Một

Niềm vui vô tận mà con người thu nhận từ vạn vật vạn hữu trong đại tự nhiên, thảy đều là món quà hoàn mỹ nhất mà thượng đế ban tặng cho nhân loại.

Mấy năm gần đây, ánh mắt tôi hướng về những chú dế nhỏ có chiều dài thân chỉ vỏn vẹn 20 milimét, tuyệt không chỉ là sự thả lỏng và trở về của tâm hồn trẻ thơ chưa phai nhạt, mà là muốn từ thân thể của loài trùng nhỏ bé huyền bí này, để quan sát, thấu hiểu và giải mã nốt nhạc vang dội nhất ngân vọng ở trung tâm vũ trụ——“con người”.

Đêm trước Tết Nguyên tiêu năm ngoái, tôi đến huyện Ninh Tân, một địa danh nổi tiếng có nhiều dế ở Sơn Đông để phỏng vấn. Vào đầu thập niên chín mươi của thế kỷ trước, huyện này từng liên tiếp tổ chức hai kỳ lễ hội dế toàn quốc.

Một nông dân bắt dế ở thôn Trần Gia, hương Vưu Tập, huyện Ninh Tân đã kể cho tôi nghe một câu chuyện nghe qua vô cùng xót xa: Người nông dân này từng bắt được một con dế quý tên là "Hồng Sa Thanh", đã bị một người chơi ở Thượng Hải mua mất. Hồng Sa Thanh trong sới đấu ở Thượng Hải liên tiếp chiến đấu mười mấy trận, đều khóa cổ ép lưng, khiến địch thủ mất mạng. Chú dế này qua đời vào lúc giữa mùa đông, chủ dế trước tiên cho làm quan tài vàng để khệm liệm cho dế, kế đó đáp máy bay từ Hỗ đến Tế, rồi lại thuê xe Mercedes chạy thẳng tới thôn Trần Gia. Sau khi chủ dế cùng người bắt dế cùng nhau tế bái chú dế Hồng Sa Thanh đã quy tiên, chủ dế nhân lúc gió lớn trăng mờ, một mình lặng lẽ đào hố sâu chôn quan tài vàng, để vị "đại tướng quân" trong loài dế này được hồn về cố hương...

Ở Tế Nam có một người chơi họ Trần, mê dế như mạng, vốn lấy việc uống rượu đấu dế làm niềm vui. Đầu mùa đông năm trước, vì một chú dế cưng đột tử mà ông Trần đau đớn muốn sống không được, muốn chết không xong. Ông đặt di ảnh phóng to của chú dế cưng lên bàn trà, mỗi ngày thắp hương dập đầu, truy điệu vong linh. Trong một khoảng thời gian sau đó, người ta thường bắt gặp ông Trần hai tay nâng một chiếc quan tài nhỏ bằng thủy tinh, bên trong đựng thi thể chú dế cưng, lảo đảo giữa phố phường đông đúc, kêu trời gọi đất, khóc lóc như mưa. Người qua đường không rõ sự tình thì coi ông là "kẻ điên", còn người trong giới thì thở dài gọi ông là "trùng si"...

Hành vi của chủ dế người Thượng Hải "dùng quan tài vàng chôn dế" và người chơi ở Tế Nam "khóc lóc tế bái dế chết", tuy trái ngược với thói thường của thế gian, nhưng phàm ai hiểu về chuyện dế Trung Quốc những năm xưa, sẽ thấy đây chẳng qua chỉ là việc "Hàm Đan học bước" mà thôi.

Mấy năm trước, các nhà lãnh đạo huyện Ninh Tân vì có cái nhìn bất đồng về "kinh tế dế", trong khi vẫn tiếp tục khuyến khích nông dân bắt dế, bán dế, thì không còn tổ chức lễ hội dế toàn quốc nữa. Ninh Dương, một địa danh nổi tiếng khác về dế ở Sơn Đông, bèn khoét chỗ yếu nắm thời cơ, nhân lúc người ta bỏ mình lấy, lại giương cao ngọn cờ loài dế.

Từ năm 1998, Ninh Dương năm nào cũng tổ chức "Đại hội hữu nghị dế chuông Trung Hoa" vào thời điểm giữa mùa thu, cho đến nay vẫn chưa gián đoạn.

Từ lâu đã nghe nói cứ mỗi khi qua tiết Xử thử, chợ dế ở Ninh Dương lại bắt đầu nhộn nhịp. Để tận mắt chứng kiến khung cảnh chợ dế, vào một buổi sáng giữa tháng 8 năm 2000, tôi lái xe đến trấn Tứ Điếm, huyện Ninh Dương.

Tứ Điếm vừa là vùng sản xuất dế nổi tiếng, vừa là chợ đầu mối dế lớn nhất toàn quốc. Trục đường chính từ Phì Thành đi Yện Châu cắt ngang qua giữa trấn, hai bên đường là khu chợ dế rộng rãi sầm uất.

Trong chợ dế đâu đâu cũng bày những chiếc bàn nhỏ, ngồi ngay ngắn đằng sau mỗi chiếc bàn là những người thu mua dế. Họ đến từ hơn 20 tỉnh thành trên toàn quốc, trong đó đông nhất là người Hỗ, Tấn, Kinh, Hàng, Tây An. Các thanh niên trai tráng địa phương vì đi bắt dế ban đêm nên lúc này đang ngủ say, những người bán dế phần lớn là phụ nữ nông thôn và trẻ nhỏ. Họ hoặc đẩy xe, hoặc gánh trên vai, hoặc xách tay những chiếc vò sứ chậu gốm muôn màu muôn vẻ đựng dế, từ bốn phương tám hướng đổ về chợ dế như nước triều. Chưa đến trưa, chợ dế đã chen chúc chân chạm gót, người đông như nêm. Người bán dế và người mua dế áp sát nhau, chen chúc, di chuyển, toàn bộ chợ dế người chen như nêm cối, tiếng người huyên náo, nhìn ra xa đã đạt đến mức độ bão hòa.

Người đi cùng cho tôi biết, mấy năm gần đây cứ vào hai tháng Tám và Chín hàng năm, số lượng người mua dế từ khắp nơi trên cả nước đổ về Ninh Dương đông tới cả chục vạn người. Đội quân chơi dế mười vạn người đổ xô về Ninh Dương, năm nào cũng khiến mấy chục triệu con dế phải ly hương.

Thấy chợ dế trong trấn đã không thể đi qua được nữa, tôi và người đi cùng đành phải vòng qua Tứ Điếm, theo con đường đất đồng quê rẽ ngược lại trục đường ô tô.

Ở đây lại là một khung cảnh khác.

Dưới hàng cây dương bên trái con đường rộng rãi, những chiếc bàn gỗ được bày ra theo hình chữ "nhất", trước sau trái phải của bàn đều chất đầy những chiếc lọ đựng dế ngũ sắc. Khác với chợ dế lớn Tứ Điếm, những người ngồi bàn ở đây đều là người bán dế chứ không phải khách mua dế. Ở bên phải con đường thì đỗ những chiếc ô tô nối đuôi nhau: xe Lincoln thể hiện phong thái của chủ nhân, xe Mercedes phô bày sự tôn quý của khách chơi dế, xe Bluebird biểu lộ sự phóng khoáng của người mua, xe Ford khoe khoang sự giàu có của người sành chơi... Dãy bàn bán dế bày theo hình chữ "nhất" ấy nhìn không thấy điểm đầu điểm cuối; còn dàn xe hơi xếp thành hình con rắn dài thì kéo dài từ Tứ Điếm này mãi đến tận Thảo Hà của thành phố Yện Châu cách đó 20 dặm về phía Bắc. Xe cộ qua lại giữa đường đành phải bò như rùa, dọc đường thỉnh thoảng có cảnh sát đang duy trì trật tự giao thông.

Những vị khách mua dế đi xe hơi sang trọng này, hoặc có những cô nàng kiều diễm đi cùng, hoặc có chuyên gia về dế theo sát, họ chọn lựa kỹ càng, không tính giá dế cao thấp, chỉ mong mua được nguyên soái hay đại tướng quân trong loài dế.

Từ Tứ Điếm đến Thảo Hà chỉ vỏn vẹn hai mươi dặm, nhưng tôi có cảm giác như đang đi xuyên qua một hành lang lịch sử dài đằng đẵng.

Cơn sốt mua dế trước mắt rất dễ khiến người ta liên tưởng đến trào lưu chọi dế thời xưa.

Dế nhỏ ơi, tiếng hót tuyệt mỹ của ngươi từng mang lại niềm vui cho bao nhiêu trẻ thơ, từng đem lại sự ấm áp cho bao nhiêu người cao tuổi, từng khơi nguồn thi hứng cho bao nhiêu tao nhân mặc khách, từng khiến cho bao nhiêu bức họa của các họa sĩ thành trân phẩm... Nhưng giữa nhân thế chánh tà lẫn lộn, thiện ác đan xen này, đôi răng sắc nhọn của ngươi lại từng cắn rách bao nhiêu tâm hồn ti tiện, nhơ nhớp, tham lam, tà ác...

Tính dế nhỏ soi thấu tính người lớn.

Sới đấu dế nhỏ liên kết với sân khấu lớn của xã hội.

Hai

Chữ "Hạ" trong giáp cốt văn đời Ân có hình dáng giống con ve, chữ "Thu" có hình dáng giống con dế, đủ thấy người xưa của Hoa Hạ đã sớm nhận thức về ve hè và dế thu vốn sinh ra theo thời vụ.

Dế phân bố rất rộng ở nước ta, từ Thẩm Dương ở phía bắc đến Hải Khẩu ở phía nam, từ Thiểm Tây ở phía tây đến các tỉnh ven biển phía đông, đâu đâu cũng có thể bắt gặp bóng dáng yểu điệu của nó. Người Thượng Hải gọi nó là "kiếm chức" (dệt vải), người phương bắc gọi nó là "cúc cúc", người sành chơi gọi một cách ngắn gọn nhất: "trùng".

Sự khác biệt giữa chữ Hán và chữ ngoại quốc nằm ở chỗ, chữ ngoại quốc chỉ đơn thuần là một ký hiệu ngôn ngữ, trong khi mỗi chữ Hán ngoài chức năng là ký hiệu ngôn ngữ ra, còn có không gian cho cảm xúc lan tỏa. Tổ tiên chúng ta dựa vào sức căng và sự quyến rũ độc đáo của chữ Hán ô vuông, mà đặt cho chú tinh linh đáng yêu là dế này gần 30 cái tên. Do tiếng kêu của dế giống như tiếng cửi dệt, trong dân gian từ xưa đã có câu "thúc chức minh, lãn phụ kinh" (dế kêu, vợ lười giật mình). Cho nên, chú dế nhỏ này còn được gọi là khu chức, xúc chức, lạc vĩ, xúc cơ, thoa kê, v.v. Ngoài ra, nó còn có các tên gọi như cũng, vương tôn, sữu kê, sa kê, mà tên khoa học thực sự của nó là "đấu tất" (dế chọi).

Dế xuất hiện trong thơ ca, bắt đầu từ tập thơ đầu tiên của nước ta là "Kinh Thi". Trong "Đường phong · Thức thúc" có câu: "Thức thúc tại đường, tuế du kỳ mạc... Thức thúc tại đường, tuế du kỳ thệ..." Trong "Bân phong · Thất nguyệt" cũng có câu hát: "Ngũ nguyệt tư sương động cổ, lục nguyệt sa kê chấn vũ, thất nguyệt tại dã, bát nguyệt tại vũ, cửu nguyệt tại hộ, thập nguyệt thức thúc nhập ngã sàng hạ." Có thể thấy người xưa lúc bấy giờ, đối với quy luật sinh hoạt của dế đã khá quen thuộc.

Cảm xúc là phần quan trọng nhất của đời người. Cảm xúc của nhân loại không chỉ là giai điệu đơn lẻ giữa người với người, mà cần sự hợp tấu và cộng hưởng của những nốt nhạc đa dạng từ đại tự nhiên. Dế như một loài trùng cất tiếng hót cõi u minh, rất dễ làm nổi lên những con sóng trong biển cảm xúc của con người.

Người Trung Quốc nuôi dưỡng dế, bắt đầu từ những cung nữ u oán bị giam cầm trong cung điện.

Tư Mã Viêm, Tấn Vũ Đế vốn là một vị vua mê sắc, sau khi diệt Ngô, càng không quên kịp thời hưởng lạc. Một đạo chiếu thư hạ xuống, năm nghìn cung nữ nước Ngô đều thuộc về vua Tấn. Những mỹ nhân vốn trong hậu cung của Ngô chủ Tôn Hạo ấy, ai nấy mắt sáng răng trắng, da tuyết mặt hoa, tay ngọc eo thon, uyển chuyển thướt tha. Cộng thêm năm nghìn giai nhân vốn có trong cung nhà Tấn, mỹ nhân trong hậu cung tổng cộng lên tới hơn vạn người. Vũ Đế suốt ngày rong chơi trong chốn phấn son, thường không biết nên sủng ái cung nào cho phải. Một lũ nịnh thần bèn hiến cho Vũ Đế một chủ ý kỳ quái: Để vua Tấn ngồi trên một chiếc xe cung do dê kéo, mặc cho xe dê dừng ở đâu, thì hoan lạc ở đó. Các cung nữ để có được vài giọt mưa móc của Vũ Đế, ai nấy tung ra ngón nghề quyến rũ, dùng hết mọi thủ đoạn. Có cung nữ biết dê thích ăn lá tre có muối, bèn bẻ cành tre rắc nước muối lên, cắm trước cửa cung, thu hút xe dê. Các cung nữ phi tần thấy chiêu này linh nghiệm, đều bắt chước theo. Kết quả xe dê vừa dừng ở cung này, lại đến cung nọ dừng chân, khiến Vũ Đế mơ màng hồ đồ, đầu óc quay cuồng. Dù vua Tấn có sức lực của rồng ngựa, ngày sủng ái chín người đẹp mà không mỏi, thì vạn mỹ nhân này ba năm mới có thể quay vòng một lượt. Điều này khiến cho vạn cung nữ "tựa đem nước biển thêm giờ lậu trong cung, cùng rỉ nhỏ giọt qua đêm dài lầu Chân" (Lý Ích đời Đường - "Cung oán").

Hoàng đế phong lưu Đường Huyền Tổ, đứng trước đám đông phấn đẹp hậu cung, cũng từng gặp phải rắc rối giống như Tư Mã Viêm. Huyền Tổ bèn làm trò chơi "tùy bướm được sủng" trong hậu cung: Cuối đời Khai Nguyên, Huyền Tổ thường yến tiệc linh đình các phi tần trong cung, ông cho các phi tần hái hoa tươi tự cài lên tóc, Huyền Tổ tự tay bắt bướm phấn thả ra, bướm lượn đậu vào đầu phi tần nào, ông liền sủng ái người đó. Sau này vì Dương Quý Phi độc sủng, trò chơi trêu chọc quá trớn này mới chấm dứt.

Trò "lá tre dẫn xe" của Tư Mã Viêm và trò "theo bướm chọn người" của Lý Long Cơ, chính là hình ảnh thu nhỏ cho bi kịch của các cung nữ qua các triều đại. Các cung nữ bị giam cầm trong thâm cung, tuy mặc áo gấm ăn đồ ngon, ngọc châu vây quanh, nhưng con quỷ cô đơn lại suốt đời bám lấy họ như hình với bóng; những giọt nước mắt cô tịch cho đến chết cũng không rửa sạch được vết rỉ sét trong tâm hồn họ, sự u uất giống như lò sưởi bị bịt kín, sẽ thiêu đốt tâm hồn tuổi trẻ của họ thành tro tàn. Đối với những cung nữ "chăn uyên nửa ôm trăng giường trống" mà nói, tiếng hót du dương của dế, tự khắc sẽ mang lại cho trái tim đã chết lặng của họ một sự hồi sinh nào đó, mang lại chút ít sinh khí. Nhìn từ góc độ này, phong trào nuôi dưỡng dế khởi xướng đầu tiên trong cung đình, tự nhiên là điều dễ hiểu.

Trong cuốn "Thiên Bảo Khai Nguyên di sự" do Vương Nhân Dụ, Hàn lâm học sĩ thời Hậu Đường Phế Đế viết, có ghi chép thế này: "Cứ đến mùa thu, các phi thiếp trong cung đều dùng lồng vàng nhỏ đựng dế, nhốt trong lồng, đặt cạnh gối, ban đêm nghe tiếng kêu của chúng, dân chúng cũng đều bắt chước theo."

Từ giữa nhà Đường trở đi, việc chơi nuôi dế bắt đầu lan truyền rộng rãi, phổ biến trong nhân dân. Do dế chết khi hết thu, nhưng các bậc quyền quý hứng chơi vẫn nồng nhiệt, thường coi đó là điều tiếc nuối. Đến triều Minh, có người chơi tiến hành nhân giống nhân tạo, qua nhiều lần thí nghiệm, đã thu được thành công. Họ trước tiên cho dế cái đẻ trứng trong chậu đất, đặt đất lên chiếc giường sưởi ấm, ngày ngày tưới nước, phủ chăn bông lên; đợi năm, sáu ngày, đất nhúc nhích; qua bảy, tám ngày, dế nở; lại đặt vào lá rau để nuôi, vẫn tưới nước đắp chăn, qua mấy lần lột xác, đầy tháng là dế kêu. Phương pháp nhân giống dế nhân tạo này, cho đến nay vẫn được một số hộ chuyên nuôi dế ở Bắc Kinh noi theo.

Khang Hi đế nhà Thanh đặc biệt thích dế, mỗi năm Tết Nguyên tiêu, ngoài việc ngắm đèn, thưởng hoa, cùng các đại thần lắng nghe tiếng dế kêu là một tiết mục giải trí lớn trong cung. Cứ đến dịp yến tiệc, người trong cung lại đặt dế trong lồng thêu, đặt bên cạnh phòng tiệc. Lắng nghe tiếng "diệu diệu" không dứt bên tai, long nhan Khang Hi đế rạng rỡ, các đại thần cũng vui vẻ tiêu dao...

Các nhà thơ xuất sắc cổ kim đông tây, luôn có thể từ một bông hoa tươi mà nhìn thấu thiên sứ, từ một giọt sương mai mà ngộ ra sinh mệnh. Tiếng kêu của dế, tự nhiên trở thành hình tượng thẩm mỹ của các nhà thơ Trung Quốc qua các thời đại. Nho Kế người Tấn, Đỗ Phủ, Mạnh Giao, Bạch Cư Dị người Đường, Tô Đông Pha, Dương VVạn Lý người Tống v.v., đều có nhiều bài thơ vịnh dế. Do sau cuối mùa thu, tiếng hót của dế từ giọng vàng tiếng ngọc lúc sung mãn dần dần chuyển sang thê thiết uyển chuyển, hơn nữa văn nhân cổ đại Trung Quốc vốn có truyền thống bút mực "thấy xuân thì vui, gặp thu thì buồn". Cho nên, khi họ mượn dế để "ngụ ý gửi gắm chí hướng", những tâm tư tình cảm bày tỏ thường là nỗi cô đơn, thất ý, nhớ quê, hoài niệm và lo cho nước thương đời.

Thi thánh Đỗ Phủ trong bài thơ "Xúc chức" có ngâm rằng: "Xúc chức thậm vi tế, ai âm hà động nhân. Thảo căn ngâm bất ổn, sàng hạ dạ tương thân. Cửu khách đắc vô lệ, phóng thê nan cập thần. Bi tư dữ cấp quản, cảm kích dị thiên trân." Lắng nghe tiếng kêu phát ra từ đôi dế dưới giường, Đỗ Tử Mỹ tha hương lâu ngày, lúc này nước mắt nhớ người thân tuy đã cạn khô, nhưng nghe tiếng lại sinh hoài niệm, vẫn thấp thoáng nhìn thấy cảnh người vợ già đêm khó thành giấc... Đọc lên khiến người ta có chung cảm xúc, chỉ chuốc thêm nỗi buồn thương và hiu quạnh.

Trương Kiều người đời Đường trong bài thơ "Xúc chức" lại ca rằng: "Niệm nhĩ vô cơ tự hữu tình, nghênh hàn tân khổ lộng thoa thanh. Tiêu phòng kim ốc hà tằng thức, thiên hướng bần gia bích hạ minh." Nhà thơ qua câu hỏi chất vấn dế tại sao không đến cửa gấm nhà thêu để dệt vải, mà lại cứ kêu mãi dưới cửa tranh vách đất, vừa bày tỏ sự bất bình của nhà thơ đối với khoảng cách giàu nghèo cách biệt, vừa gửi gắm niềm đồng cảm sâu sắc đối với người lao động.

Xem khắp các bài thơ ca từ phú vịnh về dế của các nhà thơ qua các triều đại, phần lớn đều không rời khỏi chữ "buồn". Ngay cả vị cao tăng đắc đạo, cõi lòng thanh tịnh không vướng bận Thiện Trì đời Minh cũng kìm lòng không đậu mà ngâm rằng: "Tây phong suy xúc thúc, thiết thiết động ai âm."

Ở một số quốc gia phương Tây, bất kể là điển tích ghi chép về côn trùng hay tác phẩm văn học miêu tả về dế, đều gọi dế là "linh hồn của mảnh đất ngát hương", "ca sĩ của cuộc sống hạnh phúc", "lãnh xướng thiên tài trong các ca sĩ của đại tự nhiên". Cùng là tiếng kêu của một chú dế nhỏ, tại sao các học giả văn hào phương Tây và các tao nhân mặc khách phương Đông lại xuất hiện khoảng cách lớn như vậy, tôi đoán chừng, hoặc là bởi vì đất nước chúng ta trong lịch sử chiến loạn liên miên, binh đao tàn phá, thường khiến người ta "thấy hoa rơi rơi lệ, giận chim hót giật mình"; hoặc là bởi vì dân tộc chúng ta lâu ngày đắm mình trong dòng sông văn hóa truyền thống như đạo Khổng Mạnh, âm dương ngũ hành, nên cũng vương vấn thêm vài gợn sóng trầm uất kiểu Khuất Nguyên, Đỗ Phủ, mà bớt đi những đợt sóng lãng mạn kiểu Hugo, Pushkin...

