức tầm nhìn của mình có hạn, quyết định sai lầm, bèn thiết lập "can gián chi cổ" và "phỉ báng chi mộc" trước cửa nhà mình. Cái gọi là can gián chi cổ chính là dựng một chiếc trống lớn trước cửa, bất kể là ai, muốn tiến cử hiền sĩ tài thần, muốn dâng hiến kế sách trị quốc, đều có thể đánh trống vào can gián; cái gọi là phỉ báng chi mộc chính là dựng một cột gỗ trước cửa, bất kể là ai, phát hiện Thuấn có sai sót, đều có thể đứng trước cột gỗ đó, bàn luận chê bai Thuấn, phê bình đánh giá, sau khi có thư ký ghi chép lại, rồi chuyển lời lại cho Thuấn...

Thích nghe ca tụng là một "sở thích" lớn của nhân loại. Ca tụng đầy tai, thần tiên nghe xong cũng vui sướng tột cùng; lời trung ngôn tai trái, thánh triết nghe nhiều cũng sẽ chán ngấy. Nào thấy cổ kim trong ngoài nước, kẻ xướng ca tụng, thường là được ngồi quan cao, được cưỡi ngựa đẹp; kẻ rót lời nghịch tai, hễ gặp thì giao long mất nước, hổ lỡ cơ đồ. Mà Thuấn thuở viễn cổ, thế mà lại mở rộng đường ngôn luận đến thế, nghe lỗi thì mừng, cho nên ông mới có thể tiếp nối "Nghiêu Thiên", sáng tạo ra sự huy hoàng của "Thuấn Nhật".

Thông qua "can gián chi cổ" và "phỉ báng chi mộc", Thuấn biết được con cháu của Chuyên Húc và Đế Khốc, đời đời hiền đức, núi cao nước chảy, ơn ban cho bách tính, liền lần lượt ủy thác trọng trách cho họ; Thuấn lại biết được hậu duệ của Đế Hồng Thị, Thiếu Hạo Thị, Tấn Vân Thị hoặc quen thói làm càn không hối cải, bao che gian tà, hoặc lợ mờ vì lợi danh, vơ vét mỡ máu của dân, hoặc hành xử như chồn cáo, tung tin đồn ác ý, liền đày ải những kẻ quý tộc dòng dõi quan sang này ra chốn biên ải hoang vu. Thuấn biết người khéo dùng, thấy Côn trị nước không có phương pháp, liền cách chức ông ta, trọng dụng con của Côn là Vũ, cuối cùng lại nhường lại đế vị cho Vũ...

Thịnh thế viễn cổ "Nghiêu Thiên Thuấn Nhật" nói cho con người biết rằng, khi quốc gia thời cổ đại mới khởi thủy, cơ quan quyền lực đơn giản, quan ít, việc đơn giản, thuế nhẹ, nước không có chính sách vơ vét bạo tàn, dân không có nỗi lo chính sách khắc nghiệt, đế vương thuận theo trời (tự nhiên) mà trị, bách tính an vui hạnh phúc. Có học giả khi tổng kết văn hóa Nghiêu, từng khái quát ra sáu điểm: Một là "kiệm", sùng bái sự giản dị; hai là "nhượng", coi thường việc tranh giành quyền lợi; ba là "mưu", đề cao sự suy tính sâu xa, cẩn thận phòng ngừa quyết định sai lầm; bốn là "hòa", chủ trương chung sống hòa thuận; năm là "giới", phòng ngừa tai nạn do con người gây ra; sáu là "an", hòa mình vào thiên nhiên, cuộc sống an nhàn vui vẻ. Tôi cho rằng trong văn hóa Nghiêu điều đặc biệt đáng ca ngợi chính là sự chuyển giao hòa bình của quyền lực. Đường Nghiêu nhường ngôi cho Ngu Thuấn, Ngu Thuấn nhường ngôi cho Hạ Vũ, không giống như những gì được ghi chép không dứt trong sử sách sau này; vì để tranh đoạt quyền lực tối cao, gieo giống hoang mà tráo hoa cây có kẻ; mượn mèo rừng mà đổi thái tử có kẻ; giết cha hại anh mà động dao kích có kẻ; trừ họa trong tim mà ban rượu độc cũng có kẻ... Để đội lên chiếc vương miện đó, góc tối xấu xí nhất trong linh hồn con người, đã phơi bày một cách triệt để không sót gì. Dù bình luận từ góc độ nào đi nữa, sự nhường ngôi trong "Nghiêu Thiên Thuấn Nhật" đều xứng đáng được gọi là chương tinh khiết nhất trong lịch sử văn minh nhân loại!