Tôi thực sự lĩnh hội được bản hợp đồng thanh tao náo nức của dế và nhiều loài trùng kêu khác là vào một buổi đầu thu đầu thập niên 80 của thế kỷ trước.

Khi đó, tôi là một biên kịch viên trong Đoàn Ca múa nhạc Quân khu Tế Nam. Để phản ánh những biến đổi to lớn sau khi nông thôn thực hiện khoán ruộng đến hộ, đoàn dự định tổ chức một buổi biểu diễn "Hát vang đồng thu". Tôi cùng một nhà soạn nhạc của đoàn và mấy nghệ sĩ nhạc cụ dân tộc, phụng mệnh đến Ninh Dương đi thực tế.

Ninh Dương đầu thu, màu sắc rực rỡ muôn màu khiến người ta nhìn không xuể, đâu đâu cũng có sắc vàng như vàng, sắc xanh như ngọc bích, sắc đỏ như mã não, tựa như sự kết hợp lớn của các khối màu khác nhau được họa sĩ sơn dầu vẽ nên tỉ mỉ.

Đây thực sự là một mảnh đất tràn ngập hy vọng được mùa lớn.

Một buổi tối sau bữa cơm, người hướng dẫn ở nhà văn hóa huyện thần bí nói với chúng tôi rằng, anh ấy muốn sắp xếp một "buổi hòa nhạc đồng thu", để kích thích cảm hứng sáng tác cho chúng tôi.

Khoảng 8 giờ tối hôm đó, chúng tôi đi xe đến vùng đồng ruộng ở hương Tứ Điếm, Ninh Dương.

Hơn nửa vầng trăng đẫm nước treo lơ lửng giữa trời, phủ lên đồng thu một làn sương bạc mờ ảo, muôn vàn vì sao tựa như những viên ngọc bích sáng lấp lánh, khảm đầy bầu trời đêm sâu thẳm xa xôi. Từng mảnh ngô, từng khoảnh lúa vàng, từng giàn dưa, từng hàng cây... tất cả đều hòa nhập vào tấm màn đêm trăng. Hơi ẩm của đất đai, mùi hương tỏa ra từ cỏ dại, rau củ, hoa màu, hội tụ thành hương thơm đặc trưng của đồng thu. Chúng tôi ngồi trên bờ ruộng mọc đầy cỏ dại, nghiêng tai lắng nghe, "buổi hòa nhạc đồng thu" lúc này đang dần đi vào giai đoạn tuyệt nhất. Trên cánh đồng vô tận, dường như có hàng ngàn hàng vạn ca sĩ cùng cất cao giọng hát, có tiếng ngâm cao, có tiếng hát trầm; có âm trầm, có phân hợp, hợp thành bản giao hưởng của đại tự nhiên.

“Đăng lăng lăng, đăng lăng lăng——” Kẻ rung cánh cất tiếng hót ấy là chuông vàng; “Ưu ưu ưu, ưu ưu ưu——” Kẻ khoe giọng ca ấy là hồ lô dầu; “Bang bang bang, bang bang bang——” Kẻ vỗ cánh gõ nhịp ấy là đầu gõ; “Chít chít chít, chít chít chít——” Kẻ dốc hết sức đan điền dâng hiến nghệ thuật trên sân khấu ca nhạc ấy là hoa linh tử; “Cực cực cực, cực cực cực——” Kẻ kêu réo rắt, phát ra âm thanh trong trẻo gần như tiếng kim loại va chạm với nhau ấy, chính là tiếng hót và khúc nhạc của ve sầu vậy...

Có lẽ vì họ hàng nhà dế là đông đảo và hưng thịnh nhất, tiếng kêu “Diệu diệu diệu, diệu diệu diệu” ấy, hết lớp này đến lớp khác vang lên. Đôi cánh của hàng triệu con dế, tựa như những dây đàn được làm bằng bạc nguyên chất, âm thanh chúng tấu lên không có vẻ khàn đục như tiếng ve kêu, tuyệt diệu hơn nữa là chúng biết cách lên bổng xuống trầm. Điều này khiến cho màn trình diễn của những chú dế vừa tròn vành rõ tiếng lại vừa rất giàu tiết tấu. Trong “buổi hòa nhạc đồng thu” này, họ hàng nhà dế vừa là những ca sĩ lĩnh xướng xuất sắc nhất, vừa là bè chủ đạo của dàn hợp xướng.

Nhà soạn nhạc say sưa, liên mồm cảm thán: Đây là tiếng hát của thượng đế.

Các nghệ sĩ say đắm, lần lượt vỗ tay nhịp nhàng: Đây là âm thanh ngoài cõi trời.

Tôi, người đang ở giữa “buổi hòa nhạc đồng thu” này, dường như cảm thấy vũ trụ bên trong thân thể và vũ trụ bên ngoài thân thể đã hòa làm một, mà vũ trụ bên ngoài thân thể lại sâu thẳm, huyền bí, bao la, vô tận đến thế. Hàng triệu con trùng kêu đang vỗ đôi cánh thơ ca và âm nhạc, chở lấy tâm hồn tôi tự do bay lượn giữa trời đất...

“Buổi hòa nhạc đồng thu” trong chuyến đi Ninh Dương lần này thật là say đắm lòng người, để lại trong bức tường hồi âm của ký ức tôi những nốt nhạc mãi mãi không phai mờ.

Hơn mười năm sau, tôi đọc được một mẩu tin trên một tờ tạp chí như thế này: Ngày 21 tháng 2 năm 1993, ngôi sao nhạc rock người Anh Elton John tổ chức buổi biểu diễn tại Quảng trường ngoài trời Melbourne ở Úc, vì vô số chú dế đồng thanh kêu ca, muốn đọ giọng ca với ngôi sao khiến ngôi sao cảm thấy hổ thẹn không bằng, đành phải hủy bỏ buổi biểu diễn, cùng với hàng vạn người hâm mộ nghe chung âm thanh của tạo hóa.

Dế quả thực là ca sĩ siêu việt nhất của đại tự nhiên. Nếu con người chỉ dùng tiếng hót tuyệt vời của nó để làm vui tai êm dịu tình cảm, chắc chắn sẽ khiến người ta nếm trải niềm vui thiên nhân hợp nhất. Thế nhưng, tổ tiên chúng ta lại sớm phát hiện ra tính hiếu chiến của dế, có người còn đem tính hiếu chiến ấy dùng vào việc đánh bạc, điều này đã phủ lên sinh linh đáng yêu trong đại tự nhiên này một lớp mùi tiền tanh tưởi và máu me.

Ba

Bản năng của con người bao gồm nhiều loại dục vọng.

Sự đa dạng của vạn vật vạn hữu trong đại tự nhiên đạt đến mức độ vô cùng xa hoa, sáu căn "mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý" mà nhà Phật muốn thanh tịnh sinh ra dục vọng, nhân loại đều có thể được thỏa mãn từ đại tự nhiên.

Ai ai cũng có quyền nói thế này: "Đại tự nhiên là thứ mà thượng đế tạo ra cho ta." Mà chú dế nhỏ bé, chính là tiểu thiên sứ vui vẻ được thượng đế phái xuống nhân gian.

Mấy năm trước khi tham gia hội nghị đối thoại giữa các nhà văn Trung Quốc và Mỹ, tôi từng nhìn thấy bức tranh "Bách tử đồ" của Tô Hán Thần người đời Tống trong Bảo tàng Vùng đất nước Mỹ. Trên tranh có bảy đứa trẻ tóc để trái đào đang chơi trò chọi dế. Bối cảnh của sới chọi dế là hòn non bộ xếp bằng đá kỳ lạ, rừng trúc vươn cao mượt mà, lá chuối xanh ngắt rỏ nước. Nhìn từ bối cảnh, đây hẳn là khu vườn trong một dinh thự vọng tộc ở Giang Nam. Những đứa trẻ nghịch ngợm một nửa thân ở trong tranh, một nửa thân ở ngoài tranh, dường như đang cúi người bắt dế, trên mặt đất bày mấy chiếc vò đựng dế và một lồng chọi dế hình vuông, một đứa trẻ nửa ngồi trên mặt đất, tay cầm lồng dế đổ dế vào chậu dế, những đứa trẻ còn lại đứng hoặc ngồi hoặc nằm sấp, vẻ mặt thư thái thong thả nhìn người bạn nhỏ đang đổ dế...

Bức tranh này có đề tựa là "Bách tử đồ", đáng lẽ phải có một trăm đứa trẻ, nhưng trong tranh chỉ có bảy đứa trẻ. Tôi đoán chừng, vị họa sĩ với tài nghệ tinh tế, chắc chắn đã tính cả những chú dế nhỏ được giấu trong vò và nấp trong lùm trúc vào rồi. Bởi vì trẻ nhỏ và dế đều là những đứa con cưng của thiên nhiên. Trong tranh, ánh mắt trong veo tràn ra từ đôi tròng mắt của những đứa trẻ ấy cùng nụ cười rạng rỡ treo trên những khuôn mặt nhỏ nhắn, thực sự là những câu thơ hoàn mỹ nhất trên nhân thế.

Tôi nhìn thấy hai vị kiều bào đầu bạc trắng phau, dừng chân lâu đài trước bức "Bách tử đồ". Từ ánh mắt luyến lưu và vẻ mặt hoài niệm của hai vị cao niên, tôi đọc được "tính trẻ con" thường thấy ở những cụ già.

Chọi dế vốn là trò chơi tràn ngập vẻ ngây thơ thú vị của trẻ thơ, thích hợp cho cả người già lẫn người trẻ. Phàm là những đứa trẻ lớn lên giữa núi rừng đồng nội, ai mà chưa từng lưu lại ký ức ngọt ngào khi đùa nghịch với dế. Thế nhưng, trào lưu chọi dế thịnh hành, cũng giống như việc nuôi dưỡng dế, không phải khởi nguồn từ nhà tranh, mà bắt đầu từ trong cung đình.

Cố Phùng người đời Tống viết trong cuốn "Phụ huyên tạp lục": "Đấu cống diệc thủy ư Thiên Bảo niên gian, Trường An phú nhân lậu tượng nha vi lung nhi súc chi, dĩ vạn kim ngưu tư phú chi nhất trác." Lời của họ Cố chỉ là một góc nhìn, không có sử liệu chứng thực. Trong cuốn "Thiên Bảo Khai Nguyên di sự" thời Hậu Đường Phế Đế trước thời họ Cố, chỉ ghi chép cảnh cung nữ thời Đường Huyền Tổ "nuôi dế trong lồng vàng để nghe tiếng kêu của chúng", chứ không hề nhắc đến chuyện chọi dế. Huống hồ thời Khai Nguyên nhà Đường, các nhà thơ xuất hiện lớp lớp, rực rỡ như sao trên trời, muôn vẻ nhân gian, trăm thái thị tứ, thảy đều được biểu tả một cách vô cùng sinh động qua ngòi bút của các nhà thơ. Lý Long Cơ có sở thích chọi gà, không chỉ sử sách ghi chép nhiều, mà thi tiên Lý Bạch trong bài "Cổ phong" cũng có những câu miêu tả sống động như thật: "Lộ phùng đấu kê giả, quan cái hà huy hách; tị tức can hồng nghê, hành khách giai xúc tích." Mà ca dao thời bấy giờ, thì đối với tệ nạn xã hội do triều đình đại náo chuyện chọi gà gây ra, đã đưa ra những lời châm biếm không thương tiếc: "Sinh nhi bất dụng thức văn tự, đấu kê tẩu mã thắng độc thư. Giả gia tiểu nhi niên thập tam, phú quý vinh hoa đại bất như." Rõ ràng, đứa trẻ nhà họ Giả trong bài ca dao, vì nuôi gà có phương pháp mà được hoàng gia sủng ái, một bước lên mây, bỗng chốc giàu sang đột ngột. Nếu lúc bấy giờ Huyền Tông có cơn nghiện chọi dế, thì sử gia, nhà thơ, bài ca dao, cớ gì lại không ghi chép, không ngâm vịnh, không châm biếm cho được.

Dế vốn sống trong hang, thường ra tối vào ngày, và chỉ có dế đực mới có tập tính thích kêu và hiếu chiến. Dế đực vì tranh giành hang ở và tình nhân, việc giao đấu thường diễn ra vào ban đêm, người nông dân "làm việc lúc mặt trời mọc, nghỉ ngơi lúc mặt trời lặn" rất khó có thể bắt gặp. Từ sau đời Thiên Bảo nhà Đường, phong trào cung nữ u oán "nuôi dế nghe tiếng kêu" không dứt. Người đời sau đoán già đoán non, việc phát hiện ra "bằng sáng chế" dế đực thích chiến đấu, đại khái thuộc về các cung nữ hoặc thái quan trong cung. Họ hoặc là trong lúc nuôi dưỡng dế, vô tình thả hai hay nhiều con dế đực vào một lồng, ngẫu nhiên phát hiện ra tính hiếu chiến của loài trùng nhỏ.

Tranh đấu là bản tính của mọi sinh mạng. Trong cơ thể của con người văn minh, không thiếu những tàn dư của "tính man rợ", tính công kích của con người có thể nói là bám rễ sâu xa. Các cuộc chiến tranh có phân biệt chính nghĩa và phi nghĩa, cố nhiên là do nhiều yếu tố như chính trị, kinh tế, tín ngưỡng, văn hóa gây nên, nhưng hoóc-môn nam trong cơ thể con người được giải tỏa thông qua chiến tranh, cũng là kết luận mà một số nhà khoa học, triết học đương thời rút ra sau khi nghiên cứu lặp đi lặp lại. Chó con mèo con vừa rời lòng mẹ, đã biết đuổi theo cắn xé; trẻ con vừa biết đi, đã vô sư tự thông mô phỏng cảnh binh lính giao chiến. Các loại thi đấu thể thao, đều là sự diễn lại của "chiến tranh văn minh".

Thưởng thức các cuộc tranh đấu của các loại sinh mệnh trong đại tự nhiên, là do bản tính con người sai khiến.

Dế đực dưới sự khơi gợi và trêu đùa bằng cỏ củ gấu của người chơi, thường bùng phát tính chiến đấu, giương oai diễu võ, vô cùng có tính thưởng thức và kích thích.

Tính chiến đấu của dế đực, được người trong cung phát hiện và biến thành một trò chơi, nhanh chóng truyền bá ra dân gian, tự nhiên là điều thuận lý thành chương.

Dựa vào những ghi chép của chính sử, dã sử, những lời kể trong thơ văn, cho đến chiếc lồng dế dùng để chọi dế mà người đời nay khai quật được từ ngôi mộ đời Tống, chúng ta có thể thấy rõ ràng rằng, phong trào chọi dế thịnh hành vào thời Nam Tống.

Khi đó, người chơi dế lớn nhất, chính là gian tướng Giả Tự Đạo.

Chị gái của Giả Tự Đạo là phi tần được Tống Lý Tông sủng ái nhất. Mang thân phận là quốc cữu, Giả Tự Đạo kiêu căng hống hách, quyền lực lấn áp triều đình. Lúc bấy giờ, họ Giả vừa là Hữu thừa tướng vừa kiêm Xu mật sứ (tổng tư lệnh quân đội nhà Tống), nhưng Giả Tự Đạo nhát gan như chuột, chưa từng thân chinh ra chiến trường. Đến thời Tống Độ Tông, họ Giả vừa là tể tướng, vừa là thái sư. Độ Tông hôn quân vô năng, chỉ biết hưởng lạc, giao phó mọi việc lớn nhỏ trong triều cho họ Giả, thiên hạ họ Triệu thực chất đã trở thành giang sơn nhà họ Giả. Giả Tự Đạo mê mẩn tửu sắc tiền tài của cải, không có gì là không thích. Dinh thự mà Độ Tông ban cho Giả Tự Đạo nằm ở Cát Lĩnh Hàng Châu (nay là vị trí khách sạn Xinxin bên Tây Hồ), gọi là Bán Nhàn Đường. Bán Nhàn Đường tựa hồ sát núi, bóng mây chìm nổi, lầu đài đình tạ trong phủ, hành lang quanh co, giữa có một "Đa Bảo Cát", bên trong cất giữ những báu vật mà họ Giả vơ vét từ khắp nơi trên toàn quốc, số lượng nhiều và trân quý vượt xa triều đình. Giả Tự Đạo thu nạp mỹ nhân từ trong cung, dân gian, lầu xanh cho đến ni cô, lấp đầy hậu đình, ngày đêm dâm loạn. Sở thích lớn nhất của tên gian tướng này là chơi dế để giải trí. Cứ đến mùa thu, Giả Tự Đạo cùng các thê thiếp ngồi bệt xuống đất chọi dế, người ngoài đều không dám bén mảng hay lén nhìn Bán Nhàn Đường. Có một hôm, anh trai của một người thiếp họ Giả đến phủ thăm em gái, bị Giả Tự Đạo đang mải chơi dế bắt gặp, nổi giận đùng đùng liền sai người ném anh trai của người thiếp ấy vào lửa thiêu chết... Tên nịnh thần sợ giặc như cọp này, lại đem việc dế chọi nhau gọi đùa là "việc lớn quân quốc", cho đến khi quân Nguyên vây hãm Tương Dương, triều đình nguy như trứng nước, hắn ta đều làm như điếc không sợ súng...

Nếu những sự thật lịch sử được ghi chép trong "Tống sử · Giả Tự Đạo truyện" này đủ khiến người đọc sử phải lên án tội ác, thì một giai thoại trong dã sử về chuyện Giả Tự Đạo nuôi dế, nghe qua còn khiến người ta nguyền rủa phỉ nhổ. Mỗi khi tên gian tướng này kiếm được một con dế siêu phẩm, hắn ta lại trân quý như ngọc bích. Để gia tăng tính chiến đấu của vua dế, hắn ta có những tuyệt kỹ ăn chơi trác táng vô cùng độc đáo khi cho ăn. Hắn ta lại sai vài cung nữ mặt phấn má đào, sau khi tắm rửa sạch sẽ, lại vào ban đêm trói chặt hai tay các cung nữ ấy, lột trần thả vào kho hàng mở toang cửa, để muỗi bay vào, tha hồ hút máu các cung nữ. Kế tiếp, hắn ta lại sai gia đinh bắt những con muỗi đã hút căng máu cung nữ, đem cho nhện ăn, rồi lại đem những con nhện bụng phệ vì ăn no muỗi ấy, để nuôi dưỡng chú dế cưng của mình...

Giả Tự Đạo chỉ mải mê xa hoa đồi trụy, chưa từng chống lại quân Nguyên, cộng thêm việc dâm loạn chơi dế suốt ngày đêm, khiến giang sơn Đại Tống nhanh chóng rơi vào tay kẻ khác, bị người đời sau mắng chửi là "tể tướng dế".

Dế vốn là thiên sứ vui vẻ do thượng đế phái xuống nhân gian, lại bị "tể tướng dế" nhào nặn ra bi kịch nhân gian đỉnh cao đến thế. Nếu thượng đế có mắt, cũng đành phải hoài nghi dụng ý ban đầu khi ngài tạo ra linh tinh dế này.

Dế kêu suốt những mùa thu, người nước ta năm nào cũng chơi dế, chơi mãi không chán. Đến đời nhà Minh, trung tâm chọi dế đã chuyển từ Hàng Châu sang Bắc Kinh.

Minh Tuyên Tông Chu Tân Cơ, là cháu đích tôn của Minh Thành Tổ Chu Đệ. Khi Chu Tân Cơ mới lên ngôi vua, tiến cử người hiền mở rộng đường ngôn luận, tôn sùng tiết kiệm, vẫn được coi là một vị hoàng đế tốt của triều đại nhà Minh. Nhưng Chu Tân Cơ sau khi an định trong ngoài, từ một kẻ "ngày đêm không mỏi, ngày đọc vạn chữ" thuở thiếu thời, lại biến thành "hoàng đế dế" nổi tiếng trong lịch sử.

Trong xã hội hoàng quyền, quyền lực của hoàng gia giống như chiếc gậy phép khuấy trời, mỗi ý niệm, mỗi kỳ tưởng, thậm chí mỗi ánh mắt ra hiệu của thiên tử về mặt hưởng lạc, luôn nhanh chóng được thực hiện. Trong "Hám châu sử liệu", có thu nhận đạo chiếu thư này của Tuyên Tông: "Sắc dụ Tô Châu phủ tri phủ Huống Chung: Gần đây nội quan An Nhi Giai Cát đi thu bắt dế, nay số dế hắn tiến cở ít quá, lại có nhiều con nhỏ không dùng được. Đã sắc cho hắn vận chuyển từ cuối cùng, muốn một nghìn con. Sắc đến, ngươi có thể phối hợp với hắn làm cho xong, đừng để lỡ việc. Sắc. Niên hiệu Tuyên Đề năm thứ chín, tháng bảy." Đường đường là chủ nhân thiên hạ, một nước quân vương, vì chuyện con dế mà hết hạ chiếu, lại phái người, lại giôi thúc, điều này trong chiếu thư của các triều đại hoàng đế, e là có một không hai. Huống Chung vốn nổi tiếng là vị quan thanh liêm hai tay áo gió tanh, làm sáng tỏ điều thiện trừng trị cái ác, để lại tiếng thơm muôn đời, nhưng đối diện với sắc lệnh, vị phủ doãn Tô Châu này cũng đành phải coi việc dâng nạp dế là "nhiệm vụ chính trị" lớn nhất để hoàn thành...