Vua Nghiêu vua Thuấn dắt tay Hồng Động, dắt tay Lâm Phần, Hồng Động, Lâm Phần dắt tay lịch sử. Ông lão lịch sử giật mạnh sợi dây trong tay, vua Nghiêu vua Thuấn liền rời xa chúng ta rất xa rất xa. Con người chìm đắm trong sự xa hoa của chính mình đầy rẫy "dấu hiệu mạt thế" đối diện với nguy cơ sinh tồn tuy trợn tròn đôi mắt hoảng sợ, mang trong ngực trái tim lơ lửng không yên, nhưng lại tuyệt đối không muốn đến gần vua Nghiêu vua Nghiêu thêm lần nữa. Con người thà tin vào sự dã man và hoang đường từng được chôn vùi trong vùng đất cổ xưa, chứ không muốn từ trong lớp đất dày từng cung cấp nguồn nước và dưỡng chất đầy đủ cho câyòe tổ, để sàng lọc ra những nhân tố văn minh. Thế nhưng, trong nền văn minh Hoa Hạ cổ xưa, vĩnh viễn bao hàm thanh xuân không mai một...

Tám

Lưu động là vận mệnh cơ bản của nhân loại.

Khi giấc mơ đẹp đẽ về Vườn Địa Đàng sụp đổ, hậu duệ của A-đam và Ê-va là Nô-ê mang theo vợ con, ngồi trên chiếc con tàu do chính mình tạo ra lao ra khỏi cơn hồng thủy ngập trời, con cháu của ông ta liền bắt đầu hành trình di dời đến bờ biển Aegea, đến đại lục Châu Âu; ở chốn Hoa Hạ cổ xưa, những truyền nhân của Phục Hy, Nữ Oa cũng từng dọc theo các con sông lớn, không một phút giây ngừng nghỉ tấu lên khúc ca bi tráng tột cùng cầu sự sinh tồn trong cuộc di dời...

Sự di dời đã viết nên lịch sử văn minh của nhân loại.

Sự trỗi dậy của văn minh công nghiệp, đã gia tăng tốc độ di dời của nhân loại. Nước Mỹ kiêu hãnh ngẩng cao đầu trước toàn cầu bằng công nghiệp hiện đại và công nghệ cao, bá chủ thế giới, hai trăm năm trước vẫn là vùng đất hoang vu, muốn tra cứu kỹ lưỡng hộ khẩu dân cư nước Mỹ ngày nay, thổ dân chưa chiếm nổi hai phần trăm, phần còn lại đều là khách đến từ các châu; đại quốc kinh tế Nam Thái Bình Dương Australia, cũng vừa mới cử hành lễ kỷ niệm sinh nhật tròn hai trăm năm kiến quốc của mình, ông trời khi tạo tác ra mảnh đất hạnh phúc này, vốn không gieo hạt giống người da trắng, hiện nay chín mươi chín phần trăm cư dân của nó đều là những kẻ tha hương mắt xanh mũi lõ. Thành phố mở cửa ven biển Trung Quốc Thanh Đảo, trăm năm trước chỉ có vài căn nhà tranh, sáu hộ gia đình đánh cá, chính tàu chiến pháo lớn của người ngoại quốc đã khiến nó rơi vào cảnh ngọc bích làm tô thuê Đức, chính tuyến đường sắt Giao Tế đã nghiền nát những tiếng hát ghe thuyền vờn khói, chính hàng ngàn hàng vạn di dân, đã dùng những khối đá nhục nhã của dân tộc để cấu trúc nên thành phố được mệnh danh là Venice phương Đông này; cửa sổ rực rỡ của cải cách mở cửa Thâm Quyến, 20 năm trước cũng chỉ là một trấn nhỏ héo hắt, sau khi vĩ nhân thế kỷ Đặng Tiểu Bình nhẹ nhàng vẽ một vòng tròn nhỏ trên bản đồ miền nam, cư dân mới cuồn cuộn đổ về từ khắp bốn phương tám hướng của tổ quốc, thế là, văn minh nảy mầm nơi hoang dã, nhà cao tầng sinh ra giữa bùn lầy, một thành phố hiện đại vẫn còn tỏa ra sự tươi mới của năm tháng, cùng đô thị quốc tế Hồng Kông trỗi dậy trong cuộc di dời cận đại, chiếu rọi lẫn nhau...

Cổ kim trong ngoài nước, thủ đoạn chính để làm dịu bớt mâu thuẫn giữa nhân khẩu và không gian sinh tồn chính là di dân. Năm Hồng Vũ thứ 14 nhà Minh, nhân khẩu toàn quốc chưa đủ sáu mươi triệu. Thời gian một nửa câm lặng một nửa gào thét trôi đi mới sáu trăm năm ngắn ngủi, nhân khẩu Trung Quốc đã tăng vọt gấp hai mươi lần! Ăn uống đông đúc trong thành, giày dép đan xen, ở quê hương cũng ruộng khó nuôi người, chật chội quá tải...

Con người cư ngụ trong những khối vuông vức cấu thành từ cốt thép và xi măng vì không gian chật hẹp đến nỗi thở cũng cảm thấy chật chội. Thế nhưng, điều quan trọng không phải là lớn nhỏ của không gian sinh tồn của một quốc gia một vùng, một thành một quách, một tộc một nhà; điều chết người là môi trường sinh thái đang ác hóa dữ dội, nó không chỉ khiến các màu da trắng, vàng, đen đều đang cùng gánh chịu tai hại, mà còn bao trùm lên "tương lai loại", "vận mệnh loại" của loài người loại này những lớp sương mù vô cùng khó xua tan.

Tôi sống lâu ở chốn náo nhiệt thành phố, vì đã quen nhìn những con đường xi măng, đôi mắt thiếu đi sự nuôi dưỡng của màu xanh, không khỏi thường xuyên cảm thấy khô rát. Đến Tấn Nam nơi tiên tổ từng sinh sống, tôi vốn định tận hưởng tham lam phong cảnh điền viên một phen, ngờ đâu, "ý đồ" này của tôi lại biến thành một sự xa vời.

Đến Lâm Phần, nên ngắm nhìn dòng sông Phần trong mộng trước. Thế nhưng, khi tôi đi đến bên bờ sông Phần uốn lượn chảy về phía nam hướng tây của thành, trong lòng lập tức sinh ra cảm giác trống rỗng mịt mờ vô hạn. Thời Chiến Quốc, Tần Tấn từng giăng buồm chiến thuyền trên sông Phần, phát triển một trận chiến thủy chiến một mất một còn; thời Hán cường thịnh, Hán Vũ Thượng cũng từng ngồi thuyền rồng từ Thái Nguyên giương buồm tuần du Tấn Nam... Đầu thời kỳ giải phóng, trong các ngôi làng hai bên bờ sông Phần vẫn có không ít người chèo thuyền lấy thuyền làm nghiệp. Thế nhưng ngay lúc này, dòng sông Phần ở hạ lưu này thế mà lại biến thành rãnh nước hôi thối có thể bước qua mấy bước. Cái gọi là "rãnh nước" được gọi là đại hà này, trôi nổi đầy bụi than, sủi bọt vàng bọt trắng, tỏa ra một mùi vị kỳ lạ xộc thẳng vào mũi, duy chỉ có hai bên bờ con đê kiên cố và lòng sông nứt nẻ rộng thênh thang bên trong đê, là vẫn đang chứng minh sự mênh mông thuở trước của sông Phần.