Dã sử ghi chép, năm Tuyên Đức thứ tám, Chu Tân Cơ có được một con dế kỳ lạ, hình dáng giống gián, lại giống nhện, tướng mạo xấu xí, ban đầu không được Tuyên Tông sủng ái. Có đại thần thấy trên cánh con dế này hình như có hai chấm hoa mai, bèn đặt cho một cái tên đẹp là "Mai hoa sí". Con dế này khi giao chiến, dũng mãnh vô song, khiến cho các vua dế được nuôi trong cung đều cúi đầu xưng thần. Tuyên Tông lúc này mới chuyển lòng yêu mến, độc sủng Mai hoa sí. Vừa hay lúc này, một vị trấn thủ họ Chu ở Tô Châu, tiến hiến một con dế dữ có tên là "Kim ty hoàng ma đầu". Con dế này đầu có màu sáp ong, hai râu vàng cam, sáu chân to khỏe, hai cánh rực rỡ như lá vàng dát. Sau khi Tuyên Tông ngự lãm, vui mừng khôn xiết, vì Mai hoa sí đã lâu không có đối thủ giao chiến, bèn truyền chỉ cho Mai hoa sí và Hoàng ma đầu đấu tay đôi trên Kim loan điện, lại bắt các đại thần cung nhân tụ họp ở đại điện để xem trận.

Hoàng ma đầu và Mai hoa sí qua lại cắn nhau mấy bận, Hoàng ma đầu có sức mạnh vạn phu không thể địch nổi liền tung ra đòn "Bá vương cử đỉnh", dùng sức hất văng con Mai hoa sí đã gãy cánh rách bụng ra khỏi sới chọi...

Tuyên Tông xem đến ngẩn ngơ ngốc nghếch, cho đến khi văn võ bá quan dưới điện sụp lạy hô vang "Hoàng thượng hồng phúc, dế vàng khải hoàn", mới sực tỉnh cơn mơ. Khi ông biết con dế này do Trấn thủ họ Chu tiến hiến, bèn truyền chỉ: "Kim ty hoàng ma đầu ban hoa cung choàng áo đỏ tuần tra các điện, Trấn thủ họ Chu thăng hai cấp quan, thưởng vạn lạng hoàng kim."

“Ngô huyện chí” chép rằng, Trấn thủ họ Chu vơ vét của cải, tàn hại nhân dân đến cùng cực, bị bách tính mắng chửi là "Ngô trung tứ hung", và coi hành vi "khéo đem sắc thu nịnh thiên tử, chậu thủy tinh lồng hờ chú dế nhỏ" của họ Chu là "nỗi nhục lớn trăm năm" của người Ngô.

Nịnh bợ hùa theo, nịnh hót đón ý, leo phụ quyền quý, nhìn gió đoán ý, là một căn bệnh chung của "chính trị hoàng quyền". Đế vương hy vọng trường sinh bất lão, có kẻ sẽ truyền kỹ thuật luyện đan; vạn tuế đắm chìm trong chốn dịu dàng, có kẻ sẽ hiến thuật phòng kín; thánh thượng thích nghe ca tụng đầy tai, có kẻ liền có thể bịa đặt ra đủ loạiềmềm điềm lành trời giáng, mây tím điềm lành. Thiên tử Chu Tân Cơ vương vấn sới chọi, tự nhiên sẽ có kẻ hùa theo sở thích của ông.

Hành vi "làm gương" thăng hai cấp quan của Trấn thủ họ Chu nhờ một chú dế nhỏ, tự nhiên sẽ khiến một số kẻ khát khao quyền lực mong sao vơ vét hết dế quý thiên hạ tụ tập về một cung, để đạt được mục đích thăng quan tiến tước của chúng.

Khi đó, trong toàn quốc lưu truyền bài ca dao thế này: "Xúc chức diệu diệu khiếu, Tuyên Đức hoàng đế yếu." Chu Tân Cơ, người từng nhiều lần lớn tiếng tuyên bố "Trẫm lấy việc an dân làm phúc", có biết rằng, vì niềm vui sướng trong lòng sinh ra khi một mình hắn chọi dế, đã khiến bao nhiêu gia đình bách tính vì tiến cở mà nhà tan cửa nát.

Trong "Minh triều tiểu sử", từng ghi chép lại câu chuyện như thế này: Một vị lý trưởng nhỏ ở Phong Kiều, Tô Châu, nhận lệnh đốc thúc giao dế quý của quận liên tiếp, đành phải dùng một con ngựa tốt để đổi lấy một chú dế siêu phẩm. Vợ lý trưởng nghe nói con dế quý là do ngựa lớn đổi lấy, ngạc nhiên hoảng hốt, bèn nhân lúc chồng không có nhà, lén mở vò dế ra xem cho rõ sự tình, nào ngờ chú dế từ trong vò vụt nhảy ra, bị con gà trống đang đứng trong sân mổ một phát nuốt chửng. Người phụ nữ cảm thấy gây ra tai họa lớn, bèn thắt cổ tự vẫn. Lý trưởng về nhà, thấy vò không mất dế, vợ treo cổ trên xà, vừa đau thương vì vợ chết vừa cảm thấy nhiệm vụ bắt dế khó giao, ông ta cũng tìm một sợi thừng dày tự vẫn, cùng người vợ quá cố vội vã chạy sang cầu Nại Hà...

Nhìn từ đó mà thấy, tác phẩm nổi tiếng "Xúc chức" trong "Liêu trai chí dị" của Bồ Tùng Linh, bậc thầy văn chương một thời, không phải là chuyện dựng lên từ vách tường, chỉ dựa vào lời suông, mà là dùng chú dế nhỏ để châm chích sự hủ bại của Đại Minh vương quốc, có thể gọi là thấm sâu vào xương tủy.

Sở thích của Tuyên Tông nhuộm đẫm cung đình, thấm nhuần đại thần, lây nhiễm kinh thành, cũng tiêm nhiễm cả bách tính. Thế là, từ đế vương hậu phi đến tam công lục khanh, từ phú thương đại gia đến kẻ buôn người bán, trên dưới cả nước dấy lên làn sóng cuồng nhiệt nuôi dế, chọi dế sôi sục.

Đại văn hào, tác giả đại diện "phái Công An" Viên Hoằng Đạo, từng phác họa một cách đầy cảm xúc trong phần mở đầu của "Xúc chức chí" sự ác liệt và thịnh hành của "cơn sốt dế" ở kinh sư lúc bấy giờ: "Người kinh sư đến tháng bảy tháng tám, nhà nhà đều nuôi dế. Ta mỗi khi đến vùng ngoại ô, thấy trai tráng trẻ con, tụ tập từng đám trong đám cỏ, nghiêng tai đi lại mà mặt ngơ ngác, như người mất hồn. Cho đến chốn nhà tiêu tường bẩn, hễ nghe tiếng dế, liền nhào người chạy nhanh, như mèo thèm thấy chuột. Chậu sành lọ đất, khắp chốn chợ bời đều là thế. Không kể già trẻ trai gái, đều lấy việc đùa chọi làm niềm vui."

Mọi người bắt dế "như mèo thèm thấy chuột", đương nhiên không hoàn toàn là vì giải trí, ý niệm kiếm tiền, khiến cho nhiều người bắt dế, người chơi dế bỏ qua âm thanh tinh tế động lòng người của thiên sứ vui vẻ, khiến cho nhiều người chơi dế gia nhập vào hàng ngũ con bạc. Trong "Vạn lịch dã hoạch biên" có ghi chép: "Trai lơ Ngô Việt đặc biệt thích trò chơi này, mỗi khi cá cược thắng thua, động đến hàng trăm lạng bạc, thậm chí có người tán gia bại sản."

Tuyên Tông chỉ tại vị mười năm băng hà, nhưng "cơn sốt chọi dế" toàn quốc được châm ngòi bởi vị "hoàng đế dế" này, tuyệt nhiên không hề hạ nhiệt. Lúc bấy giờ, ngoài các cụ ông cụ bà nhà nông và một số văn nhân nhã sĩ lấy việc chọi dế làm giải trí, phần lớn người chơi, người chọi đều coi chú dế như một loại dụng cụ đánh bạc, khiến cho chọi dế trở thành đồng nghĩa với cờ bạc.

Văn nhân đời Minh Lục Xán trong "Canh kỷ biên" có ghi chép giai thoại về Trương Tự Đình người Ngô vì chơi dế vui quá hóa buồn, buồn quá hóa vui: Trương Tự Đình là một kẻ cuồng cờ bạc, ban đầu mỗi trận chọi đều thua, sau khi thua sạch bạc tiền, đành phải bán gia sản tài sản để gán nợ dế, hắn ta cứ đến mùa thu là nhất định chọi, đánh bạc đến mức tán gia bại sản, thân không một mảnh vải. Sau khi được cao sĩ chỉ điểm, có được một con dế vua, đánh trận nào thắng trận đó, chưa đầy chục ngày, lại trở thành người giàu có. Đông chí vua dế chết, Trương đau đớn vô cùng, khóc lóc thảm thiết, để báo ơn tri ngộ của chú dế nhỏ, Trương đúc một cỗ quan tài bằng bạc, mai táng long trọng cho dế...

Trong lịch sử chọi dế, từ xưa đã phân chia dế nam, dế bắc. Đến triều Minh, sau khi người chơi nam bắc chọi qua các loại dế nổi tiếng ở nhiều vùng sản xuất dế nổi tiếng trên toàn quốc, thông qua so sánh, phân tích, dần dần phát hiện tính chiến đấu của dế bắc ưu việt hơn dế nam. Trong dế bắc, lại lấy dế Lỗ làm hàng đầu. Dế ở Ninh Dương, Ninh Tân, Nhạc Lăng, Đức Châu thuộc Tề Lỗ, hình thể hung dữ, sắc thái cổ kính tú lệ, xương thịt đầy đặn, răng cứng cáp, da già cỗi, tính tình cương liệt, thời gian chiến đấu dài, sắc thái chủng loại đều đủ, rất được lòng các tay lão luyện sành sỏi trên sới chọi dế.

Nhà Minh từ sau Tuyên Tông, từ kinh đô đại ấp đến xó quê nghèo hẻo lánh, các sòng bạc lấy chú dế làm công cụ đánh bạc có thể thấy ở khắp nơi, chỉ là tiền cược nhiều hay ít mà thôi. Ngay cả các tướng lĩnh trong quân đội cũng mê mẩn sòng bạc chọi dế.

Tướng lĩnh cuối minh Mã Sĩ Anh, từng giữ trọng trách Đông các đại học sĩ, thái bảo của triều đình Nam Minh nhỏ bé. Khi đại quân nhà Thanh ép sát biên giới, triều đình nhỏ bé giống như cá bơi trong nồi nước sôi, Mã Sĩ Anh vẫn làm ngơ, hăng hái chọi dế, người đời sau chê cười là "tể tướng dế".

Từ "tể tướng dế" Giả Tự Đạo thời Nam Tống, đến "hoàng đế dế" Chu Tân Cơ giữa triều đại nhà Minh, cho đến "tể tướng dế" Mã Sĩ Anh này, người đời sau rút ra kết luận dế làm mất nhà Tống lại làm mất nhà Minh. Chú dế nhỏ bé giáng trần với tư cách là "thiên sứ vui vẻ", lại gánh chịu nỗi nhục nhã vô lý tột cùng này, thực sự là đi ngược lại với tình lý. Sự diễn ra của những vở kịch vui, bi kịch ở nhân thế này, tuyệt đối không phải lỗi lầm của chú dế nhỏ, mà là bi kịch của nhân tính khuyết thiếu.

Người Mãn Châu vào quan, thiên hạ nhất thống. Dân tộc khởi nghiệp trên lưng ngựa chốn mạc bắc, vốn không biết gì về chuyện dế, nhưng vì chịu sự thấm nhuần và dung hợp của văn hóa Hán, lại thêm linh tinh dế này có sức hấp dẫn không thể cưỡng lại, các bậc đế vương quý tộc trong cung thanh, thậm chí cả bát kỳ tử diệth, cũng nhanh chóng nhiễm sở thích chọi dế. Vì Khang Hi đế đặc biệt thích tiếng dế, trong cung từ đó có các chuyên gia nuôi dế và thái giám chuyên trách. Vì "xúc chức" có ngụ ý giục giã người ta "dệt vải", các hoạt động chọi dế ở kinh đô, cũng thường do phủ chế tạo của triều đình đứng ra tổ chức, và trước khi chọi còn dán áp phích ở các con phố ngõ hẻm, để thu hút bách tính đến xem. Đương nhiên, dế vẫn phải đóng vai trò là công cụ đánh bạc, mới có thể khơi gợi ngọn lửa đam mê hăng hái tham gia của mọi người. Sử liệu chứng minh, Từ Hi thái hậu vô cùng ham quyền lực cũng vô cùng ham mê cờ bạc chọi dế. Cứ mỗi độ thu về, bà lại chuyển vào Di Hòa Viên, mở sới chọi dế vào ngày Trùng Dương, kéo dài một tháng mới dừng. Chỉ riêng khoản này, họ Na năm nào cũng thu lời một khoản bạc lớn...

Thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc, các quân phiệt đánh nhau loạn xì ngầu tối tăm mặt mày; chú dế nhỏ cũng cắn nhau mỏng thịt gãy xương, hai ngọn giáo chọc thủng mây. Chuyện dế ở Thiên Tân từ thời nhà Thanh đã có thể sánh vai với kinh đô, lúc này, trong tô giới Thiên Tân cờ xí năm màu rợp trời, lại có thêm đại mưu người từ khắp nơi trên toàn quốc đổ về, chuyện dế càng có vẻ lửa bén dầu sôi; còn Thượng Hải bến Thượng Hải lúc bấy giờ, tự nhiên không chịu thua kém, chọi dế cũng diễn ra náo nhiệt sôi sục không thua kém ai. Tài liệu còn cho thấy, thời kỳ kháng chiến, các cuộc thi chọi dế cục bộ trên toàn quốc vẫn "vững như bàn thạch", năm thứ hai sau khi giặc Nhật đầu hàng, chuyện dế ở Thượng Hải càng ngày càng rầm rộ, đạt đến đỉnh cao lịch sử, dế, "tiểu thiên sứ vui vẻ" do thượng đế phái xuống nhân gian này, đối mặt với trào lưu chọi dế trải qua ngàn năm không suy của người Trung Quốc, cũng đành phải khuất phục để thỏa mãn kích thích giác quan của con người, lại càng phải cúi đầu nghe lệnh dưới uy quyền của đồng tiền.

Bốn

Văn hóa của bất kỳ quốc gia nào, cũng là quả ngọt trên cây tâm hồn của quốc gia và dân tộc ấy.

Những năm gần đây, người nước ta thích nâng tầm ăn mặc ở lại, ăn uống vui chơi và một số hành vi tập thể thú vị lên tầm văn hóa để truy nguyên gốc gác, để giải thích diễn giải, và trở thành một thói quen và mốt thời thượng. Văn hóa rượu, văn hóa trà, văn hóa ẩm thực, văn hóa gốm sứ v.v., những truyền thống văn hóa cổ xưa lần lượt bước vào tầm nghiên cứu của các học giả, điều này đương nhiên là hợp tình hợp lý; văn hóa vườn tược, văn hóa kiến trúc, văn hóa trang phục v.v., trở thành đề tài nghiên cứu của các học giả, cũng không phải là gượng ép khiên cưỡng; đến như năm Thân có người bàn văn hóa khỉ, năm Tý có người nói văn hóa chuột, năm Mão có người luận văn hóa thỏ, thì có vẻ giá trị của "văn hóa" đã bị hạ thấp đáng kể; còn như gần đây có người đưa ra cái gọi là văn hóa thuốc lá, văn hóa nhà vệ sinh, văn hóa nhà bếp v.v. trên mặt báo nhỏ, không khỏi khiến người ta cảm thấy là lý luận viển vông, gọt chân cho vừa giày. Ngày nay, tần số sử dụng từ "văn hóa" cao đến mức khiến chúng ta cảm thấy sự "lạm phát" của từ vựng này.

Cuối thập niên 80 của thế kỷ trước, có các chuyên gia học giả đã giương cao ngọn cờ "văn hóa dế". Những người không rõ sự tình nghe thấy còn có loại "văn hóa trùng" này, không khỏi bật cười tủm tỉm. Lịch sử là nhân chứng của chính trị, kinh tế và văn hóa, chỉ cần chúng ta nghiên cứu các điển tích sách vở đồ sộ liên quan đến dế ở Trung Quốc qua các thời đại, chỉ cần chúng ta từ biển sách bạt ngàn tìm kiếm những mảnh ghép lịch sử mờ ảo về dế để sắp xếp lại, sẽ kinh ngạc phát hiện ra rằng: tiếng hót quyến rũ và cuộc chiến dũng mãnh của "tiểu tinh linh" được giấu trong trang sách ấy, phản chiếu vũ trụ nhân tính rộng lớn, đủ khiến chúng ta chìm nổi trong dòng sông dài văn hóa truyền thống; mà các lĩnh vực môn học và nghệ thuật gắn liền với "tiểu thiên sứ", sẽ dẫn dắt chúng ta bước vào "học viện bậc cao" của trùng học và mỹ học.

Cầm kỳ thi họa, hoa điểu ngư trùng, xưa gọi là "bát nghệ", từ xưa được coi là nhã văn hóa để tu thân dưỡng tính của các bậc quan lại quý tộc, tao nhân mặc khách, ẩn sĩ tao nhân. Trong "bát nghệ", duy chỉ có chú dế là có thể bước ra khỏi dinh thự lầu cao, phổ biến trong nhân dân. Người nông dân lao động đồng thu, bắt được một cặp dế chọi, đào hố ngay tại chỗ là có thể ngồi bệt xuống thưởng thức; đứa trẻ chăn trâu mùa thu trên núi, bắt được một chú dế, thả vào lồng nhỏ bện bằng sậy, ném vào vài hạt đậu xanh, là có thể ban đêm nghe tiếng hót...

Con người trong sự tĩnh quan gần gũi với tự nhiên, trong sự mặc sát thấm đượm tự nhiên, tâm hồn được đồng hóa với "tiểu thiên sứ vui vẻ", điều này đã ươm mầm cho hình thái sơ khai của văn hóa dế.

Phần lớn các thiên trong "Kinh Thi" đều do cỏ cây trùng kêu khơi gợi nên. Kể từ thời Xuân Thu Chiến Quốc, các bài thơ văn vịnh dế không thể kể siết, từ thời nhà Tống trở đi, ca dao, ca quyết về chọi dế cũng liên tiếp không dứt... Tính phổ biến và tính cá cược của trò chơi chọi dế quyết định văn hóa chọi dế nhã tục cùng thưởng, ngọc thấu lẫn lộn.

Những tên gian thần ác giả ác báo, sau khi chết thảy đều bị đóng đinh trên cột nhục nhã của lịch sử. Những việc tốt nào đó chúng làm khi còn sống, cũng thường theo hài cốt của chúng chôn vùi vào đất. "Tể tướng dế" Giả Tự Đạo hình như là một ngoại lệ, cuốn "Xúc chức kinh" do hắn biên soạn lại chính là chuyên khảo nghiên cứu về dế đầu tiên ở nước ta. Xem ra, tên gian tướng này không chỉ giỏi săn lùng mỹ nhân và bảo vật, mà còn rất giỏi sưu tầm các bài văn hay vịnh dế và bí phương cùng ca quyết nuôi dưỡng chọi dế trong dân gian trên thiên hạ. "Xúc chức kinh" chia thành hai quyển thượng hạ, tập hợp "luận phú, luận hình, luận sắc, luận dưỡng, luận bệnh" thành một cuốn. Người nay đọc lại, ngoài cảm thấy một vài chỗ thiếu cơ sở khoa học, toàn bộ cuốn sách đều là kết tinh kinh nghiệm bắt dế, nuôi dế, chọi dế lâu dài của con người. Khiến cho các nhà nghiên cứu chuyện dế đời sau muốn né tránh cũng không tránh được tác phẩm của tên gian tướng này, trở thành sách gối đầu giường của các chuyên gia và người chơi dế.

Thói quen thường là người dẫn đường cho đời sống văn hóa của nhân loại. Cùng với sự thịnh hành lâu dài của trào lưu chọi dế, ngày càng có nhiều người có văn hóa không kìm lòng được mà gia nhập vào hàng ngũ nghiên cứu dế. Viên Hoằng Đạo, nhà văn đại diện "phái Công An" lừng lẫy một thời bằng thơ văn, từng phác họa một cách đầy cảm xúc trong phần mở đầu của "Xúc chức chí" về sự thịnh hành của "cơn sốt dế" ở kinh sư lúc bấy giờ: Cuốn văn này chia thành các chương "luận súc, luận tỉ, luận thể tính, luận sắc, luận hình, luận bệnh, danh sắc, dưỡng pháp, trị pháp, tổng luận", mổ xẻ rạch ròi chuyện dế, nói câu nào trúng câu ấy, đọc lên văn phong phơi phới, từ ngữ dồi dào. Lưu Đồng, tiến sĩ năm Sùng Trinh thứ bảy, người viết các tác phẩm như "Đế kinh cảnh vật lược", cũng soạn ra "Xúc chức chí". Trong bài viết chia thành các đoạn "sản, bắt, nhận biết, tài liệu, chọi, tên, lưu, tục, khác", cũng viết chuyện dế sinh động như vẽ, vô cùng thú vị. Từ nhà Minh đến Trung Hoa Dân Quốc, các chuyên khảo về phổ giám, bí yếu của dế lên tới hơn chục bộ. Trong đó, bộ "Cúc thúc phổ" mười hai quyển do Lý Thạch Tôn biên tập vào thời Dân Quốc, là tác phẩm tổng hợp đỉnh cao của các văn nhân học giả và người chơi ca ngợi, nghiên cứu chuyện dế từ đời Tống trở đi.

Einstein từng nói: "Khoa học theo đuổi là sự nhạy bén và rõ ràng tối đa của khái niệm."

Khi tôi dạo chơi trong rừng sách nghiên cứu về chuyện dế của người nước ta từ đời Tống đến nay, không khỏi kinh ngạc: cho dù là nhà côn trùng học bác học nhất và nhà giải phẫu học tinh tế nhất, cũng khó mà đưa ra được sự tra cứu và khảo cứu chuẩn xác không sai một ly về chú dế nhỏ bé như thế này.

Trong mắt người bình thường, chú tinh linh dế này, mặc dù muôn hình vạn trạng, nhưng không ngoài các màu xanh, tím, vàng, đen, đỏ, trắng v.v., thế nhưng qua sự phân biệt của các bậc cao thủ và người yêu thích qua các triều đại, chỉ riêng dế màu xanh, trên cổ phổ đã phân tách thành tử thanh, hắc thanh, đạm thanh, giải thanh, du thanh, đạo diệp thanh, trúc diệp thanh, lô hoa thanh, sinh hạ thanh, thục hạ thanh, diên diên thanh, thanh ma chân thanh, thanh ma thiết thanh vân vân hơn 30 loại, và mỗi loại màu xanh đều có ca quyết miêu tả. Ngay cả họa sĩ sơn dầu vốn nhạy cảm đặc biệt với màu sắc, nhìn thấy sắc xanh lại có nhiều loại đến thế, cũng sẽ đập nát chậu nhổ nước bọt.

Trong cổ phổ đối với các màu tím, vàng, đen, trắng, đỏ, cũng lặp lại như thế. Trong mắt người bình thường, ngoài dế cái có ba đuôi, dế đực đều có hai râu, hai răng, hai đuôi, sáu móng, về hình thể sự khác biệt không lớn. Mà các chuyên gia dế qua các thời đại dựa vào ánh mắt nhạy bén sắc sảo và sự cảm nhận đối với nhiều loại côn trùng trong tự nhiên, lại đem hình dáng của dế chọi tinh tế hóa cộng với hình tượng hóa, cổ phổ ghi chép có gần 20 hình như "hình con ong, hình dế nhũi, hình con nhện, hình bọ ngựa, hình cào cào, hình ong ngọc, hình hạt táo, hình rùa sạc, hình chó đất, hình lưng tôm...", và mỗi loại hình thái, cũng có ca quyết bàn luận về nó. Ví dụ như bài ca "Luận cào cào hình" viết: "Đầu đại kiên tiêm thối cước trường, tú đinh mô dạng tối nan đương (ý nói khó chống đỡ). Trắc sinh thân phận cao nhi hậu, đấu đáo thu thâm doanh mãn trường."

Chọn dế cũng như chọn tướng. Trải qua thực tiễn của người chơi qua các thời đại, trên cổ phổ đối với từng bộ phận như râu, đầu, trán, mắt, răng, ngáy, lưng, cánh, móng, bụng, đuôi của dế, đều có sự phân biệt và giải thích tinh tế, ngay cả linh môn của dế (tức hậu môn) nhỏ hơn hạt gạo mà con người cực kỳ khó quan sát bằng mắt thường cùng tình hình bài tiết của nó, trên cổ phổ cũng có sự khảo sát chuẩn xác: phân dế nhỏ và cứng, chứng tỏ dế cường tráng; phân to và xốp, chứng tỏ dế yếu ớt; nếu linh môn đỏ như thoa son, đó là vị tướng dũng mãnh khó kiếm; nếu linh môn có màu vàng gừng, thì dế đã gần đến thời kỳ xế chiều; mà linh môn phát đen, thì là dấu hiệu mắc bệnh...

Các chuyên gia dế qua các thời đại truyền lửa cho nhau, đối với việc ăn, uống, ở, đi lại thậm chí cả sự riêng tư trong cuộc sống của chú dế nhỏ, cũng ghi chép vô cùng tỉ mỉ. Trong "Trùng san đính thu trùng phổ" bản đời Minh, có ghi chép "xúc chức tam áo", nói về ba hành vi trái với quy luật thông thường của dế: Một là dế chọi khi giao chiến, kẻ thắng kêu còn kẻ thua im lặng; hai là dế đực và dế cái giao phối, dế cái đè lên lưng dế đực; ba là dế đực sau khi giao phối, khi chọi tâm trạng hưng phấn, trở nên dũng mãnh hơn...

Phân biệt tiếng kêu của dế, là một trong những bí quyết để tuyển tướng bạt soái. Điều khiến người ta kinh ngạc khen ngợi là, các "tay bắt dế chín đoạn" và người chơi cao thủ qua các thời đại, đôi tai của họ nhạy bén chẳng khác gì máy phân tích âm phổ ngày nay, trong một tiếng dế kêu, họ lại có thể phân biệt được: đâu là "tiếng kêu" tự tại thỏa mãn của một chú dế sống đơn độc; đâu là "tiếng cảnh báo" dồn dập mà chú dế bị quấy rầy phát ra với đồng loại của nó; đâu là "tiếng giao tranh" cao vút mà chú dế chọi ngân lên; đâu là "tiếng cầu tình" quấn quýt mà chú dế chọi tìm vui hát cho dế cái nghe, thậm chí là đâu là "tiếng làm tình" hưng phấn mà dế đực ngân lên khi giao phối...

Người Trung Quốc đối với việc nghiên cứu những chú dế nhỏ bé có thể gọi là tinh tế, uyên thâm, rõ ràng, tường tận, hoàn mỹ, tuyệt đỉnh. Giả sử những nhân vật từ thời Minh như Viên Hoằng Đạo, Lưu Đồng, Lý Thạch Tôn còn sống lại, họ hoàn toàn có thể mang theo các tác phẩm của mình, đường hoàng bước vào các học viện cao cấp đương đại để thỉnh giảng——kiến thức về "Phân ngành Côn trùng thuộc Bộ Cánh thẳng thuộc Lớp Côn trùng thuộc Ngành Chân khớp của Giới Động vật", cho dù có thuê họ làm giáo sư hướng dẫn nghiên cứu sinh tiến sĩ côn trùng học, thì cũng danh chính ngôn thuận.

Trong văn hóa dế, còn có một phong cảnh kỳ dị: Những năm qua, qua các kỳ đấu dế, vua dế sinh ra mỗi năm đều đường hoàng bước lên "Công trùng lục" (Sách ghi công của côn trùng) do các văn nhân nhã sĩ biên soạn. Trong sách, những "Trạng nguyên dế", "Tướng quân dế" vượt qua vũ môn trong kỳ "điện thí" mỗi độ thu về đều được "sắc phong" ban tên, đồng thời hình mạo, chiều dài thân, trọng lượng, màu sắc cùng số trận đã đấu và thể hiện trên chiến trường của chúng đều được miêu tả lại một cách sinh động, cụ thể. Sau phần miêu tả, còn đính kèm các bài thơ ca tụng theo thể ngũ ngôn hoặc thất luật.

Sách "Công trùng lục" thời Thanh ghi lại, Ninh Dương có một con dế nhỏ độc chiếm toàn bộ phần đầu, liền được "sắc phong" là "Kiêu dũng đại trùng vương Thanh Kim Sí". Về con dế này, trong sách có bốn bài thơ ca tụng của tác giả khuyết danh, bài thứ ba viết rằng:

Hạng khoát đầu viên thể tượng kỳ,

Thanh kim sí bối mỹ dung nghi.

Trư hùng đảm phá thương hoàng bắc,

Thanh khẩu uy danh trúc bạch thùy.

Đây là một hiện tượng dị hình trong nền văn hóa dế mang đặc sắc Trung Quốc độc đáo, đây là sự khúc xạ của giai cấp nhàn rỗi và văn nhân xu nịnh thời Trung Quốc cũ đối với chứng "thích vảy ghẻ thành ghiền" đối với loài vật nhỏ bé.

Giữa trời đất, mỗi một sinh mệnh đều có quy luật tự nhiên độc nhất của nó. Những chú dế nhỏ bé từ khi lột xác thành trùng cho đến lúc chết, chỉ có vỏn vẹn ba bốn tháng ngắn ngủi, thế nên mới được gọi là "bách nhật trùng" (trùng trăm ngày). Chúng đào đất làm hang, lấy ngũ cốc hoa màu làm thức ăn chính, thỉnh thoảng nhấm nháp các loài côn trùng khác. Dế là những đứa bé ngoan trong lòng người mẹ Trái Đất nhân hậu khoan dung, ông trời đã ban cho chúng sự tự do lớn nhất. Thế nhưng, khi chúng bị con người đem ra chơi đùa trong lòng bàn tay, đặc biệt là từ thời nhà Đường bắt đầu bị "triệu vào" hoàng cung, thì trong lúc chúng đánh mất sự tự do, loài dế cũng bị phân thành năm bậc, thân có chín cấp. Những đứa bé ngoan này đã bị con người kéo ra "khoảng cách giai cấp", sự khác biệt trong cuộc sống một cách nhân tạo.

Hoàng tộc tôn quý, để khoe khoang sự giàu có và thỏa mãn lòng hư vinh trong bản tính con người, đã có những sự sắp đặt vô cùng xa hoa cho việc ăn ở của những chú dế. Những chiếc lồng nhỏ được biên vàng đúc bạc, lầu dế chạm khắc bằng mã não, phòng dế đục đẽo bằng ngọc bích, cái nào cái nấy cũng đều nhỏ nhắn tinh xảo, đẹp đẽ tuyệt luồng. Điều này đủ để khiến những người nông dân sống trong mái tranh lều cỏ phải thốt lên tiếng thở dài: "Người không bằng dế, dế quý hơn người".

Đến thời Tống, người chơi dần dần phát hiện ra tập tính thích bóng râm, sợ ánh sáng của loài dế, lúc này mới giải thoát chúng khỏi lầu son gác tía, đổi cho chúng ở chậu. Trong tiếng Anh, đồ gốm sứ là từ đồng nghĩa với Trung Quốc. Mà việc dế ở chậu lại càng khiến cho hoàng thất và giới nhà giàu tối thượng có dịp khoهن khoang sự xa hoa lãng phí với muôn hình vạn trạng. Từ chậu Bình Chương thời Tống, chậu Chí Đức thời Nguyên, cho đến chậu Tuyên Đức thời Minh, chậu dế ngự dụng của Từ Hi thời Thanh, trên thân chậu và nắp chậu không nơi nào là không vẽ vàng tô màu, thậm chí có cái còn được cẩn trân châu và bảo vật. Các hình điêu khắc và hoa văn trên thân chậu, nắp chậu, hoặc phỏng theo thanh đồng, hoặc mô phỏng Hán Ngụy, hoặc họa mặt tuồng, hoặc chạm vân hạc, hoặc đục sư cầu, hoặc khắc rồng vẽ phượng... Trên chiếc chậu dế không lớn, sắc tía nhà Ngụy, sắc vàng nhà Diêu đua nhau khoe sắc, vậy mà lại đẩy văn hóa gốm sứ cổ xưa của Trung Quốc lên đến cực điểm.

Trong những chiếc chậu dế ở hoàng cung, máng ăn nhỏ của dế phần lớn làm bằng ngọc, chén đựng nước, phòng cưới hỏi sinh nở, lồng qua dùng để bắt dế khi giao đấu, đều do lò quan nung chế, hoa văn tinh mỹ cùng màu sắc rực rỡ của chúng cũng đủ khiến người ta hoa mắt chóng mặt.

Dế đực chỉ dưới sự trêu chọc của con người mới chịu giao đấu. Trẻ con nhà nông bẻ một cọng cỏ vàng làm cỏ vờn, vừa có thể thuận theo tập tính của dế vừa có thể chơi đùa thỏa thích; trong khi cỏ vờn mà hoàng gia và quyền quý sử dụng thường là râu chuột hoặc lông chồn được tinh chế thành, còn ống vờn thì được làm bằng ngà voi chạm rỗng...

Nếu gom tất cả những chiếc chậu dế và dụng cụ nuôi dế hội tụ đủ "thơ, thư, họa, chạm, nặn, điêu, đúc, rèn, nung" do cung đình và các bậc vương công sử dụng này lại với nhau, thì hoàn toàn có thể tạo nên một hành lang trưng bày đầy đủ văn hóa nghệ thuật truyền thống của Trung Quốc.

Hèn chi mà bậc đại giám định gia, đại sưu tầm gia, học giả lừng lẫy nhất thời đại ngày nay là cụ ông Vương Thế Tương, sau khi thưởng lãm chán chê những phòng tranh đẹp và đồ vật tinh xảo nuôi dế của nhà giàu thời Dân Quốc, trong bài viết "Thu trùng thiên", đã không thiếu vẻ hóm hỉnh mà viết rằng: "...Tôi đôi khi cũng muốn biến thành dế, đi một vòng trong vạc, bò lên máng nước nhấp một ngụm suối thanh, đến rừng trúc húp một ngụm bùn đậu, nhảy lên lồng qua, dài giọng kêu vài tiếng, nhàn nhã thay! Tiêu dao thay!"

Tôi vẫn thường nghĩ, từ thời Tống đến thời Thanh, hoàng tộc hiển quý vì chuyện chơi dế mà đã tiêu tốn biết bao nhiêu trí tuệ thông minh của người dân, đã hoang phí bao nhiêu tiền tài vàng bạc của quốc gia! Giả sử những kẻ cầm quyền thời Minh Thanh đem một nửa sự hứng thú đậm đà trong việc chơi dế ra để xướng minh khoa học và sinh mệnh nhân dân, thì trái tim của dân tộc cổ xưa chúng ta cũng đã không đến nỗi bị mũi dao của những điều ước nhục quốc từng khoản từng điều do liệt cường gây ra vào cuối đời Thanh cắt xé thành từng mảnh vụn...

Trong "Luận ngữ" có câu: "Khổng Tử dạy bốn điều: văn, hạnh, trung, tín", lại có câu rằng: "Người trí không hoặc, người nhân không lo, người dũng không sợ." Hệ thống tư tưởng to lớn và có sức ảnh hưởng sâu xa của văn hóa Nho giáo từ lâu đã thâm nhập vào quan niệm, hành vi, phong tục, tín ngưỡng, phương thức tư duy, trạng thái tình cảm của người dân một cách vô khổng bất nhập, tất nhiên cũng không thể không ngấm ngầm lan tỏa trong "văn hóa dế". Lấy tùng trúc ví với nhân cách, lấy trâu ngựa ví với quân tử, thường được các văn nhân có lương tri qua các triều đại dùng để lý giải đạo lý làm người. Người thời Thanh là Vương Oán Khê từng đề ra việc dế có "tam đức", còn Phùng Hoàn Tễ Vân cũng là người thời Thanh thì nói dế có "ngũ đức": "Kêu không lỡ thời, đó là tín vậy; gặp địch tất chiến, đó là dũng vậy; trời lạnh thì về nhà, biết thời thế vậy; bị thương nặng dẫn đến chết, đó là trung vậy; thua thì không kêu, biết nhục nhã vậy." Thế nhưng, tiếng nói này, giữa trào lưu đấu dế ồn ào náo động thời Thanh, suy cho cùng vẫn có vẻ yếu ớt và nhỏ bé.

---❊ ❖ ❊---

Văn hóa dế của Trung Quốc, không thể nói là không bác đại tinh thâm; nhưng nó lại là một quả ngọt nhiều vị, người hiện đại nhai kỹ, rất khó phân biệt được nó là chát, là ngọt, là chua, là cay..."

Năm

Tác phẩm "Đấu trùng tùy bút" do người cận đại Ân Phổ Thần soạn thảo, thực chất là một cuốn "Công trùng lục" thời cận đại. Trong sách ghi chép lại trong 46 năm từ năm Quang Tự thứ 21 nhà Thanh đến năm Dân Quốc thứ 29, "công trùng" do các cuộc đấu dế toàn quốc quyết định ra, tính ra có 26 con. Do bản chép tay của "Đấu trùng tùy bút" lúc được phát hiện đã bị khuyết thiếu, nên những con công trùng mà mọi người có thể đọc được chỉ có 21 con, trong đó dế Sơn Đông chiếm 17 con, riêng Ninh Dương chiếm 8 con. Xét về địa phận một huyện, Ninh Dương trên toàn quốc quả thực là không có đối thủ.

Từ đời Minh Thanh trở đi, Sơn Đông vẫn luôn được những người chơi dế tôn vinh là "vương quốc dế", mà dế sản xuất ra ở các vùng đất sản xuất dế nổi tiếng như Ninh Dương, Ninh Tân, lại chính là "cấm vệ quân" trong "vương quốc dế" này.

Sách cổ có câu: "Dế sinh ra ắt ở nơi địa mạch linh khí tú lệ, đất đai khô ẩm vừa vặn."

Hễ là người chơi dế đến Ninh Dương vào những ngày mùa thu, sau khi ngắm nghía cảnh sắc non nước gấm vao ở đây xong, đều sẽ đưa ra kết luận như thế này: Vua dế nên được sinh ra ở nơi đây.

Ninh Dương phía bắc tựa vào núi Thái Đại, phía nam ôm lấy Khúc Phụ, sông Đại Vấn do Khổng Tử từng thốt lên tiếng thở dài "Kỷ giả như tư phu" vắt ngang Đông Tây, chảy xuyên qua địa phận huyện, trong huyện có mấy chục nhánh sông Vấn, đan xen như kinh tuyến và vĩ tuyến. Phía tây có núi Thần Đồng non xanh trùng điệp, phía đông là những cánh đồng phẳng lặng màu mỡ.

Trong núi Thần Đồng, những gốc thông cổ, bách cổ cành uốn lượn rễ xoắn xuýt, tán lá sum suê như chiếc ô; những cây sồi già cành lá xum xuê xanh biếc, nguy nga sừng sững; đền cổ, chùa cổ ẩn hiện giữa chốn ấy, cho thấy nơi đây từng là động thiên phúc địa của Đạo gia và Phật môn. Trên những ngọn đồi nhấp nhô dưới chân núi Thần Đồng, có 20 vạn mẫu rừng táo trăm năm. Nhìn từ xa, xanh rờn rợp trời, rậm rạp um tùm, tựa như làn mây xanh biếc mờ ảo đông đặc lại dưới chân núi. Từng gốc táo già trong rừng táo cành lá đan xen, che khuất cả bầu trời, từng chùm táo to tròn như mã não đè cong thân cây, làm rung rẩy cành cây, những quả táo non hồng, hồng nhạt, hồng phớt, hồng sẫm, hồng đậm, hồng tía, hồng hoa hồng, hồng đỗ quyên lốm đốm loang lổ, tỏa sáng lấp lánh. Xung quanh rừng táo, đan xen những vườn lê, từng chùm lê vàng óng ánh trĩu nặng cành cây, người ta khi đang tận hưởng niềm vui thu hoạch bội thu, đồng thời cũng sẽ vì sự nặng nề của cành lê mà lo lắng...

Bước vào những cánh đồng màu mỡ của một vài trấn như Tư Điếm, Hương Ẩm, Từ Diêu, Phục Sơn – nơi sản xuất dế nổi tiếng, đập vào mắt mọi người là một khung cảnh ngũ cốc được mùa: Những dải ngô lớn còn cao hơn cả một tráng đinh một cái đầu, trên mỗi thân cây quăng ra một cặp bắp ngô dài thước mấy; trong thửa đậu cao ngang lưng chừng, từng chùm vỏ đậu căng phồng, như muốn chực nổ tung trong làn gió thu; trong từng mảnh ruộng bông, gốc nào gốc nôm na treo chuông vàng, nở bung ra những bông hoa trắng muốt tựa tuyết...

Non nước ấy, tình cảnh ấy, há lại có thể không khiến người ta thốt lên lời ngợi ca như thế này: Tiếng hót của dế Ninh Dương sở dĩ vô cùng trong trẻo lảnh lót, dế đấu Ninh Dương sở dĩ nhiều lần đánh khắp thiên hạ vô địch thủ, là vì vẻ đẹp tú lệ linh khí của núi Thần Đồng đã phú cho chúng thần vận siêu việt, là vì dòng nước trong của sông Đại Vấn đã gột rửa đôi cánh bóng mượt của chúng, là vì hương hoa của rừng táo vườn lê đã uốn mềm giọng hót uyển chuyển của chúng, là vì cơn mưa hạ giọt sương thu trong cánh đồng màu mỡ đã bổ sung nguyên khí dồi dào cho chúng, là vì đậu thóc kê miến trong ruộng đồng đã làm cho gân cốt cương nghị của chúng thêm tráng kiện...

Lịch sử là một vở tuồng liên khúc vĩnh viễn không có hồi kết, thường là "sáo rồng" vừa dứt, "đàn phượng" lại vang lên, mà mỗi lần hạ màn, lại chính là sự khởi đầu của tình tiết mới cho vở tuồng này.

Sau khi lập quốc, cờ bạc, kỹ nữ và thói hư tật xấu hút thuốc phiện lưu lại từ Trung Quốc cũ đã đương nhiên bị nghiêm lệnh cấm trừ, trò chơi đấu dế cũng bị coi là chơi bời tiêu khiển mất chí hướng mà biến mất không dấu vết. Thời "Cách mạng Văn hóa", vùng đất tinh thần của người dân bị đóng băng trên toàn tuyến. Tai họa có một không hai trong lịch sử đã bóp méo thần kinh sinh mệnh của người dân; trong những khúc ca ngợi tưởng chừng như đầy nhiệt huyết, lại run rẩy sự mất kiểm soát của lý trí. Bản tính của con người bao hàm bản năng động vật, tính trút giận và tính giải trí của con người chính là một sự khúc xạ của bản năng động vật. Khi thủy triều của " biển đỏ" rút đi, thứ để lại cho người dân là một vùng mê mảng tinh thần vô tận...