Ở Hồng Động, cảnh tượng "thành phố hoa sen ổ bao nước", sớm đã không còn tồn tại nữa, tôi chỉ có thể từ trong thơ văn vịnh Hồng Động của các đời văn nhân, để cảm nhận vẻ đẹp thanh khiết mỹ miều thuở trước...

Tôi lái xe hướng bắc lên Thái Nguyên, vừa ra khỏi ranh giới Lâm Phần, liền thấy sông Phần đứt dòng. Trong lòng sông Phần giữa núi, đập vào mắt toàn là những hòn đá kỳ dị từng bị nước cuốn qua... Sông Phần, đã hoàn toàn rơi vào cảnh ngộ trở thành một con sông theo mùa.

Vương Đức Quý, Lưu Úc Thụy cùng tôi đi điền dã trong mấy huyện thuộc bồn địa Tấn Nam. Sơn Tây nhiều than, trong núi Lữ Lương có sắt, đất đai Tấn Nam dễ làm đồ gốm. Trên con đường đi qua, từng lò luyện than cốc nhỏ, lò luyện sắt nhỏ, lò gốm nhỏ, lò sứ nhỏ mọc lên san sát, lửa lò bùng cháy, khói bụi cuồn cuộn, xe chở than qua lại tấp nập, trên đường cái bụi than tích tụ dày đặc, bánh xe quay vù vù, bức màn bụi khói do gió quấn lên, làm mờ tầm nhìn của tôi. Ba chúng tôi tuy đều có sở thích hút thuốc, nhưng không dám mở cửa kính hít thở không khí, hễ mở cửa kính ra, khói bụi nồng độ rất cao sẽ xộc thẳng vào phổi. Người lái xe trẻ tuổi nói với tôi: "Mức độ ô nhiễm không khí ở đây, tuyệt đối không kém gì thành phố lớn của các anh đâu, tôi một ngày không gội đầu, trên gối sẽ nhiễm một lớp bụi."... Ở trung tâm thành phố Lâm Phần, có một tòa lầu trống cao nhất và lớn nhất toàn quốc, do Bắc Ngụy xây dựng, nó là biểu tượng của Bình Dương. Dân gian truyền tụng câu ca dao rằng: "Phủ Bình Dương có một tòa lầu trống lớn, một nửa cắm thẳng vào trong trời." Bí thư Vương Đức Quý đã nghỉ hưu nói với tôi, ngôi làng tổ tiên ông định cư cách Lâm Phần 20 dặm hoa, thuở nhỏ hễ gặp ngày nắng ráo, ngước mắt lên là có thể nhìn thấy bóng dáng của lầu trống lớn, mà hiện nay, cho dù thời tiết quang đãng, ở đại lộ nam bắc đối diện thẳng với lầu trống, cách hai dặm hoa, cũng khó mà chiêm ngưỡng được dáng vẻ hùng vĩ của lầu trống lớn, khói bụi đã bao bọc lấy sự cổ kính và mỹ lệ của nó...