Sau cải cách mở cửa, đời sống vật chất của người dân bắt đầu chuyển từ no đủ sang tiểu khang. Những người đã có cơm ăn áo mặc tự nhiên sẽ thông qua các phương thức giải trí truyền thống và được du nhập để trút bỏ năng lượng dư thừa. Trò đấu dế, với tư cách là một hoạt động phong tục có lịch sử ngàn năm và cực kỳ cuốn hút, tất nhiên sẽ không bị người dân lãng quên, chuyện nuôi dế ngấm ngầm sinh sôi phát triển là điều hợp tình hợp lý.

“Kỳ” là điều kiện tiên quyết kích thích “thích”. Năm 1981, Đài truyền hình Thượng Hải đi đầu phát sóng đoạn băng ghi hình dế giao đấu. Tiếng kêu của tiểu tinh linh như va chạm vào nhau tựa chớp giật thậm chí là tiếng hót phát ra từ con dế chiến thắng, không chỉ thỏa mãn tối đa trí tò mò của trẻ em trong thành phố, mà còn khiến những người mê dế lâu năm cảm thấy ngứa ngáy trong lòng, ôn lại giấc mộng cũ.

Năm 1985, Thiên Tân do người dân tự phát thành lập Hiệp hội dế đầu tiên trên toàn quốc, tiếp đó Thượng Hải, Hàng Châu, Tô Châu, Tế Nam, Quảng Châu, Tây An, Thẩm Dương, Cáp Nhĩ Tân cùng hơn hai mươi thành phố cũng lần lượt thành lập "Hiệp hội dế". Đến đây, chuỗi vòng sự kiện dế vốn bị đứt đoạn gần bốn mươi năm sau khi kiến quốc cuối cùng cũng được những người mê dế hàn gắn lại.

Nhân loại có sự tích lũy văn hóa không chỉ liên tục sáng tạo ra các phương thức giải trí mới, mà còn đối với phương thức giải trí truyền thống mà đổi mới muôn hình vạn trạng.

Mùa thu sâu năm 1989, Đại hội thể thao dế toàn quốc "Dịch Lực Đa · Tế Công Bôi" được tổ chức tại Thượng Hải. Mùa thu năm sau, Á vận hội được long trọng khai mạc tại Bắc Kinh, để cho các bạn bè châu Á và thế giới đến Bắc Kinh tận mắt chứng kiến sự phong phú đa dạng của văn hóa cổ xưa Trung Quốc, Ban chỉ huy hội chợ đền Long Đàm thuộc Ban tổ chức Á vận hội đã đặc biệt thành lập, trưng bày các hoạt động vui chơi giải trí dân gian. Ban chỉ huy hội chợ còn ủy quyền cho Trung tâm nghiên cứu dế Hiệp hội Trường thọ Bắc Kinh tổ chức Đại hội thể thao dế Cúp Trường Thành, đặc biệt mời các cao thủ chơi dế và đấu dế ở bốn nơi Bắc Kinh, Thiên Tân, Thượng Hải, Sơn Đông đến tham gia tranh tài. Điều này khiến cho trò chơi đấu dế từ hoạt động thuần túy dân gian đường hoàng bước lên vũ đài xã hội.

Trước khi Cúp Tế Công và Cúp Trường Thành được tổ chức, tại Hồng Kông, trong các cuộc thi đấu dế, dế sản xuất tại Ninh Tân, Sơn Đông đã cất cao tiếng hát khúc khải hoàn, hai lần giành quán quân, từ đó Ninh Tân thu hút sự quan tâm cao độ của những người mê dế toàn quốc. Trong các cuộc thi đấu của Cúp Tế Công và Cúp Trường Thành, dế Ninh Dương lại một lần nữa tung hoành ngang dọc, độc chiếm ngôi đầu. Mùa thu năm 1992 sau đó, đội Thượng Hải và đội Thiên Tân đối đầu nhau, Thượng Hải tung toàn bộ dế Ninh Dương ra khiêu chiến, kết quả dế Ninh Dương với khí thế thái sơn áp đỉnh khiến đội Thiên Tân đại bại thua cuộc, tỷ số là 10:0. Trận chiến này khiến Ninh Dương càng thêm nổi như cồn, khiến những người mê dế toàn quốc tấm tắc khen ngợi dế Ninh Dương, vô cùng yêu mến.

Lữ khách khát nước cực độ khi lữ hành trong sa mạc lớn sẽ coi ngọc trai vàng bạc đắt tiền như cát sỏi, mà coi một bình nước suối là cam lộ cứu mạng. Đây là sự dịch chuyển giá trị hàng hóa xuất hiện của con người trong môi trường cụ thể và trạng thái sinh tồn cụ thể. Trong suốt những năm tháng đằng đẵng, các bậc phụ lão Ninh Dương chưa từng coi những chú dế nhảy nhót khắp đồng là loại hàng hóa "vàng ngọc có giá dế vô giá". Trong những năm tháng học tập đại đội Đại Trại, người ta thậm chí còn coi dế là loài sâu hại ăn ngũ cốc, nhất định phải diệt cho bằng được mới sảng khoái.

Năm xưa, người dân Ninh Dương thường nghe người mù hát "Tế Công truyện". Khi người kể chuyện hát đến vị hòa thượng truyền kỳ trọng nghĩa khinh tài như Tế Công từng dùng ba con dế để đùa giởn công tử họ La của phủ Thừa tướng Lâm An, một con dế có thể đáng giá ngàn lạng bạc, người dân Ninh Dương không một ai là không mỉm cười: Đây là người hát rong trêu cho chúng ta vui đấy, nếu dế mà trân quý như thế, chẳng phải khắp đồi khắp bãi Ninh Dương chúng ta đều là vàng bạc rồi sao...

Ninh Dương nằm ở chốn quê hương của Khổng Măng, phong tục dân gian thuần phác, từ xưa vẫn coi đất đai, việc cày cấy là gốc rễ để an thân lập mệnh. Trước khi kiến quốc, người Ninh Dương kiếm sống bằng nghề bắt dế chỉ có một gia đình họ Vương, ở tiệm trà họ Vương ngoài cửa bắc thành huyện. Nhà họ Vương không có lấy một luống đất, chỉ mở một quán trà nhỏ, ba đời ông cháu nhà họ Vương dựa vào việc bắt dế, bán dế để đắp đổi qua ngày thiếu gạo. Ba đời người bắt dế nhà họ Vương vô cùng trân trọng và yêu quý bản thân, khi họ bắt dế trong ruộng lúa mạch luống đậu, chưa từng làm tổn thương lấy một cây hoa màu. Khi bắt dế ở ruộng dưa vườn lý trở về, thường hay cắm một biển hiệu ghi "Tiệm trà họ Vương đến đây", mục đích là để chủ vườn kiểm tra xem dưa quả có bị thất thoát hay không. Thấy người nhà họ Vương bắt dế nhân nghĩa như vậy, xóm giềng láng giềng cũng "mở một lưới". Mỗi khi nghe thấy trong sân nhà có tiếng dế kêu hay, liền đêm không đóng cửa, để người nhà họ Vương đến trong sân bắt... Người canh giữ sân phơi, mỗi khi dế thu kêu râm ran vào ban đêm, cũng lặng lẽ rời đi, chính là để ông cháu nhà họ Vương trong điều kiện không bị quấy rầy có thể tĩnh tâm phân biệt tiếng dế kêu mà bắt được dế hay... Nhưng người dân Ninh Dương đối với những người nông dân hiếm hoi trong vùng có đất không chịu cấy mà lại đi chơi dế đấu dế, một mực đều coi là "lưu manh" không màng chính sự, ngoài ánh mắt khinh miệt ra thì vẫn là ánh mắt khinh miệt.

Trên hành tinh mà chúng ta sinh sống này, ông trời đã tạo ra cho nhân loại vô số kỳ trân dị bảo, nhưng chúng phải được đưa vào phạm vi thụ hưởng của con người, mới có thể hiển thị được giá trị.

Tiểu tinh linh dế này được coi là hàng hóa, từ thời Nam Tống trở đi, đã có ghi chép. Từ nhân Nam Tống Khương Bạch Thạch trong lời tựa của từ "Vịnh dế" có viết: "...Người thích sự có thể dùng hai ba mươi vạn tiền để mua lấy một con." Theo tư liệu liên quan thời Minh Thanh ghi lại, khi đó một con dế thượng phẩm có thể đáng giá mấy chục lạng bạc. Con em nhà quyền quý thời Thanh, vào mùa đông để nghe tiếng dế kêu, mua một con dế hoặc cào cào được ấp nhân tạo, cũng phải tiêu tốn mấy lạng bạc...

Khi chú dế nhỏ một lần nữa trở thành hàng hóa trong trào lưu kinh tế cải cách mở cửa, người dân Ninh Dương mới biết rằng lời kể chuyện của người mù năm xưa, lời ca hát "một con dế ngàn lạng bạc" ấy không phải là lời nói dối hư cấu...

Vào những năm 80 của thế kỷ trước, người Ninh Dương đầu tiên hiểu ra dế hóa ra vẫn có thể trở thành hàng hóa, phải kể đến Vương Tước Dân ở thôn Nam Vương, trấn Tư Điếm.

Vương Tước Dân năm nay 53 tuổi, bắt đầu chơi dế từ khi vừa cởi bỏ chiếc quần thủng đít. Trong trò chơi vui vẻ đầy tính trẻ con ấy, người có ngộ tính cực cao đối với dế này dần dần nhận biết được dế có màu sắc nào thì hiếu thắng, dế có hình dáng nào thì giỏi đánh nhau. Một mùa thu nào đó vào giai đoạn cuối thời "Cách mạng Văn hóa", ở Thiên Tân có một người mê dế lâu năm tên là Lý Vĩnh Niên, lén lút đến thôn Nam Vương bắt dế, Vương Tước Dân vẫn còn vương vấn tâm nguyện chơi dế nghe tin liền đến làm trợ thủ cho người mê dế lớn tuổi. Trải qua ba mùa thu, người mê dế trẻ tuổi đã học được mười tám ban võ nghệ như phân biệt dế, bắt dế, nuôi dế từ người mê dế lớn tuổi. Mùa thu sâu năm đó, người mê dế lớn tuổi mang theo số dế bắt được ở thôn Nam Vương nhiều ngày phấn khởi đi về phía bắc, Vương Tước Dân tiễn sư phụ dế đến ga xe lửa. Khi nhân viên xe lửa nhìn thấy trong bao của ông lão toàn là những chiếc hũ đựng đầy dế, liền tiện tay ném qua cửa sổ tàu. Người mê dế Thiên Tân năm đó 78 tuổi nhìn thấy cảnh tượng ấy nước mắt già giàn giụa, Vương Tước Dân cũng đành chịu chết đứng chẳng làm gì được...

Bước vào giữa những năm 80, phong trào chơi dế ở Thượng Hải, Thiên Tân, Bắc Kinh ngấm ngầm nổi sóng, mùa thu năm 1988, một người chơi ở Thượng Hải đến trấn Tư Điếm thu mua dế, Vương Tước Dân bắt được một con thượng phẩm, thu về 120 tệ, khoản tiền này khi đó tương đương với tiền lương một tháng của một cán bộ cấp huyện. Sau đó, người thu mua dế từ khắp nơi đến Tư Điếm ngày một nhiều, Vương Tước Dân liền dẫn theo hai người con trai chuyên tâm vào nghề dế.

Một ngày nọ, một người phụ nữ nhà quê cầm một con dế nhỏ ngay cả hai tệ cũng khó bán tìm đến Vương Tước Dân, Vương dựa vào đôi mắt tinh đời nhận biết dế, lập tức mua lại con dế đó, theo kỹ nghệ được sư phụ dế người Thiên Tân truyền lại bí mật, qua một tháng nuôi dưỡng, con dế nhỏ từ răng đỏ biến thành răng mực, được một người chơi ở Thiên Tân mua với giá 1500 tệ. Mùa thu năm đó, con dâu cả của Vương Tước Dân ra chuồng cho lợn ăn, lúc đổ thức ăn vào máng, bỗng có một con dế nhảy lên chân cô, cô tiện tay bắt lấy, giao cho bố chồng nhận định, Vương nhìn xem hóa ra lại là dế thượng phẩm bạch nha thanh (răng trắng lưng xanh), bán đi một cái là thu được 800 tệ...

Từ đó, câu nói "một con dế đổi được một con trâu" lan truyền khắp Ninh Dương.

Từ năm 1995 trở đi, hai bố con Vương Tước Dân bắt dế, thu mua dế, qua lại Thượng Hải, Thiên Tân, thu nhập mỗi năm đều đạt từ ba đến năm vạn tệ. Thời gian lâu dần, Vương Tước Dân quen thân với các trưởng tàu trên tuyến đường sắt Bắc Kinh - Thượng Hải. Một năm mùa thu nọ, Vương Tước Dân mang một lô dế đi Thượng Hải tiêu thụ, trưởng tàu để mắt đến một con trong số đó, muốn bỏ ra mấy đồng mua về chơi cho vui, Vương Tước Dân liền chắp tay tặng ngay. Vị trưởng tàu đó đến Thượng Hải, mang con dế này ra chợ dế dò giá, không ngờ chớp mắt đã có mấy chục người chơi vây lại, một người chơi cướp lấy hũ dế nhỏ trong tay vị trưởng tàu đó, không nói năng gì nữa, vứt lại xấp tiền một vạn tệ, vội vã rời đi...

Sự việc này truyền đến Ninh Dương, khiến cơn sốt bắt dế ở Ninh Dương tăng vọt đột ngột.

Trong khoảng thời gian này, cơn sốt đấu dế trên toàn quốc nhanh chóng leo thang, Thượng Hải lại trở thành trung tâm chơi dế của cả nước. Có báo chí tiết lộ, vào năm 1997, trẻ em Thượng Hải đấu dế không tính đến, người trưởng thành chơi dế đã đạt tới một triệu người, mà số người chơi dế trên toàn quốc lên tới hàng chục triệu người, hơn nữa mỗi năm đều cho thấy xu hướng tăng lên. Mà vào lúc này, người Ninh Dương dựa vào bắt dế, bán dế làm giàu không thiếu những trường hợp. Hai bố con Vương Tước Dân dựa vào nghề dế đã xây được hai tòa nhà nhỏ kiểu Âu, mà một nông dân họ Rô ở thôn La Hà, trấn Tư Điếm, đến sau mà vượt lên trước, cả nhà năm người vừa bắt vừa thu mua, dựa vào con dế nhỏ thu nhập một mùa đã đạt tới bảy, tám vạn tệ, gần mười năm nay, hiện tại đang tiến gần đến hàng ngũ triệu phú...

Ở Ninh Dương, người nông dân thấy chú dế nhỏ bé có thể cõng nhà mới đến cho mình, ngoạm tiền đến cho mình, sao có thể không động lòng hoa mắt, ngưỡng mộ noi theo.

Người thu mua dế từ nơi khác đến Ninh Dương, không thiếu những đại gia lắm tiền. Một đại gia thu mua lớn ở Thượng Hải, cứ vào đầu mùa thu hàng năm là đến ở thôn Cung Gia của trấn Hương Ẩm. Đại gia này dẫn theo ba trợ lý, thêm một đầu bếp chuyên nấu món Thượng Hải. Trong căn nhà dân thuê 3000 tệ một tháng, tủ lạnh, tivi màu, lò vi sóng cái gì cũng có đủ, hơn nữa sau khi mùa thu mua dế dài hơn hai tháng hàng năm kết thúc, liền tùy ý vứt bỏ những thiết bị gia dụng này đi, năm sau lại sắm mới.

Tính mưu cầu sự bình đẳng là bản tính xã hội của con người, trạng thái sinh tồn giữa người với người trong sự so sánh cự ly gần, nguyện vọng mưu cầu sự bình đẳng này sẽ trở nên càng mãnh liệt hơn. Mặc dù về chính trị đã giành được sự bình đẳng về mặt pháp luật nhưng về đời sống vật chất lại có khoảng cách lớn với người thành phố, người nông dân Ninh Dương thấy đại gia thu mua dế vung tay quá trán như vậy, tự nhiên sẽ càng kích thích thêm dục vọng mưu cầu sự giàu có của họ.

Các nhà lãnh đạo của huyện Ninh Dương, thấy những chú dế có mặt khắp nơi, đã trở thành nguồn tài nguyên hàng hóa quan trọng trong huyện, để thay đổi diện mạo nghèo đói của huyện, liền đường hoàng chứ không chút thẹn thùng giương cao ngọn cờ "công nghiệp dế", "kinh tế dế", và bắt đầu từ năm 1998, năm nào vào mùa thu cũng tổ chức "Đại hội hữu nghị dế Trung Hoa" mang tính toàn quốc.

Do dế Ninh Dương trên các đấu trường khắp toàn quốc vô cùng dũng mãnh, nhiều lần giật giải vàng, người mê dế, thương lái dế đến Ninh Dương ngày càng nhiều, mấy năm gần đây, mỗi năm đều cao tới con số mười vạn người.

Ninh Dương, nghiễm nhiên đã trở thành vùng đất thánh "Mecca" trong lòng những người mê dế.

Đội quân chơi dế mười vạn người đổ xô tới Ninh Dương, khiến các nhà khách khách sạn lớn nhỏ trong huyện chật cứng không còn chỗ trống. Khách chơi dế, thương lái dế có thân phận thấp hơn, đành phải ở những ngôi nhà tranh của nông dân ở mấy trấn gần thành phố huyện. Trong số những người chơi dế không thiếu những người chơi túi tiền rủng rỉnh, họ coi trọng là một chuỗi khép kín ăn uống giải trí; đa số thương lái dế ở lại là hai ba tháng, rượu nhỏ cũng phải uống hàng ngày, điều này khiến "rượu Tế Đô" do Ninh Dương sản xuất được tiêu thụ thuận lợi; bắt dế cần dụng cụ chuyên dụng, nuôi dế cần đồ đựng bằng gốm sứ; đến du ngoạn Ninh Dương nơi được mệnh danh là "Tế Đô", thể nào cũng phải lưu lại một kỷ niệm, chiếc áo thun sưu tầm dế Trung Hoa trước ngực in dòng chữ "Trung Quốc Ninh Dương" tự nhiên sẽ trở thành mặt hàng bán chạy...

Một con dế mang lại sự thịnh vượng cho trăm ngành nghề, con dế nhỏ đã vực dậy một nền kinh tế lớn. Mấy năm gần đây, thu nhập bán dế hàng năm của người nông dân Ninh Dương đạt tới bảy, tám nghìn vạn tệ, mà số tiền mà đội quân chơi dế mười vạn người vứt lại ở Ninh Dương lên tới ba, bốn trăm triệu tệ.

Giá trị của tiểu tinh linh tại nơi nó được sinh ra, ngày càng đắt đỏ theo năm tháng. Tiếp nối sau khi một con dế ở Ninh Tân, bắc Sơn Đông bán được giá cao 9800 tệ vào năm 1998, năm 2000 lại có một con dế ở Ninh Dương bán ra mức giá trên trời 18000 tệ...

Một người trồng rau ở thôn Nam Vệ Châu, trấn Hương Ẩm, huyện Ninh Dương, mùa thu năm ngoái vào một ngày nọ, trong nhà kính nhựa trồng dưa chuột của mình, bỗng phát hiện dưới giàn trên dây leo bò đầy dế, liền vội gọi người thân bạn bè đến giúp đỡ bắt. Một mẫu dưa chuột tuy bị dẫm đạp cho giàn tung sập rách, nhưng dế trong nhà kính lại bán được hơn 4 vạn tệ, lập nên kỷ lục giá trị sản lượng trên một đơn vị diện tích dế một mẫu đất thắng 20 mẫu dưa chuột...

Từ trường tiền tài phát sinh trên thân chú dế nhỏ này, vừa lôi kéo từng sợi tơ trên thân thể của người bắt dế, vừa kích hoạt từng tế bào sinh mệnh của vô số người chơi dế.

Thời gian bắt dế ở Ninh Dương đại khái bắt đầu từ tiết Xử Thử, kéo dài đến khoảng một tuần sau tiết Bạch Lộ. Mùa cao điểm bắt dế năm 2000, tôi lần thứ hai vào Ninh Dương quan sát chợ dế dài 20 dặm của trấn Tư Điếm và đường ô tô Phì (Thành) Dử (Châu) xong, cũng từng chứng kiến cảnh tượng người nông dân nơi này bắt dế vào ban đêm và ban ngày.

Đó là một đêm thu tối mịt, màn đêm mờ mịt giống như lớp nhung đen bao trùm lấy cánh đồng. Tôi đứng lặng lẽ quan sát trên một gò đất ở trấn Từ Diêu.

Khoảng tám, chín giờ tối, trên những bờ ruộng lối đi dưới gò đất, từng tốp, từng nhóm thanh niên trai tráng, ai nấy đầu đội đèn mỏ, mặc trang phục ngụy trang, tay cầm vợt bắt dế, vai vác dụng cụ đựng dế, lom khom, bước chân nhanh nhẹn nhẹ nhàng hoặc chui vào khu rừng già nghĩa trang, hoặc lẩn vào lùm đậu luống ngô, hoặc ẩn nấp trong ruộng ngô. Từng ngọn đèn mỏ tựa như đom đóm, giống như lửa ma trơi, chập chờn ẩn hiện trong đêm tối...

Bóng đêm càng lúc càng đậm, lúa mì mùa thu đã đẫm sương đêm. Cỏ cây hoa lá đều đã ngủ say, ngay cả những vì sao treo lơ lửng nơi chân trời xa cũng đang gật gù buồn ngủ, mà người bắt dế ban đêm vẫn đang hưng phấn tột độ. Lúc này, tiếng kêu của dế vô cùng rõ ràng. Những người sành sỏi bắt dế đều hiểu rõ, dế thượng phẩm phần lớn đều bắt đầu kêu từ hai đến bốn giờ sáng, tiếng kêu của chúng tuy cao vút vang dội, âm thanh truyền đi xa mấy dặm, nhưng tiếng kêu ngắn ngủi, hơn nữa khoảng cách thời gian dài, người bắt dế phải có sự nhanh nhạy và kiên nhẫn đủ lớn...