Trong công viên Cây Òe Lớn ở Hồng Động, "câyòe đời thứ ba" tuy mang theo con cháu mọc thành rừng rậm rạp, thế nhưng lại không dẫn dụ được một con quạ con chim thước nào đến định cư. Sự hoành tráng của tổ cò thuở trước, chỉ có thể tìm ở trong quyển huyện chí cô đọng không gian thời gian. Tôi nghĩ, lúc này, cho dù có vài con quạ đến làm tổ xây nhà, cũng sẽ khiến kẻ tìm cội nguồn như tôi vô cùng trân quý. Con cừu con quỳ bú sữa, con quạ mẹ mớm mồi, ở con cừu và con quạ, cũng tồn tại một số mỹ đức mà một số con cháu bất hiếu không thể với tới. Tôi đi xuyên qua mấy huyện thuộc bồn địa Tấn Nam, cũng không nghe thấy tiếng quạ kêu, không nhìn thấy một chiếc tổ chim thước nào. Xét về nguyên nhân, Lưu Úc Thụy nói với tôi, côn trùng trên hoa màu là nguồn thức ăn chính của quạ và chim ác là. Tấn Nam trồng nhiều bông, hễ xảy ra dịch hại sâu đục quả bông, người ta liền sử dụng thuốc trừ sâu cực độc, quạ và chim ác là ăn phải sâu đục quả bông bị trúng độc, liền bước lên sổ quỷ sau khi trúng độc lần hai... Tổ cò không còn nữa, đạo lý vô cùng nông cạn: Là một "quý tộc" trong loài chim - chim cò, càng khó chịu đựng nổi sự nhẹ nhàng của sinh mệnh, sông Phần ô nhiễm đứt dòng, tôm cá không còn, khiến nó mất đi món ngon vật lạ thiết yếu cho sinh mệnh; hơn nữa, bộ lông thánh thiện của nó, cần nước suối trong biếc để gột rửa, cần trời xanh mây trắng để chải chuốt, điều kiện để chim cò đẹp ở Tấn Nam đã mất đi, nó kiên quyết từ bỏ quê hương, ôm đàn bỏ đi tìm bến đỗ khác cũng là điều đương nhiên...

Về thức ăn, loài ếch thỉnh thoảng được loài quý tộc chim cò vô cùng kén chọn thưởng thức, ở Tấn Nam cũng vì sông Phần ô nhiễm mà không còn lại mấy. Vương Đức Quý hồi tưởng lại rằng, thời kỳ đầu mới lập quốc, cứ đến mỗi độ hè về, tiếng ếch hai bên bờ sông Phần kêu vang không dứt, đặc biệt là sau cơn mưa lớn, chim hót ríu rít, khêu gợi tiếng ếch kêu như trống, cọc cọc, quác quác, ộp ộp, vang lên tiếng nối tiếp tiếng, cấu thành một bản đại hợp xướng hài hòa lay động lòng người... Ngày nay tiếng ếch đơn độc thỉnh thoảng vang lên, khiến người ta nghe như tiên khúc ngoài vũ trụ...

Khi mùa mưa đến, nhân viên kiểm tra chất lượng nước thường xuyên xét nghiệm tình trạng chất lượng nước ở sông Phần, Vương Đức Quý từng nói đùa với các nhân viên kiểm tra rằng: "Xét nghiệm thế này, xét nghiệm thế kia, đều không linh nghiệm bằng tiếng ếch kêu, chỉ cần đàn ếch cùng hợp xướng, nước sông Phần là đạt chuẩn rồi."

Phong cảnh điền viên khó tìm, loại cảnh giới "mơ màng ruộng nước én bay trắng, râm mát cây hè chim oanh hót", "đồng hoang trời thấp gần cây, sông xanh trăng gần người", "hương hoa lúa nói chuyện năm được mùa, nghe râm ran tiếng ếch một vùng" mà các nhà thơ đời Đường Tống cảm ngộ được, các nhà thơ ngày nay e là khó mà bắt gặp.

Là một kẻ tìm cội nguồn, đến vùng đất mà tiên tổ từng sinh sống, tôi nỡ lòng nào ba hoa chích choè về vấn đề bảo vệ môi trường của Tấn Nam, cũng không có ý định khắc nghiệt đòi hỏi các nhà lãnh đạo địa phương. Nhìn bao quát Trung Quốc ngày nay, con sông dòng suối nào chưa bị ô nhiễm, thành phố trấn thị nào, còn dám gọi là tịnh thổ?

Sông Hoàng Hà đứt dòng, cả thế giới chú ý, sông Hoài Hà ô nhiễm, người nước chấn động...

Khi nhân loại đi trên chuyến tàu siêu tốc kinh tế hàng hóa gầm thét lao đi, phía trước là đảo tiên Bồng Lai hay vách đá vực sâu, lại không được quan tâm bởi những kẻ hưởng lạc kịp thời. Trái đất đã bị nhân loại xăm mình đến mức nát bét thảm hại. Người hiện đại nắm giữ công nghệ cao, đối với tài nguyên mà ông trời ban ơn cho nhân loại đục phá lớn, khoan bừa bãi, chặt quá đà, khai thác cuồng nộ, bừa bãi khai hoang, nguyên trạng nguyên sinh của trái đất thời đại "người Đinh Thôn" sớm đã tiêu tan biến mất, mặt mày hoàn toàn thay đổi; bức tranh hài hòa giữa con người và tự nhiên thời kỳ văn minh nông nghiệp, cũng bị người hiện đại xé toạc thành từng mảnh vụn tơi bời.

Lịch sử sinh tồn, lịch sử phát triển, lịch sử văn minh của nhân loại, trước hết được viết dựa theo bản đồ phân bố nước ngọt trên trái đất. Hiện nay, nước thải công nghiệp mà toàn thế giới thải ra mỗi ngày lên tới 2 đến 3 kilômét khối, tính theo tốc độ này để suy luận ra, đến giữa thế kỷ sau, nhân loại sẽ không có nước sạch để múc.

Trong tổng thể thế giới sinh mệnh, bất kỳ loài đơn lẻ nào cũng là một mắt xích không thể thiếu trong chuỗi sinh thái này. Hiện nay, trên trái đất mỗi ngày có hơn trăm loài sinh vật bị tuyệt chủng, cứ theo tốc độ này tiếp tục, "tương lai loại", "vận mệnh loại" của loài người loài này ra sao, thì không khó để đoán biết...

Nhân loại giăng lưới trời đối với tất cả những sinh loại khác, cuối cùng kẻ bị giăng lưới sẽ chính là bản thân nhân loại.

Nhân loại là kẻ săn mồi của tất cả sinh linh khác, nhưng kẻ săn mồi cuối cùng lại chĩa súng vào chính mình.

Trái đất đã không còn không gian cho nhân loại di dời, cho đến nay nhân loại vẫn chưa phát hiện ra hành tinh nào khác có thể cung cấp cho nhân loại cư ngụ...

Con đường duy nhất của nhân loại là thay đổi cách thức tư duy, tiến hành một cuộc di dời tư tưởng, hay là quay trở về với tự nhiên mới có thể tìm thấy một con đường sinh mệnh dẫn nhân loại đến tương lai...

Môi trường sinh thái ác hóa là đề tài số một vô cùng nghiêm trọng mà toàn nhân loại phải đối mặt. Những hậu duệ câyòe bước ra từ dưới gốcòe tổ Hồng Động, tuyệt đối không thể giải mã bằng gia phả hay tộc phả; cho dù một quốc gia một vùng cùng tu sửa một "quốc phả", cũng khó mà giải mã được, điều này cần nhân loại của "thôn trái đất", cùng nhau tu sửa một "cầu phả" (phả của trái đất).

Trong "Kinh Thánh - Sáng thế ký", có một câu chuyện nổi tiếng về "Tháp Babel". Trong đó kể rằng nhân loại muốn đồng tâm hiệp lực xây một tòa tháp cao chọc trời, để thông tới thiên đường lý tưởng. Thượng đế sợ nguy hại đến uy quyền của mình, sau khi nghe thấy vô cùng tức giận. Ngài làm rối loạn ngôn ngữ của nhân loại, khiến mọi người bất đồng ngôn ngữ, không hiểu nhau, tranh đấu lẫn nhau, cuối cùng khiến giấc mơ xây tháp sụp đổ. Câu chuyện này có ý ngụ ý sâu sắc. Thế giới ngày nay, máy tính đã biến quả địa cầu nhỏ bé thành một "ngôi làng", ngôn ngữ từ lâu đã không còn là chướng ngại giao lưu giữa người với người. Thế thế, nhân loại có thể xây dựng một tòa "tháp thông thiên" có thể cứu vãn căn bệnh trầm kha của nhân loại ra khỏi chốn khốn cùng, cứu vãn sinh thái trái đất khỏi cảnh hiểm nghèo không?