Đông phương hửng sáng, người bắt dế ban đêm mới dần dần thu binh, mặc dù toàn thân họ bị sương đêm làm cho ướt sũng, trên mặt dính đầy bùn đất, nhưng khóe mày và khóe miệng đều tràn ngập niềm vui không thể che giấu.

Chiều hôm sau, trong một mảnh ruộng đậu vừa mới thu hoạch ở hương Phục Sơn, tôi lại chứng kiến cảnh tượng người nông dân hợp sức bắt dế vào ban ngày.

Bên ruộng ở hai phía đông tây gốc đậu, mỗi bên đứng hơn hai trăm tráng đinh. Chỉ nghe một tiếng hô dẫn đầu "ây hải", tiếng "hải hải" nhịp nhàng phát ra đồng thời từ các tráng đinh ở hai bên. Đi cùng với tiếng "hải hải" vang dội thấu mây xanh ấy, bước nhảy đều đặn nặng nề như đầm đá làm rung chuyển cả mặt đất lất phất... Lúc này, những tiểu tinh linh sợ ánh sáng ban ngày ẩn mình trong hang đất đang ngáy ngủ say sưa, chịu sự quấy rầy lớn như vậy, giống như trẻ con đầy tháng nghe thấy tiếng sấm sét, toàn thân gân cốt đều phải bị chấn động đến nhũn ra. Thế là, những đứa bé ngoan lần lượt nhảy ra khỏi cái hang nhỏ, hoảng hốt bỏ chạy trốn. Lúc này, "đội quân nương tử" và "đội quân thiếu nhi" đứng ở hai phía nam bắc, tung đòn đúng lúc, bắt những tiểu tinh linh đang nhảy nhót cuồng cuồng, hồn phi phách tán, mọi người không phân biệt đực cái, không nhận biết hay dở, gom hết thảy dế bắt nhốt vào trong thùng nước... Vòng vây càng lúc càng thu nhỏ, cuối cùng diễn ra màn "lưới trời lồng lộng, tuy thưa mà khó thoát"...

Cảnh tượng này, tình huống này, hoàn toàn khác xa so với "tín điều" bắt dế của gia đình họ Vương ba đời bắt dế duy nhất ở Ninh Dương năm xưa.

Bắt dế vốn là một hoạt động ngoài trời ban đêm mang đậm tính tao nhã của người chơi dế. Người mê dế chân chính, nghe thấy vài tiếng kêu đêm của dế thượng phẩm sẽ kích thích đến mức toàn thân run rẩy, ngay cả thở cũng không thông nổi. Có đôi khi vì để bắt được một con dế danh tiếng mà lại không làm tổn thương râu móng của nó, người chơi dế am hiểu dế có tính quay về hang thường là một đêm không thu hoạch, ba đêm đứng chờ, thậm chí đợi bốn năm tối mới được như ý nguyện...

Đối diện với cảnh tượng bắt dế theo kiểu "tác chiến tập đoàn lớn" vát kiệt ao để bắt cá ngay trước mắt, tôi không nỡ trách mắng những người anh em nông dân "mặt hướng đất lưng hướng trời", việc bắt dế gần như điên cuồng của họ, có lẽ là bị ép buộc bởi một chữ "nghèo"! Hơn nữa sự theo đuổi điên cuồng trái với thông thường này, suy cho cùng vẫn dựa vào sức lao động để đổi lấy thù lao; chứ không giống như một số sâu mọt trong thành phố, dựa vào sự tham lam quyền lực để tự vỗ béo bản thân!

Đương nhiên, trái tim tôi đồng thời cũng đang âm ỉ đau —

Dế với tư cách là ca sĩ thiên tài của đại tự nhiên, tiếng hót vang động xà nhà ấy, trong trào lưu hàng hóa dường như đã biến chất, trong tai của một số người bắt dế, thương lái dế thậm chí là những kẻ cờ bạc, âm vận "dạo dạo, dạo dạo" của các tiểu tinh linh ấy, đã biến thành tiền bạc! Tiền bạc! Tiền bạc!

Sáu

Trong xã hội hàng hóa, bí quyết kiếm tiền của thương nhân, thường là mang một sản phẩm nổi tiếng từ nơi phong phú rao bán đến nơi khan hiếm, và khiến cho giá cả của nó từ rẻ mạt trở nên đắt đỏ.

Nếu nói người nông dân ở các vùng dế nổi tiếng như Ninh Dương, Ninh Tân Sơn Đông bắt dế chóng cả mặt hoa cả mắt, thì các chợ dế ở một số thành phố lớn trung lớn lại càng bán dế sôi sục như nước sôi lửa bỏng.

Là trung tâm đấu dế toàn quốc cận đại, Thượng Hải thời kỳ Dân Quốc, chợ dế chủ yếu tập trung ở Tứ Mã Lộ (nay gọi là Phúc Châu Lộ). Khi đó hai bên đường Tứ Mã Lộ, có hơn một trăm cửa hàng dế nối liền nhau, kho hàng thương lầu bán các loại dụng cụ nuôi dế cũng san sát tựa vai. Những tấm biển hiệu bán dế quý, bán chậu cổ vạc cổ có chữ chìm, chữ nổi, có răng lược, có tua rua khiến người ta hoa mắt không kịp nhìn. Tam giáo cửu lưu, gió mây hội tụ, đại gia lắm tiền và công tử ăn chơi lãng du giữa chốn ấy. Bị người nước ngoài trong tô giới gọi là "một kỳ quan nhân văn phương đông".

Từ những năm 80, khi phong trào chơi dế ngấm ngầm nổi sóng, Thượng Hải bất ngờ bỗng mọc lên hơn chục khu chợ dế bất hợp pháp. Rút đao chém nước nước càng chảy, chính quyền thành phố Thượng Hải thuận theo tình thế, vào năm 1987 đã định Lưu Hà Lộ làm chợ dế hợp pháp, thấy chợ dế đông nghẹt người, đến năm 1993 lại lập tức mở ra năm chợ dế lớn gồm Văn Miếu, Tào An Lộ, Hạn Kiều, Côn Minh Lộ, Bổn Khê Lộ. Trong đó đặc biệt thịnh vượng nhất là Văn Miếu.

Mùa thu năm 1998, khi tôi đến Thượng Hải công tác, từng tận mắt chứng kiến sự náo nhiệt tột độ của chợ dế Văn Miếu.

Người bán dế, người mua dế, người xem dế ở đây chen chúc vai sát vai, đầu chạm đầu; tiếng rao hàng từng đợt nối tiếp nhau; tiếng reo hò từng trận cuồn cuộn như sóng triều dâng. Bất kỳ thị trường tiêu dùng nào so với chợ dế này đều sẽ trở nên lu mờ. Sóng âm khí lãng do hơn hai vạn người hội tụ lại, suýt chút nữa đã hất lệch bức tượng trang nghiêm đoan trang của Khổng lão phu tử không nghe tiếng lạ không nhìn cảnh trái ở trong Văn Miếu...

Giá cả của con dế nhỏ càng khiến tôi há hốc mồm kinh ngạc, ở chợ dế Văn Miếu này, khắp nơi đều treo những tấm bảng đen, trên đó viết rõ ràng từng chữ: "Ngọc đính xạ cung hồng" 15000 tệ, phí tham quan 15 tệ; "Bạch hoàng đại sí" 1 vạn tệ, phí tham quan 10 tệ; "Thọ tinh đầu" 8000 tệ, phí tham quan 8 tệ... Trên các quầy hàng dưới tấm bảng đen, còn bày bán các loại tranh ảnh đấu dế tinh mỹ do các nhà xuất bản ấn hành, trên đó in ảnh chụp chân thực của các loại dế nổi tiếng. Có chủ quầy hàng, còn đem con dế nổi tiếng mà mình nắm giữ, chụp thành ảnh màu phóng to hơn chục lần, treo ở bên cửa hàng, để thu hút người mua...

Nhân viên quản lý thị trường chợ dế Văn Miếu nói với tôi, số lượng dế giao dịch mỗi ngày ở đây lên tới mấy chục vạn con, giá cả cao thấp không đồng đều. Dế thông thường bản địa giá khoảng 10 tệ một con, là phụ huynh mua cho trẻ con chơi; dế buôn từ nơi khác tới, giá cả cũng rất cách biệt, nói chung khoảng một trăm tệ một con, loại dế này có thể được đa số người mê dế chấp nhận, còn về giá cả của dế nổi tiếng, thì do hai bên giao dịch tự mình quyết định...

Chợ dế ở các thành phố có phong trào đấu dế sôi sục như Thiên Tân, Hàng Châu, Tô Châu cũng náo nhiệt như vậy.

Giống như cầu thủ xuất sắc nhất châu Âu trên sân cỏ và cầu thủ đội bóng hạng hai Trung Quốc, giá trị của họ không thể so sánh với nhau, cũng giống như ca sĩ trong giới biểu diễn nước ta, nữ danh ca hạng nhất của đoàn văn công cấp huyện và nữ ca sĩ nổi tiếng khắp kinh thành có giá cát-xê khi biểu diễn khác nhau một trời một vực vậy; cùng là hai râu hai răng hai đuôi sáu vuốt dế đấu, giá trị của chúng, lại cũng khác nhau một trời một vực một trời một vực. Một con vua dế, ở các khu vực Hồng Kông, Ma Lại, Đài Loan và một số quốc gia Đông Nam Á, đổi lấy một chiếc xe sang từ lâu đã không phải là chuyện kỳ văn. Ở Ninh Dương, một con dế thượng phẩm do hai bố con Vương Tước Dân bắt được, được thương lái dế Thượng Hải chuyển bán sang Ma Cao, bất ngờ bị thổi giá lên tới 17 vạn tệ.

Tiểu tinh linh sau khi lại một lần nữa biến thành hàng hóa trong vòng tay của mẹ đại tự nhiên, vì giá cả cao thấp đắt rẻ khác nhau, cũng vì chủ dế muốn có được dục vọng từ trên thân chúng không giống nhau, chúng lại được chia thành năm bậc, có những con trở thành quý tộc, tao nhân mặc khách trong chậu, có những con lại rơi vào cảnh tù nhân phạm nhân trong vạc.

Tiểu tinh linh có tính tự sát, một khi môi trường không thích ứng, tính tình sẽ trở nên quái gở. Có con dùng đầu đâm chậu đụng vạc, để mong chết cho nhanh; có con dùng răng cắn chân cắn bụng mình, hy vọng được lầu ngọc triệu gọi. Hễ là người mê dế chân chính có lòng yêu thương thì không ai là không biết, tiểu tinh linh này còn khó hầu hạ hơn cả Lâm Đại Ngọc trong Đại Quan Viên.

Cứ đến độ giao mùa xuân hạ, người chơi ở Bắc Kinh, Tế Nam gặp nhau tổng cộng sẽ hỏi một câu: "Hứng được nước mưa chưa?" Trong một câu hỏi một câu trả lời, hai bên liền biết đối phương trong năm nay có còn chơi dế nữa hay không. Do tiểu tinh linh sợ chất tẩy trắng trong nước máy, mọi người chỉ có thể dùng nước mưa chảy từ hiên nhà xuống để rửa chậu cọ vạc, chỉ có thể để dế nhấm nháp nước giếng không bị ô nhiễm. Nuôi dế nếu không có chậu cũ vạc xưa, phàm là đồ gốm mới mua về, bắt buộc phải dùng các vị thuốc Đông y nấu nước đun sôi rửa kỹ cọ sạch. Sự kiêu kỳ của bé ngoan còn thể hiện ở việc chúng sợ khói, sợ rượu, sợ dầu, kiêng giấm, kiêng kiềm, kiêng muối, các sản phẩm hóa chất do văn minh công nghiệp hiện đại tạo ra, chẳng hạn như nước hoa, xà phòng, son môi, chì kẻ mày, kem dưỡng da... mùi lạ tỏa ra từ chúng đều có thể giáng cho tiểu tinh linh một đòn trí mạng. Bé ngoan lạnh không được, nóng cũng không xong, yêu cầu của chúng đối với nhiệt độ phòng, còn khắt khe hơn cả Giang Thanh năm xưa. Ngoài ra, tiểu tinh linh sợ ánh sáng nhất còn có bệnh thích sạch sẽ, mỗi tuần cần tắm một đến hai lần, nước tắm tắm trong phòng tối tất nhiên phải dùng nước giếng là điều khỏi phải bàn, hơn nữa bồn tắm bắt buộc phải làm bằng gỗ.

Người chơi dế chân chính, trong việc nuôi dưỡng dế cũng đặc biệt chú trọng đến cấu trúc bữa ăn của bé ngoan. Sách cổ có câu "bảy phần dế ba phần nuôi", người hiện đại lại đứng ở độ cao dinh dưỡng học, đưa ra quan niệm mới "ba phần dế bảy phần nuôi". Các chuyên gia đối với cấu trúc dinh dưỡng mà tiểu tinh linh cần, đã tiến hành phối hợp khoa học với mức độ khác nhau, phương thức nuôi dưỡng "cơm nam cháo bắc" trước kia đã bị đào thải. Thức ăn mà bé ngoan ăn, mè không được nhiều, ngô, kê không thể ít, ngoài việc pha tạp đậu đen, đậu nành ra, còn phải cho thêm phục linh, đậu đinh, cam thảo, hà thủ ô, tật lê, hạt sen, nhân sâm... Tiểu tinh linh trong giai đoạn phát triển đầu mùa thu, mỗi tuần còn phải cho nó ăn một đến hai lần tôm sông hoặc tim gà. Chủ nuôi có điều kiện, còn dùng sợi cua trong chân cua, thịt nạc trên lưng cá chình, để đổi khẩu vị cho tiểu tinh linh...

Trong thế giới bao la rộng lớn, luôn có một số điều bí ẩn lớn nhỏ đan xen bày ra trước mắt chúng ta, khiến người ta hoang mang khó hiểu. Nhưng chỉ cần chúng ta dùng tâm để thấu triệt và suy ngẫm, thì luôn có thể phỏng đoán ra một phần bí ẩn trong đó.

Một số người chơi dế, sở dĩ nuôi dưỡng dế cưng như vậy, chăm sóc trăm bề, nâng niu trân trọng hết mực, tôi phỏng đoán đại khái có thể chia thành ba trường hợp. Một là người chơi dế có gia cảnh giàu có và có thời gian nhàn rỗi, họ coi dế nhỏ như thú cưng nhỏ mà quan tâm chăm sóc chu đáo, đây là do tấm lòng yêu thương "suy rộng ra từ mình đến dế" vì yêu quý sự sống mà thúc đẩy. Hai là người chơi dế có thói quen nuôi dế, họ coi việc ngắm dế nhỏ đấu nhau là một trò chơi kích thích hơn cả đánh bài. Những người mê dế này, kẻ thắng thì đắc ý vênh mặt, kẻ thua thì dán giấy lên mặt, cùng lắm là đặt cược bằng mấy hộp thuốc lá một chai rượu, người thắng cười vang hả hê, người thua mỉm cười xấu hổ. Ba là coi dế nhỏ như đạo cụ cờ bạc, để đánh bạc lớn với những con bạc. Tình huống thường sẽ là như thế này, những con dế có giá cả càng kinh hoàng, càng có khả năng trở thành máy in tiền của những kẻ cờ bạc. Chúng mượn thân hình nhỏ bé của dế, phẩm chất giỏi chiến đấu, để thu về những khoản tiền bất nghĩa khổng lồ, để kiếm được lợi tức đẫm máu...

Hoàng, độc, đính là ba tệ nạn lớn của xã hội, trên thế giới không có nhà văn nào có thể viết hết tội ác của chúng. Con người một khi vướng vào thói hư tật xấu cờ bạc, thì giống như chơi gái mà bị ma ám, hút ma túy mà nghiện ngập.

Tiểu tinh linh sau khi trở thành đạo cụ cờ bạc của những kẻ cờ bạc lớn, thì mọi người không thể phỏng đoán được bi kịch ẩn giấu đằng sau nó. Những kẻ cờ bạc đặt hy vọng chiến thắng mơ hồ vào dế nhỏ, kẻ keo kiệt trở nên hào phóng, kẻ điềm tĩnh trở nên nóng nảy, kẻ an phận trở nên tham lam, mà thần vận mệnh lại trốn ở một bên lạnh lùng cười nhạo, giáng cho những kẻ cờ bạc sự chế giễu không thương tiếc.

Người chơi lớn tuổi đã bước sang tuổi bát tuần ở Bắc Kinh, không ai là không biết câu chuyện "Lai đại gia" tán gia bại sản vì đấu dế thời cận đại.

“Lai đại gia” tên là Lai Ấu Hòa, từng ở một phủ đệ tại Viên Ân Tự, Giao Đạo Khẩu kinh thành. Nhà họ Lai vốn là hào phú ở Quảng Hải, mở mấy tiệm cầm đồ ở kinh thành, gia tài muôn vàn, vàng ngọc đầy nhà. Nhà họ Lai ăn thì sơn hào hải vị, mặc thì gấm vóc lụa là, đi thì xe ngựa bốn con, động tí là gọi tôi tớ hầu hạ. Đến đời Lai Ấu Hòa này, trong nhà vẫn thuê chuyên gia chuyên phụ trách nuôi dế và cào cào. Lai Ấu Hòa ăn chơi đĩ điếm cờ bạc, không thứ gì không vướng vào, đặc biệt chìm đắm trong việc đấu dế ăn tiền lớn. Hơn mười năm trôi qua, cơ nghiệp nhà họ Lai tan sạch không còn gì, Lai Ấu Hòa từng được gọi là "Lai đại gia", đã sa ngã thành nhân công của quán cơm nhỏ, giống như Võ Đại Lang vậy, đứng bên bếp nướng bánh nướng rao bán. Cuối cùng lang thang đầu đường xó chợ, lâm vào cảnh khốn đốn mà chết.

Đầu thời Dân Quốc, Lịch Thành, Tế Nam có hai nhà giàu, từng là giáp ranh địa giới, ruộng nương sát cạnh nhau. Hai nhà giàu cứ đến mỗi độ thu sang khí trời mát mẻ, liền làm trò chơi đấu dế dưới bóng râm ở bên lề ruộng giáp ranh. Ban đầu, hai người lấy một luống đất làm tiền cược, nhà giàu họ Giáp từ từ thắng từng luống một; sòng bạc vừa mở, nhà giàu họ Ất càng thua càng đỏ mắt, liền đặt cược từng mẫu từng mẫu, kết quả vẫn là thắng ít thua nhiều; kẻ thua tức giận điên cuồng, liền đặt cược mười mẫu, hai mươi mẫu. Trải qua hai mùa thu, mấy khoảnh ruộng tốt của địa chủ họ Ất đều thuộc về họ Giáp. Địa chủ họ Giáp thấy không tốn chút sức lực nào, chỉ dùng cái miệng nhỏ của dế mà cắn ra được mảng ruộng màu mỡ lớn, bỗng nhiên gan cờ bạc nổi lên, thậm chí mang theo mấy con dế thượng phẩm, đọ sức với cao thủ đấu dế trong phủ Tế Nam. Địa chủ nhà quê làm sao là đối thủ của cao thủ đấu dế lão luyện trong thành! Trải qua một mùa đấu, địa chủ họ Giáp cũng giống như địa chủ họ Ất, cũng khó giữ được mảnh ruộng cắm dùi...

Con người một khi bước chân vào sòng bạc, thì giống như bước qua cánh cửa địa sục. Sòng bạc giống như cái bẫy của ác ma, hễ người đánh bạc thân nhập vào chốn ấy, chắc chắn sẽ lún ngày càng sâu, từ dùng thử cho đến không thể dừng lại rồi đến ma xui quỷ khiến, cho đến khi bước tới sự trầm luân cuối cùng của cuộc đời.

Thượng Hải thời Dân Quốc, có họ Hồng mê mẩn cờ bạc dế đến mức phát điên phát cuồng, quên cả ngày về. Họ Hồng thừa hưởng một khối tài sản lớn từ đời cha ông, hơn nữa còn có một ngôi nhà vườn kiểu Tây. Họ Hồng từ nhỏ lười nhác ăn chơi lãng phí, suốt ngày cùng mấy tên công tử bột lấy việc đánh bạc bằng dế làm niềm vui. Họ Hồng cậy nhà mình chất đầy vàng ngọc, lúc đặt tiền cược, thường là một lần vung tay là ngàn đồng "Viên Đại Đầu". Thế nhưng, họ Hồng đấu dế chỉ là hàng "nhi đồng", thường là mỗi ván đánh bạc đều thua. Đến trước thềm giải phóng, gia sản cha truyền lại gần như bị hắn thua sạch, chỉ có hơn ba trăm chiếc chậu cổ nuôi dế và hơn mười bộ sách hướng dẫn nuôi dế là còn nguyên vẹn...

Giai đoạn đầu của "Cách mạng Văn hóa", Hồng vệ binh lục lọi nhà cửa long trời lở đất, họ Hồng dự cảm đại sự không ổn. Vào đêm trước ngày nhà hắn bị lục soát, hắn không hiểu sao lại ma xui quỷ khiến chuyển những chiếc chậu cổ và sách hướng dẫn nuôi dế sang nhà người đầy tớ cũ năm xưa.

Đầu những năm 80, trò chơi đấu dế lại được diễn lại ở Thượng Hải. Họ Hồng lúc này đã xấp xỉ tám mươi, tay chân bất tiện, mắt mờ tai điếc, nhưng đối với chuyện dế vẫn canh cánh trong lòng. Bản thân hắn biết tự mình ra trận đánh bạc dế khó có làm nên trò trống gì, liền đặt hy vọng lớn vào con trai. Họ Hồng thường xuyên "nói về lịch sử gia đình đấu dế" với con trai, và hết lần này đến lần khác kể về việc chậu mới khó nuôi dế ngon, việc chậu cổ và sách dế trốn thoát khỏi đại kiếp nạn "Cách mạng Văn hóa" không dễ dàng thế nào, đồng thời giục con trai dốc lòng nghiên cứu sách dế, để có thể tung hoành "kinh luân" trên sòng bạc, nhằm rửa sạch nỗi nhục nhà năm xưa. Cứ đến tháng 8 hàng năm, hai bố con họ Hồng tìm kiếm dế khắp nơi, cho đến khi hơn ba trăm chiếc chậu cổ đều đựng đầy dế.

Tìm cao thủ khi đánh cờ, múa rìu qua mắt thợ. Vào đầu tháng 10 năm 1997, họ Hồng thấy con trai mình đấu dế đã bước vào "cửa", liền đích thân đốc thúc con trai đọ sức với "Tiểu Hồ Tử" – kẻ nổi tiếng gian xảo trong việc chơi dế. Một ngày nọ, lập ra sòng bạc, tiền cược mỗi ván là 1 vạn tệ. Dế đấu do hai bên phái ra đều mua từ Ninh Dương. "Tiểu Hồ Tử" quỷ quyệt, lấy dế hạ phẩm của mình đấu với dế thượng phẩm của nhà họ Hồng, lấy dế trung phẩm đấu với dế hạ phẩm, lấy dế thượng phẩm đấu với dế trung phẩm, kết quả do bố trí binh lực có phương pháp, ván đầu tiên đã thắng trước. Nhưng hai bố con nhà họ Hồng cười trừ xấu hổ, không hề nhụt chí. Thế là sòng bạc lại mở, nhà họ Hồng đặt cược số tiền lớn. Hai bố con họ Hồng lấy con dế siêu phẩm "Ngân Tuyến Ô Thanh" mua ở Ninh Dương ra, để chiến đấu với "Bạch Nha Thanh" của "Tiểu Hồ Tử". Họ Hồng tuổi đã cao thầm mừng trong lòng, cảm thấy "Tiểu Hồ Tử" quá non tay. Nào ngờ, hai con dế giao chiến với nhau, con dế siêu phẩm của nhà họ Hồng râu chợt run rẩy khe khẽ, thân dế cũng run lên bần bật, không đánh mà lùi...

Họ Hồng tuổi tám mươi, liếc mắt một cái liền phán đoán ra dế của "Tiểu Hồ Tử" là "dế thuốc" đã được cho tiêm heroin, liền bị cơn giận dữ công kích tâm can, ngã lăn quay ra đất. Chờ con trai đưa họ Hồng vào bệnh viện, qua cấp cứu mới giữ được tính mạng. Do xuất huyết não đột ngột, họ Hồng bị liệt nửa người ở nhà, gần như thành người thực vật...

Dưới mồi ngon, ắt có cá chết. Khi những kẻ may mắn trong sờ bạc dế đối mặt với những tờ tiền bay lả tả ập đến, cũng thường là nụ cười mừng thầm còn chưa vụt tắt, những giọt nước mắt bi thương lại ào ạt dâng đầy trong lòng.

Thượng Hải có kẻ biệt hiệu "Kim Lục", từng dùng một con dế Ninh Dương ngoạm về cho mình 65 vạn tệ. Dựa vào cờ bạc dế mà phát tài, hắn cũng từng mở 11 quán ăn lớn nhỏ. Hai năm gần đây lại không thấy hắn đến Ninh Dương chọn dế, mua dế nữa. Người biết chuyện ở Ninh Dương sau khi nghe ngóng, mới biết "Kim Lục" đã gặp vận hạn trong ván bạc dế mùa thu năm ngoái, thế mà lại đem các quán ăn của mình thua sạch không còn một mống...

Công nhân đại A ở nhà máy nọ ở Thượng Hải, vạm vỡ cao lớn, sau khi mất việc ở nhà không có việc gì làm, liền bắt đầu chơi dế. Vợ của đại A tuy đã ba mươi sáu tuổi, nhưng dung mạo vẫn xinh đẹp, làn da tựa tuyết, đẹp đẽ quyến rũ động lòng người. Mùa thu năm 96, trong giải đấu dế lôi đài do dân gian Thượng Hải tổ chức, con dế mà đại A nắm giữ đã đánh bại các quần hùng giành quán quân, nhận được tiền thưởng 200 cựu tệ. Trong giải đấu, một người mê dế ở Thượng Hải tên là lão B, là đại gia đã qua tuổi năm mươi. Ông ta thấy vợ đại A có nét phong vận tự nhiên, liền ngầm nổi ý đồ. Lão B trước hết là ca tụng kỹ nghệ đấu dế của đại A siêu việt thế nào, khiến đại A bay bổng lơ lửng; tiếp đó lại kéo đại A vào sòng bạc, đấu dế với một con bạc Hàng Châu, khiến đại A liên tiếp thắng trận, túi tiền căng phồng. Lão B thấy đại A đã lọt tròng, lại dụ dỗ đại A đem toàn bộ dế mà mình nắm giữ ra chiến đấu với một số tay cờ bạc lão luyện ở Thượng Hải. Kết quả đại A không những thua sạch số tiền kiếm được, mà còn nợ lão B hai vạn tệ. Thử mãi thua mãi, đánh mãi bại mãi khiến đại A sốt ruột vò đầu bứt tai, đành phải đi khắp nơi tìm kiếm dế nổi tiếng, chăm sóc kỹ lưỡng. Thấy vợ vẫn ngày ngày vẽ mày điểm phấn, sợ mùi lạ ảnh hưởng đến dế nhỏ, nhìn thấy mỹ phẩm của vợ liền vứt đi. Vì thế, vợ chồng thường xuyên cãi nhau chí chóe. Lão B nhân cơ hội đó chen chân vào, hẹn đại A uống rượu say sưa. Khi đại A uống đến mức trời đất quay cuồng, lão B đòi tiền nợ và tiền lãi. Đại A trong tay không một xu dính túi, nài nỉ mùa thu tới thắng tiền sẽ trả nợ. Lão B nhất quyết không đồng ý, đưa ra điều kiện không trả tiền cũng được, nhưng bắt buộc phải mượn vợ của hắn dùng thử một thời gian. Đại A tức giận bỏ về nhà, kể hết lời của lão B cho vợ nghe. Vợ anh ta nghe xong, chẳng những không hề phiền muộn, mà trái lại còn mỉm cười nhẹ nhàng. Thực ra, vợ đại A và đại gia lão B từ lâu đã đưa tình lẳng lơ với nhau. Lúc này, vợ đại A liền tiện tay cầm lấy quần áo đã được thu dọn sẵn, bỏ theo lão B...

Hài kịch trần gian đôi khi không cần tiền bạc cũng có thể sinh ra, nhưng bi kịch trên đời phần lớn đều do cây gậy ma thuật tiền bạc đạo diễn. Nếu nói những ván dế hai người hoặc vài người đánh bạc này, chỉ có thể khiến vài gia đình mấy người bước vào tấm màn che của bi kịch; vậy thì những ván dế tụ tập đánh bạc lớn, không những sẽ giáng tai họa tày đình xuống nhiều gia đình hơn nữa, mà hơn nữa còn gây nguy hại cho sự ổn định của xã hội.

Bất kỳ phát minh khoa học nào, đều có "hai mặt" của nó. Nó có thể thực hiện ảo tưởng của con người, cũng có thể xé nát ảo tưởng của con người; trong lúc gieo rắc vẻ đẹp, nó cũng đồng thời kích thích sự xấu xí. Máy vi tính, mạng internet vân vân, chính là như vậy.

Những kẻ cờ bạc tụ tập đấu dế năm xưa, đối với cuộc chiến của dế trong đấu sườn nhỏ, chỉ có chủ dế và một vị chấp sự (tức trọng tài) mới có thể tận mắt chứng kiến thắng thua. Những tay cờ bạc đặt cược tiền lớn, cũng chỉ ngồi trong sảnh dế, nghe chấp sự báo cáo tình hình chiến sự. Những con bạc nhỏ đứng ngoài sảnh theo cửa phụ, chỉ có thể từ miệng người xướng chiến truyền mười, mười truyền trăm mà biết được kết quả chiến thắng trong đấu sườn nhỏ. Mà phát minh tivi màu, truyền hình trực tiếp tình hình chiến sự trong đấu sườn nhỏ, hoàn toàn có thể khiến người theo cửa phụ trong sảnh ngoài sảnh, đồng bộ nhìn thấy từng chi tiết được phóng đại cực độ của hai con dế giao đấu trong đấu sườn nhỏ. Dế thắng kêu lên một tiếng, liền biết thắng thua của mình. Phương tiện truyền thông hiện đại này có thể khiến người theo cửa phụ cảm nhận được sự "công khai, công bằng, công chính" của cờ bạc dế, có thể nâng cao đáng kể tính cuốn hút và tính kích thích của cờ bạc dế, lại càng có thể thu hút những kẻ đánh bạc, càng kích thích thêm dục vọng làm giàu sau một đêm của một số người.

Vào một đêm muộn tháng 10 năm 1998, trong sảnh của một tầng bốn khách sạn nọ ở Thượng Hải, ván dế đang diễn ra cực kỳ sôi nổi. Trước kia, phí vào cửa tối thiểu của người theo cửa phụ là 1 vạn tệ, lúc này đã tăng lên đến 5 vạn tệ. Khi cảnh sát bao vây ván dế này, các con bạc hoảng sợ vô cùng, hoảng loạn tìm đường trốn chạy. Trong đó có 6 người có tiền án cờ bạc dế, sợ lại vào xà lim, lần lượt nhảy qua cửa sổ từ tầng bốn, kết quả chết 2 người bị thương 4 người...

Ở Thượng Hải, những vụ án cờ bạc dế bị triệt phá mỗi năm trong những năm gần đây lên tới hơn một trăm vụ, hơn nữa còn có xu hướng tăng lên theo từng năm. Mà ở một số thành phố như Thiên Tân, Bắc Kinh, Hàng Châu, Tế Nam, các vụ án cờ bạc dế cũng liên tiếp xảy ra. Mùa thu năm 1999, trong một khách sạn lớn bên ngoài đường Vòng Ba ở Tế Nam, những kẻ đánh bạc dế xảy ra cãi vã, đám con bạc rút dao chém nhau, đâm chém máu chảy đầm đìa, dẫn đến mấy người bị thương nặng...

Thế nhưng, tôi vẫn thường hỏi: Dế nhỏ có tội tình gì chứ! Điều này giống như một Phó hội trưởng Hiệp hội nghiên cứu dế dân gian tỉnh Giang Tô từng nói: "Dao thái rau dùng để thái rau, có người cầm nó đi giết người, chúng ta không thể truy cứu trách nhiệm tội lỗi của người bán dao thái rau được."

Bảy

Lồng đấu xùyết dùng cho hai con dế chọi nhau, ngày xưa phần lớn làm bằng chậu gốm, nay đa số làm bằng thủy tinh hữu cơ. Thông thường dài 20 cm, rộng 12 cm, cao 10 cm, không gian bên trong còn chẳng bằng hộp lược của sơn thôn cô nương, có thể gọi là "đất chắt vuông vức bày chiến trường". Làm chiến trường, nó chỉ chứa nổi đôi chân sen ba tấc của thiếu nữ yểu điệu thời cổ, chứ không chừa nổi lưỡi lê dài cả thước của trang võ phu hào hùng. Thế nhưng trong chiếc lồng đấu nhỏ bé này, lại có thể chứa đầy đủ các loại dục vọng và tình cảm của con người. Nó có thể khiến con bạc đánh cược ván cuối, hoặc một sớm giàu sụ, quên cả trời đất mà đắc ý quên hình, hoặc một ngày khánh kiệt, hối hận khôn cùng; nó vừa mang lại kích thích giác quan cho đông đảo người mê dế, vừa khiến cho biểu hiện dục, cạnh tranh dục, hư vinh tâm... của một số "đại ca", "đại chị" hiện nay được bộc lộ không chút kiêng dè.

Ông Vương Tế Vân, Ủy viên thường trực Hiệp hội Nghiên cứu Dế huyện Ninh Dương, nổi tiếng về dạy múa dân gian và nhạc cụ, từng giữ chức Chủ tịch Phòng Nghiên cứu thuộc Nhà văn hóa huyện. Họ Vương từ nhỏ đã say mê chuyện dế nhũi, nhưng chưa từng nghĩ sẽ mượn sinh linh nhỏ bé để mưu cầu điền viên hay lợi dụng "dế" để mưu cầu tư lợi. Những năm gần đây, lão tiên sinh Vương tóc bạc phơ có ba cuốn sách biên soạn về dế được phát hành. Trong cuốn "Đấu Sế" do Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật Thượng Hải ấn hành, thu trọn ảnh màu các loại dế quý hiếm mà họ Vương sưu tầm trong mấy chục năm qua cùng ảnh màu lúc hai con dế giao khẩu. Dựa trên nền tảng nghiên cứu các Phổ cổ, họ Vương cũng chú giải hình tượng từng phương pháp giao khẩu của hai con dế ngay dưới các bức ảnh màu trong sách.

Tôi lại một lần nữa kinh ngạc trước những chữ Hán đơn lẻ vốn không có hơi thở, không có tri giác, một khi được học giả kết hợp lại, bỗng trở nên sống động nhảy nhót, sinh động như thật đến thế. Chỉ riêng phương pháp giao khẩu khi hai con dế chọi nhau, người chơi dế xưa và nay đã đặt cho gần ba mươi loại.

Hai con dế gặp nhau, đấu khẩu liên hồi, nhanh như gà mổ thóc, chớp mắt mấy chục cú, con dế hung dữ cắn đối thủ tay chân luống cuống, không kịp đối đáp mà thua trận, gọi là "trác khẩu" (mổ miệng); hai con dế cắn nhau, kẻ tám lạng người nửa cân, cả hai đều không dám mạo hiểm ra đòn, giống như đô vật vòng vo xoay quanh nhau, xoay như đẩy cối xay, gọi là "ma bàn khẩu" (miệng cối xay); hai con dế chạm kìm, giữa lúc khép miệng, một con dùng kìm hất đối phương sang một bên, thậm chí hất văng ra ngoài lồng, gọi là "khiêu khẩu" (hất miệng); hai con dế giao khẩu, một con cắn kìm của địch thủ, hai chân đạp đất nhảy vọt lên, giữa không gian giằng co kéo xé địch thủ, gọi là "phi đao" (bay chém); hai con dế kìm chạm vào nhau, một con kìm chặt răng đối phương, dùng sức lắc qua lắc lại, quật ngã, cắn bị thương và làm tàn phế địch thủ, gọi là "dao khẩu" (lắc miệng); hai con dế tương phùng, một con cắn chặt đối phương, ngẩng phắt đầu lên, dùng kìm nâng bổng địch thủ qua đỉnh đầu, đồng thời phối hợp nhấc, kéo, kìm, gọi là "bá vương cử đỉnh" (vua bá vương giơ đỉnh)...

Chiến trường thu nhỏ trong lồng đấu tuy không có sự tráng lệ của chiến trường cổ đại như thúc ngựa xông pha, chiêng trống vang trời, mưa tên đá cuội, gươm giáo sáng lóa, nhưng lại không thiếu sự khốc liệt của cuộc quyết đấu, sự bi tráng của cuộc tàn sát, và sự máu me của trận chiến ác liệt. Đối với nhân loại trong cơ thể có chứa "gene hiếu chiến", ngắm nhìn hai con dế giao tranh, theo tiếng kêu khải hoàn của "tướng quân đắc thắng", sẽ khiến con người sinh ra cảm giác sảng khoái vút tận mây xanh, sự đê mê cất cao tiếng gọi, thậm chí còn khiến người ta thốt lên cảm thán "đời người được mấy lần tranh đấu".

Hai năm trước, một nữ lang Hàng Châu nghe tiếng Vương Tế Vân có sở trường nghiên cứu về chuyện dế, cứ độ thu đến là lại ngồi xe ngựa sang trọng đến Ninh Dương, bái yết Tế Vân tiên sinh. Người phụ nữ Hàng Châu này dáng người uyển chuyển uyển nhược, dung mạo xinh đẹp, toàn thân tràn ngập vẻ kiều diễm và thanh nhã của mỹ nhân Giang Chiết. Dù tuổi mới hai mươi tư, hai mươi lăm, cô ta lại vì xoay sở giỏi trong thương trường mà trở thành "phú bà triệu phú". Mỗi lần gặp Tế Vân tiên sinh, người phụ nữ Hàng Châu này luôn bảo trợ lý đưa một tờ chi phiếu tiền mặt 50 vạn tệ, nhờ Tế Vân tiên sinh giúp cô ta tìm mua dế quý. Cô ta lớn tiếng tuyên bố mình mua dế giỏi tuyệt đối không dùng cho sòng bạc, mỗi năm cô ta đều tài trợ cho mấy người mê dế quen thuộc ở Hàng Châu một khoản tiền, khi dân gian tổ chức thi đấu công khai, cô ta chỉ đến xem đấu tại hiện trường để mở rộng tầm mắt. Tế Vân tiên sinh không phải kẻ thấy lợi quên nghĩa, ông biết rõ ở vùng đất sản xuất dế quý Ninh Dương, những con dế có giá bán tới vạn tệ một con vốn không nhiều, liền giới thiệu cho người phụ nữ Hàng Châu này mấy cao thủ bắt dế ở địa phương, bảo họ giúp cô ta bắt dế giỏi...

Người phụ nữ Hàng Châu này thường trò chuyện với Tế Vân tiên sinh về chuyện dế. Mỗi khi nhắc đến việc những người mê dế do cô ta tài trợ đã giành chiến thắng trong các cuộc đấu như thế nào, lúm đồng tiền nhạt trên khuôn mặt trắng ngần như mỡ đông của cô ta lại tràn ngập ý cười. Từ đó Tế Vân suy đoán: Người phụ nữ này chơi dế, thuần túy là để lấy vui.

Bác sĩ ngoại phẫu giỏi nhất thế giới cũng khó lòng mổ xẻ tâm tư của mỹ nhân, ngay cả nhà triết học như Freud e rằng cũng khó phán đoán chính xác tâm lý của giai nhân. Tôi phỏng đoán, vị "phú bà triệu phú" này tìm dế không lập sòng bạc là thật, nhưng không biết có còn nhu cầu tình cảm ở tầng bậc cao hơn hay không. Hoặc là cô ta không tìm thấy khí phách đại trượng phu ở một số "tiểu sinh bánh kem", mà lại thu được một loại thỏa mãn tinh thần từ chú dế nhỏ này; hoặc bản thân cô ta vốn là một phụ nữ ngoài mềm trong cứng, muốn từ linh thú dũng mãnh bắt lấy nguyên khí, dũng khí và chí khí của phái mạnh, để giúp cô ta giương cao cánh buồm thương nghiệp trong thương hải khốc liệt như chiến trường, lại mưu tính chuyện lớn...

Trưng diện, thích thể diện là một hành vi ý thức xã hội cực kỳ phổ biến. Trừ người tâm thần và người thực vật, không ai là ngoại lệ. Một số bậc đại văn hào trong và ngoài nước từ lâu đã khắc họa tâm lý hư vinh của con người sâu sắc đến tận xương tủy.

Trò chơi đấu dế, từ ngày mới hưng thịnh, đã trở thành một chiếc cửa sổ để một số người chơi trong nước trưng bày tâm lý hư vinh của mình.

Thời Dân Quốc, các vị di lão cư ngụ ở Thiên Tân khi tham gia hội dế thường ngồi ghế thái sư chạm hoa khảm ngọc do bốn người khiêng, gia đinh kẻ trước người sau hô ứng, nghênh ngang diễu phố; những chiếc hộp tròn lớn bằng gỗ sẫm màu mà họ dùng để đựng bình dế chậu dế cũng lấp lánh châu báu. Chủ nhân bước vào sđấu trường, trong căn phòng hoa lệ ở hai bên sảnh đấu, nằm ngả ngốn trên giường hút thuốc phiện, chìm trong mây mưa, hoàn toàn không để tâm đến thắng thua trong sảnh đấu, thắng thì coi như kiếm được ít tiền lẻ ngoài ý muốn, thua dập vạn lượng bạc cũng chẳng thèm bận tâm, cái họ muốn là cái phong thái ấy mà thôi... Còn mức độ vung tiền bày vẽ của các vị đại thần quân phiệt, tài phiệt cự đầu ở Bắc Kinh lúc bấy giờ khi làm nhà cái đấu dế và bái tế chúa dế lại càng vượt trội hơn Thiên Tân một bậc.

Các tác phẩm văn học đương đại, so với hiện thực xã hội muôn hình vạn trạng, luôn tỏ ra lu mờ kém sắc. Đúng như Goethe đã nói: "Hiện thực phong phú thiên tài hơn cả thiên tài của tôi."

Một người thực sự mê dế đã kể cho tôi nghe một giai thoại về đại gia đương đại đấu dế khoe của, khiến tôi á khẩu không trả lời được, ngẩn ngơ hồi lâu.

Một ông chủ tư nhân ở Thượng Hải có tài sản vượt quá trăm triệu, hẹn với một đại phú hào có tài sản tương đương ở ngoại tỉnh, vào một ngày hoàng đạo tốt lành, tổ chức cho hai con dế chọi nhau tại một khách sạn lớn ở Hàng Châu, và giao hẹn chỉ trọng tình hữu nghị, không đặt cược, một ván phân định thắng thua.