Chín

Niềm thương nhớ bịn rịn, ý biệt ly lưu luyến. Tổòe ơi, ta sắp bái biệt ngươi rồi. Từ khoảnh khắc sớm nhất của thuở Thái Thủy, đến khoảnh khắc vừa mới trôi qua, đều dung chứa trong phần đất ở rễ của ngươi, ngươi là ông lão lịch sử cắt may xuân thu, ngươi là linh hồn của hàng ức hậu duệ câyòe. Trước thân hình vạm vỡ của ngươi, ta chẳng qua chỉ là một đứa trẻ ngây thơ. Trước khi đến, câu hỏi nhỏ "là quạ hay là cò" của ta làm tổ trên cành nhánh của ngươi, tuy đã được làm sáng tỏ, nhưng một loạt những câu hỏi lớn hơn nặng nề hơn cứng nhắc hơn lại ùa về tâm trí ta. Tổòe ơi, trong vòng tay nhân từ đôn hậu của ngươi, xin hãy cho phép ta ngẩng đầu hỏi trời —

Ta bái hỏi Phục Hy - người đứng đầu "Tam Hoàng":

Ngươi thắt nút bện lưới, ngươi diễn dịch bát quái, ngươi là ông tổ khai sơn của đại địa Hoa Hạ, ngươi là hiện thân của sự thông minh trí tuệ, bức đồ Thái Cực do ngươi vẽ ra, ngay cả những người hiện đại thao túng máy tính cũng khó lòng giải mã, thế nhưng ngài có thể điểm hóa đôi chút về tương lai của trăm họ thiên hạ chăng? Ngài có thể phác họa ra "bức đồ đỉnh cao" về vận mệnh của nhân loại chăng?

Ta khẩn khoản chất vấn Nữ Oa - vị thủy tổ của con cháu Viêm Hoàng:

Ngươi là biểu tượng của người mẹ anh hùng, ngươi là nữ thần quả cảm kiên nghị! Khi đại nạn "bốn cực sụp đổ, chín châu nứt toác, trời chẳng che chở hết, đất chẳng chở nổi toàn diện" giáng xuống, ngươi luyện đá ngũ sắc để vá trời xanh, cứu vớt muôn loài sinh linh trong thiên hạ! Ngày nay, trên bầu trời cao của con cháu ngươi, quả nhiên đã xuất hiện hai hỗn đen to lớn, đủ để khiến tất cả sinh mệnh đối mặt với tai họa diệt vong, những viên đá ngũ sắc đẹp đẽ mà ngươi từng luyện, liệu còn có thể vá víu lại được nữa không?

Ta kính cẩn hỏi Đường Nghiêu và Ngu Thuấn - những bậc coi thiên hạ là của chung:

Các ngươi từng tạo ra càn khôn thanh lãng, thế giới thái bình thịnh trị thời "Nghiêu ngày Thuấn tháng", khiến cho cụ già tám mươi tuổi vỗ bụng gõ đất, khiến cho muôn dân trăm họ được an lành yên tĩnh; đối với dòng người hiện nay theo đuổi chủ nghĩa "sống là phải hồi hộp kích thích", "sướng trước chết sau", chỉ biết "tiêu dao một phen", đối với thế giới vật dục ngày càng xa hoa, các ngươi sẽ dùng phương pháp nào để khai trí mở trí, tiến hành giáo hóa?