Ông chủ người Thượng Hải này mua được một con chúa dế "Hồng đầu kim sí" từ Ninh Dương, đã qua sáu trận thử lửa, đánh đâu thắng đó. Ngày khởi hành từ Thượng Hải, ông chủ tư nhân dẫn theo nữ thư ký, thợ lùa dế cùng tùy tùng tổng cộng hơn chục người, chia làm sáu chiếc xe hơi siêu sang trọng, hộ tống "Hồng đầu kim sí" đến Hàng Châu. Ông chủ này biết dế đực thích "một chồng nhiều vợ", từ lâu đã sai người tay chân tuyển chọn kỹ lưỡng 5 "mỹ nữ giai nhân" trong số dế cái, để Hồng đầu kim sí tùy lúc "thái âm bổ dương" trước trận quyết đấu. Ông chủ sao có thể tự mình ra trận, thợ lùa dế của ông ta là thuê với mức lương 3 vạn tệ mỗi tháng, đồng thời hứa hẹn sau khi thắng sẽ trả thêm thù lao hậu hĩnh. Thợ lùa dế này là cao thủ trong "lâm dế", khi lùa dế mười tám món đòn như "dụ, nhắc, xen, xoa, níu, hất, đổi, dẫn, dắt thượng phong, dắt hạ phong" không món nào là không tâm thủ tương ứng, vi diệu xuất thần...

Vì một con côn trùng nhỏ bé mà huy động nhân lực rầm rộ, bày vẽ phong thế lớn đến thế, điều này sánh ngang ngợi ca với "Hoàng đế chơi dế" Tuyên Đức năm xưa cho dế thắng trận "đeo hoa dạo cung", công dụng dị khúc đồng công, cũng đủ khiến cho cảnh tượng đại gia quyền quý Bắc Kinh Thiên Tân thời Dân Quốc đấu dế khoe của phải hổ thẹn kém xa. Cầu thủ nổi tiếng nhất trên sân cỏ ngày nay như Ronaldo, võ sĩ quyền Anh số một thế giới như Tyson khi ra trận thi đấu tuyệt đối cũng không có cái khí phách này, cái phong thái này...

Các môn thi đấu thể thao ngày nay như cử tạ, quyền Anh đều có phân chia hạng cân. Thi đấu đấu dế từ thời Minh Thanh đến nay cũng dựa theo trọng lượng của dế đực để tiến hành cạnh tranh. Vì linh thú quá nhẹ, đành phải dùng "cân tiểu ly" để cân trọng lượng của chúng. Đấu dế lấy "li" làm đơn vị tính trọng lượng lớn nhất (100 li tương đương với một đồng cân theo loại cân cũ tính mười sáu lạng một cân), dế tám li đã có thể coi là vận động viên hạng nặng.

Tinh túy của cờ bạc chính là người gầy ta béo. Một số con bạc vì đuổi theo vận may trên sới bạc biến hóa khôn lường, thắng thua chớp nhoáng ấy, thường dùng đủ mọi thủ đoạn tàn độc lên trọng lượng của linh thú. Những thủ đoạn dùng để giảm trọng lượng của dế nhỏ, tiếng lóng gọi chung là "lồng hình". Vào ngày trước khi mở cược, có chủ dế chỉ cho dế đấu ăn no một nửa và cắt nước, có thể khiến trọng lượng dế giảm đi một li. Dế đấu lúc đói ăn quá hóa quáng đôi khi sẽ nuốt chửng đồng loại, mục đích làm thế của con bạc vừa có thể giảm trọng lượng dế nhỏ, vừa khiến dế nhỏ lúc giao đấu hung dữ như hổ đói vồ mồi. Có chủ dế còn đổi dế đấu từ chậu cũ sang chậu mới khô ráo, bỏ chất hút ẩm vào, rồi dùng giấy bọc kín bỏ vào thùng gỗ, giam cầm suốt nửa ngày, khiến con dế vốn thích ẩm ướt giảm sút trọng lượng trầm trọng. Lại có những con bạc trước khi đấu cược đã bỏ bình dế vào thiết bị nhiệt độ cao 80°C để xử lý nhiệt, khiến cơ thể dế mất nước mà giảm cân. Nhiệt độ trong bình dế lúc này còn cao hơn cả phòng tắm hơi hiện đại rất nhiều, con người ở trong nhiệt độ này còn thấy nóng như lửa đốt, những thiên sứ nhỏ sợ lạnh sợ nóng làm sao chịu nổi sự đày đọa này, chúng vừa từ "nhà tù nhiệt" thả ra đấu một trận là hồn lìa khỏi xác về tây...

Bất kỳ sự ngụy trang nào cũng không địch nổi sự thật. Chiếc khăn che mặt nuông chiều đủ đường, chăm sóc ngàn bề, trân quý muôn vàn dế nhỏ của các con bạc ngày trước, lúc này đã bị ngọn lửa dục vọng của kim tiền thiêu rụi trần trụi!

Lại có những con bạc khi hai con dế giao đấu đã giở đủ mọi thủ đoạn hiểm độc. Có kẻ bôi máu ruồi lên cỏ lùa, kích thích chiến tính của dế bằng mùi tanh của máu; có kẻ thậm chí còn dùng cả chất kích thích bị cấm nghiêm ngặt trong thi đấu thể thao hiện đại lên dế nhỏ; điều không thể tha thứ nhất là bôi thuốc độc lên răng dế nhỏ, để sau khi dế nhỏ cắn chết đối thủ để giành chiến thắng, bản thân nó cũng nhanh chóng tiêu vong...

Trong Phổ cổ có mười hai điều răn cấm như "nhỏ không đấu lớn, non không đấu già, dài không đấu rộng, mỏng không đấu dày, có bệnh không đấu tầm thường", người xưa còn phát hiện ra "năm đức tính" của dế từ việc đấu dế như "kêu không lỡ thời là tín, thua mà không kêu là biết nhục"... thế nhưng một số con bạc thoạt nhìn có vẻ đạo mạo ngày nay lại trở nên hung tàn như sói, gian xảo tựa hồ. Điều này không khỏi khiến người ta thốt lên tiếng thở dài giống như Tagore trong cuốn "Thơ Bay": "Khi con người là dã thú, hắn còn tồi tệ hơn cả dã thú."

Những hiện tượng xấu xa diễn ra trên sới đấu đã thu hút sự chú ý cao độ của "Hiệp hội Dế" khắp nơi trên toàn quốc. Khi tổ chức các cuộc hội đấu dế, "Hiệp hội Dế" tập trung dế đấu của các đội đại biểu lại, nuôi dưỡng thống nhất từ năm đến bảy ngày rồi mới tiến hành thi đấu. Phát hiện kẻ có vấn đề ngoài việc cấm thi đấu, còn lập tức tước bỏ tư cách hội viên.

Trung Quốc là quốc gia nổi tiếng thế giới với "văn hóa ẩm thực". Nhưng trong "văn hóa ẩm thực" những năm gần đây lại bị một số kẻ pha lẫn mùi vị tanh tưởi phá hoại của trời. Trong phong trào ăn uống lan rộng khắp toàn quốc, có kẻ lấy việc ăn qua thịt báo, đại bàng, rùa núi, tê tê và công xanh, công lục làm thứ tư chất để khoe khoang với người khác. Ở một số quán ăn miền Nam mang danh "món ăn hoang dã", thậm chí có nơi còn mở riêng "sở thú" để thực khách ăn thịt. Con khỉ tinh nghịch đáng yêu ấy bị nhét vào chiếc bàn ăn có lỗ tròn, để lộ cái đầu khỉ vừa bị cạo sạch lông tại chỗ, búa sắt gõ một tiếng, đầu khỉ vỡ toác, thực khách dùng thìa múc óc khỉ nóng hổi, trắng phau bỏ vào ly rượu thong thả thưởng thức; con hươu hoẵng có hoa văn lốm đốm ấy bị kẻ ta dùng ống hút đâm vào động mạch, máu hươu đỏ au một lúc lâu không đông đổ vào chén, để cho ma men tẩm bổ dương cường; điều càng khiến người ta không nỡ nhìn là con gấu con dáng đi lững thững đáng yêu, bị kẻ ta dùng rìu sắc chặt đứt một chân trước, bèn vừa kêu ré lên vừa giấu chặt chân trước kia ra sau lưng... Bản tính thiện lương của con người với câu nói "nhân chi sơ, tính bản thiện" lúc này đã bị tội nguyên thủy của con người làm ô uế nghiêm trọng.

Những chú dế nhỏ kêu vang khắp đồng ruộng nhảy nhót khắp sườn đồi không thuộc loài động vật bảo vệ quý hiếm. Nhưng khi người ta biết được dế là vị thuốc tốt chữa ung thư, xơ gan v.v., một số khách sạn ở miền Nam lại dùng dế chiên xào như một "thời trang ẩm thực". Cộng thêm phong trào chơi dế càn quét toàn quốc, khiến cho "dế Trung Hoa" từng có nguồn cung dồi dào ở nhiều tiệm thuốc Bắc lâu năm tại Bắc Kinh, Thâm quyến đã rơi vào tình trạng đứt đoạn...

Tám

Mùa thu năm 2001, trước thềm khai mạc "Giải vô địch Hữu nghị Dế Trung Hoa" lần thứ tư toàn quốc tổ chức tại Ninh Dương, tôi lần thứ ba đặt chân lên vùng đất phúc lành này.

Bắt dế, nuôi dế, bán dế, mua dế chính là "màn dạo đầu" của việc chọi dế. Những năm gần đây, màn dạo đầu này vừa kéo lên, mười vạn đại quân chơi dế từ khắp nơi trên toàn quốc đã đổ xô vào Ninh Dương, toàn bộ Ninh Dương từ lâu đã xe ngựa nối đuôi nhau, vai kề vai sát cánh, tiêu sáo vang lừng, sấm sét trống chiêng, náo nhiệt đến mức "tay múa lướt vàng", "cá lội tung tăng". Mùa thu ba năm nay từ lâu cũng đã trở thành "tiết thu" náo nhiệt và kéo dài hơn cả Tết Nguyên Đán của người Ninh Dương. Mà giải đấu dế toàn quốc này vừa khai mạc liền đẩy tiết thu ấy lên cao trào.

Ngày khai mạc giải đấu, thành cổ Ninh Dương được trang hoàng lộng lẫy, các con phố hoa đoàn cẩm tú, các ngõ hẻm giăng đèn kết hoa.

Nhiều năm qua, Ninh Dương vẫn luôn chú trọng bảo vệ môi trường sinh thái. Núi Thần Đồng ở phía tây huyện từ lâu đã được định là công viên rừng cấp tỉnh; 200.000 mẫu rừng táo trăm năm dưới chân núi sản xuất ra táo đỏ cũng được Bộ Y tế quốc gia định là "thực phẩm bảo vệ sức khỏe"; ngành công nghiệp sản xuất hạt giống cây trồng của Ninh Dương vô cùng phát triển, chỉ riêng lượng tiêu thụ hạt dưa leo của nơi này đã chiếm hơn một nửa giang sơn toàn quốc. Đối với hàng chục cơ quan truyền thông trong và ngoài nước, những người Ninh Dương thông minh tự nhiên sẽ không bỏ lỡ cơ hội tuyên truyền lợi thế kinh tế của họ trong giải đấu dế toàn quốc. Thế là những tấm biểu ngữ khổng lồ "Hạt giống Ninh Dương gieo khắp thiên hạ, táo đỏ Ninh Dương tiếng tăm muôn phương, dế Ninh Dương bá chủ năm châu" giăng ngang đường treo rợp gác, đưa mắt nhìn đâu cũng thấy. Lễ khai mạc đấu dế hoành tráng được tổ chức ở quảng trường trước Nhà hát Nhân dân ở trung tâm huyện thành. Bốn chiếc trống lớn đường kính bốn mét ở bốn phía, mỗi bên có sáu tay trống gõ, ba mươi tám chiếc trống lớn cùng lúc vang lên, tiêu sáo kèn đồng lúc thổi lúc gảy, cùng tấu lên khúc "Hùng phong thủ đô dế" do Phòng Văn hóa huyện tổ chức sáng tác. Cùng với tiếng trống vang trời chuyển đất, thuyền cạn, múa trống lắc, đội múa lân có hình ảnh, có âm thanh, có sắc thái, được biểu diễn một cách vô cùng sảng khoái trọn vẹn.

Điều khiến người ta cảm động nhất chính là điệu "Múa dế" do các em nhỏ biểu diễn. Trên quảng trường, một trăm thiếu nam thiếu nữ mặc trang phục màu sắc tay áo thướt tha đã hợp thành cánh đồng mùa thu với thung lũng vàng nhấp nhô, ruộng ngô sóng lượn. Một trăm cặp trẻ thơ hóa trang thành dế, râu dế vàng óng trên đầu các em đung đưa vẻ ngây thơ hồn nhiên của tuổi thơ, đôi cánh dế lấp lánh trên lưng chở nặng sự ngây thơ của trẻ nhỏ. Trong "cánh đồng thu" đan xen vàng lục, đỏ lam này, một trăm cặp "dế" lúc thì nhảy nhót, lúc thì rượt đuổi, lúc thì vui đùa, lúc thì chiến đấu...

Theo màn biểu diễn mô phỏng dế vô cùng sống động như thật của trăm đứa trẻ, hội trường chốc chốc lại xao động, trong lòng người xem tựa như có một dòng suối nhỏ vui tươi đang chảy róc rách...

32 đội dế đến từ toàn quốc, qua ba ngày với 90 ván tranh tài khốc liệt, đến lúc tranh ngôi vô địch á quân, đã trở thành màn biểu diễn dế Ninh Dương đấu với dế Ninh Dương.

Thành tích chiến đấu của dế Ninh Dương một lần nữa chứng minh chúng không chỉ là "cấm vệ quân" trong "vương quốc dế" Sơn Đông, mà còn là "bách chiến bách thắng tướng quân" trong đại gia đình dế hùng hậu của Trung Quốc.

Sau khi giải đấu kết thúc, tôi đã đến thăm truyền nhân đời thứ ba của thế gia bắt dế duy nhất ở Ninh Dương ngày trước là Vương Học Khiêm.

Trong cơn sốt bắt dế, bán dế nổi lên ở Ninh Dương gần chục năm qua, Vương Học Khiêm – người có tuyệt kỹ nhận diện và bắt dế – lại gác kiếm rửa tay, chưa từng bắt hay bán một con dế nào. Người thợ hàn điện đã nghỉ hưu gần sáu mươi tuổi này vẫn tráng kiện bước chân lanh lẹ, ở nhà chuyên tâm nuôi thỏ. Bí quyết nhận diện dế gia truyền của ông không truyền cho con cháu, cũng không bày tỏ cho người ngoài. Khi tôi hỏi ông tại sao hiện nay tình hình dế ngày càng tăng cao mà không chịu làm lại nghề cũ, ông cười hiền lành đáp rằng trước lúc lâm chung ông nội đã để lại di ngôn, nói rằng dế cũng giống như con người, cũng có linh tính. Chỉ cần cơm áo no đủ rồi thì đừng đi bắt nữa...

Lão thợ bắt dế này còn nói, chơi dế chỉ ngắm chúng đấu nhau mà không cá cược thì mới không mất đi vẻ tao nhã, nghe dế kêu ca hát mới là cảnh giới tối cao của người chơi dế.

Những lời này của Vương Học Khiêm đã khơi gợi cho tôi những tâm tư miên man.

Vì thuốc trừ sâu đã trở thành "bùa đòi mạng" của các loại côn trùng kêu vang, "thuốc diệt cỏ" cũng trở thành "ruột đứt đoạn" của dế, cộng thêm việc con người điên cuồng vây bắt dế, đã khiến cho môi trường sinh sống của những "thiên sứ nhỏ vui tươi" ngày càng xấu đi, không gian sinh tồn ngày càng thu hẹp. Dế mực răng vàng nổi tiếng Đức Châu, dế râu đốt tre nổi tiếng Bảo Định được ghi chép trong Phổ cổ đều đã tuyệt chủng từ nhiều năm trước. Người chơi dế lâu năm ở Bắc Kinh không ai không biết Tô Gia Thọ ở vùng ngoại ô tây bắc Bắc Kinh, Hồi Long Quan ở vùng ngoại ô đông bắc, dế sinh ra vừa lớn vừa ngon, tiếng kêu của ve sầu sinh ra vừa to vừa giòn. Thế nhưng hiện nay, trên đồng ruộng Tô Gia Thọ đã không còn tiếng dế nhảy ve kêu, còn vùng Hồi Long Quan mọc đầy các tòa nhà thương mại, trong những tòa nhà làm bằng xi mạn ván gỗ chỉ có thể sinh ra gián truyền bệnh chứ không sinh ra linh thú dế nhỏ.

Dế trong thần thoại của một số nước phương Tây là một loài vật cát tường. Trong mục từ "Dế" của "Bách khoa toàn thư Britannica thu gọn" có viết thế này: "Có sự tồn tại của dế cũng tương đương với may mắn và trí tuệ, làm tổn thương dế sẽ mang lại bất hạnh." Các bậc phụ lão anh em Ninh Dương ơi, dế vừa là "thần tài nhỏ" của các bạn, vừa là "thần bảo hộ" cho mảnh đất ngát hương của các bạn, nhất định phải trăm bề trân quý chúng —

Bởi vì mỗi một sinh mệnh đều có mùa xuân và mùa thu của nó, đều có giá trị sinh tồn độc đáo của nó. Thượng đế dẫu có tạo ra một bông hoa nhỏ, cũng cần phải tốn công sức của hàng ngàn vạn kiếp...

Lời bạt của tác giả:

Tôi kiến thức nông cạn, chỉ biết trên thế giới có hoa biểu trưng thành phố, hoa quốc gia, mà chưa từng nghe nói thành phố nào nước nào có dế thành phố, dế quốc gia. Tên bài viết thô thiển "Dế quốc gia", chẳng qua chỉ là lời sảng ngôn của một mình người viết mà thôi.

Sở dĩ tôi gọi dế là "dế quốc gia", một là văn hóa dế có lịch sử lâu đời ở Trung Quốc, hai là côn trùng trong tự nhiên có tới mấy triệu loài, nhưng lại không thấy loài côn trùng nào giống như dế, tình duyên gắn bó với người dân cả nước lại sâu rộng đến thế, gọi nó là "con trùng số một Thần Châu", tưởng là không quá đáng.

Những loài hoa mang danh hoa thành phố, hoa quốc gia, đều phải qua sự công nhận công khai trang trọng của thị dân, quốc dân. Chứ không giống như việc tuyển chọn người mẫu hiện nay, sau các phần biểu diễn trang phục áo tắm, trang phục ban ngày, trang phục buổi tối v.v., chỉ cần chục giám khảo chấm điểm bỏ phiếu là có thể sinh ra.

Người đời thường gọi người con gái xinh đẹp ở cơ quan mình làm hoa khôi trường, hoa khôi nhà máy, đây không phải do cơ quan họ bầu chọn qua phiếu, mà chỉ là do mọi người thì thầm quyết định. Tôi gọi dế là "dế quốc gia", thậm chí còn chưa qua "thủ tục thì thầm", lại càng tỏ ra hoang đường hơn.

Hồi nhỏ, tôi từng bắt ve ở hàng dương rợp bóng hàng liễu sáng, nướng đậu ở thung lũng đồng hoang, thỉnh thoảng chơi trò chọi dế, chiêm bao thường nghe tiếng dế kêu nhức tai. Thế nhưng sau khi khoác áo lính, tôi chưa từng làm trò chơi như thế này nữa. Nay tôi năm mươi lăm tuổi, mỗi khi nhớ lại chuyện thời thơ trẻ, thường thở dài giấc mộng thơ ấu khó tìm lại. Tôi gọi dế là "dế quốc gia", chẳng qua cảm thấy tiếng kêu của nó quả thực du dương làm say lòng người.

Khi viết bài viết này, tôi ở trọ ngắn ngày tại một nhà khách nào đó sau Tử Cấm Thành, viết lách mệt mỏi, thường tha thẩn dọc đường phố. Một ngày nọ sau bữa trưa, vừa đến cửa đông Bắc Hải, bên tai có tiếng dế kêu không dứt, liền vui mừng khôn xiết. Tiến lại gần quan sát, tiếng dế kêu hóa ra lại phát ra từ món đồ chơi ở quầy hàng. Đồ chơi hình giống quả đậu phộng, dài chừng ba tấc, vỏ làm bằng chất liệu nhựa tổng hợp. Trong vỏ hoặc đựng dế, hoặc chứa ve, dế đều làm bằng lá đồng, tiếng dế kêu áp dụng công nghệ cảm quang, phát ra từ bộ tạo tiếng kêu vo ve, mở nắp vỏ ra thì dế kêu, đóng lại thì tiếng tắt. Tôi mua mấy con, đặt bên gối, thế nhưng vật kỹ thuật nhân tạo này, tiếng kêu cứng nhắc đơn điệu, tuyệt đối không có âm thanh tự nhiên của tiếng dế kêu trong đêm trăng cánh đồng thu.

Tiếng chim hót dế kêu của đại thiên nhiên có thể xóa sạch một số nốt nhạc đau khổ trong sinh mệnh con người. Tiếng kêu của "nhà nhà đều nuôi dế" ở kinh đô dưới ngòi bút của Viên Hoằng Đạo đời Minh từ lâu đã không còn nữa, há chẳng đáng buồn thay!

Tôi nghĩ, dẫu là từ góc độ bảo vệ dế – "ca sĩ thiên tài" này mà nói, gọi nó là "dế quốc gia", chắc là sẽ không gây ra sự bàn tán dị nghị của các bạn đọc quân tử đâu.

Người xưa nói "Vương cố tả hữu nhi ngôn tha" (Vua nhìn sang trái phải rồi nói chuyện khác), lại có câu "Hoành khan thành lĩnh trắc thành phong" (Nhìn ngang thành dãy nhìn dọc thành đỉnh). Tin rằng có bạn đọc xem xong bài viết thô thiển của tôi, biết đâu còn có thể liệt kê thêm cho tôi mấy lý do gọi dế là "dế quốc gia" nữa ấy chứ.