Ta cung kính hỏi Sào Phụ và Hứa Do - những bậc có cốt cách băng thanh ngọc khiết, tâm hồn trong trắng như lan:

Sự thanh cao của các ngươi gần như không vướng bụi trần, điều này khác một trời một vực với sự theo đuổi của con người đương đại. Các ngươi coi vương vị như cỏ rác, xem danh lợi tựa mây trôi, coi trọng phẩm tiết như núi Thái Sơn, cẩn thận tu thân để giữ mình trong sạch. Giả như các ngươi sống lại, đối với bầu không khí phù phiếm vật chất hóa ấy, các ngươi có thể tai không nghe tiếng tạp nhạp, mắt không nhìn ngang ngó dọc nổi không? Các ngươi phải đi đâu để tìm một dòng suối trong vắt, để rửa sạch đôi tai đã bị nghe vấy bẩn, để gột sạch dòng nước đục ngầu bên khóe miệng con bê?

---❊ ❖ ❊---

Ta còn muốn nhân tiện hỏi thăm đại tỷ - ca sĩ Quách Lan Anh:

Dòng nước sông Phần đã nuôi dưỡng nên giọng hát thuần khiết như chim họa mi của ngươi. Ngươi ca hát tổ quốc, bằng sóng cuộn của dòng sông lớn, bằng hương lúa ngào ngạt trên cánh đồng màu mỡ, để bồi dưỡng tâm hồn yêu nước của con người; ngươi ca hát sông Phần, bằng làn sóng trong xanh của sông Phần, đóa hoa hạnh mùa xuân, để đánh thức tình yêu tha thiết của con người đối với quê hương tươi đẹp. Thế nhưng, đối với dòng sông Phần bị ô nhiễm và đứt đoạn dòng chảy, ngươi còn có thể cất tiếng ngâm nga "lòng người giống như nước sông Phần, ngươi nhìn dòng nước cuồn cuộn chảy hoài ngày đêm chẳng vướng bận" nữa hay không?

Ý tình man mác, lưu luyến khôn nguôi. Sắp phải từ biệt Hồng Động, sắp phải từ biệt Lâm Phần rồi. Bạn bè muốn đi cùng ta lên lầu Trống Lớn ở giữa thành phố Lâm Phần, lại còn dẫn lời tục ngữ rằng: "Không lên lầu Trống Lớn, coi như hoài công chuyến du lịch Bình Dương." Ta biết rằng, trên gác chuông lớn nhất toàn quốc này có một quả chuông khổng lồ, nặng tới năm nghìn cân, khách du lịch đều lấy việc đánh chuông làm phúc. Ta chợt nhớ đến câu đối trên miện môn ngõm cửa ngàn Phật Sơn ở Tế Nam: "Chuông sớm trống chiều đánh thức khách danh lợi chốn trần gian, tiếng kinh hiệu Phật kéo kẻ mê lầm giấc mộng hoạn hải bừng tỉnh." Biết bao nhiêu hương khách du lịch nhân từng dừng chân trầm tư trước câu đối này, thế nhưng, đám đông "vui vì vật chất, buồn vì bản thân" vẫn y nguyên như cũ. Ta nghĩ, cho dù có tiếng chuông cảnh báo lớn đến đâu, e rằng cũng khó khiến cho những vị "khách danh lợi", "kẻ mê mộng" quay về bản tính thuần phác mộc mạc ban đầu. Đối với lầu Trống lớn trước mắt này, không lên cũng được.

Đoàn tàu rời khỏi Lâm Phần, ầm ầm chạy về hướng bắc, ngắm nhìn là sắp rời khỏi mảnh đất hoàng thiên hậu thổ mà các bậc tiên tổ từng sinh sống. Ta hiểu sâu sắc rằng, một kẻ nhỏ bé như ta, tiếng nói vốn vô cùng yếu ớt bất lực; thế nhưng, ta vẫn âm thầm gọi hoài trong tim:

Trở về đi thôi, con Ô Nha ta từng chán ghét nhưng lại hiểu được đạo lý "báo hiếu";

Trở về đi thôi, linh vật trắng như tuyết ấy - con chim lớn mà ta hằng tìm kiếm trong giấc mơ...

Ngày 18 tháng 5 năm 1999 tại Quân Nghệ

(Trích từ "Tháng Mười" số 5 năm 1999)