“Tất cả rồi sẽ vì vật đổi sao dời mà phai mờ sức mạnh cùng hiệu dụng, duy chỉ có tư tưởng và trí tuệ vì chạm đến tâm hồn nhân loại mà vượt qua giới hạn thời đại, lưu truyền mãi mãi.” Giống như nhà văn người Áo Stefan Zweig (1881–1942), người “với sự dịu dàng và đồng cảm hiếm có” (lời của Gorky) đã nhào nặn nên không ít hình tượng phụ nữ khó quên, dùng phương pháp phân tâm học của Freud để đào sâu vào linh hồn con người, bằng sự đồng cảm, tinh thần bao dung cùng năng lực thấu hiểu, ông hoàn toàn xứng đáng trở thành người đại diện cho một thời đại. Tôi, cũng như nhiều độc giả khác, vì đọc tiểu thuyết của Stefan Zweig mà quên ăn quên ngủ.
Nhiều năm trước, khi đọc "Hai mươi tư giờ trong đời một người phụ nữ", trái tim tôi đã bị một bàn tay vô hình bóp nghẹt. Hôm nay, khi đọc "Đó có phải là hắn?", một tác phẩm ít được nhắc đến bởi các nhà phê bình của Zweig, tôi mới phát hiện ra bàn tay ấy chưa từng buông lỏng, thậm chí còn bóp chặt hơn — những khối u uất tích tụ trong lồng ngực, bị Zweig tưới tạt như rượu mạnh, cảm xúc nồng nàn bùng phát cứ quẩn quanh, va đập trong khoang ngực, cuối cùng vẫn tắc nghẽn ở đó, đè nặng và bao trùm lấy tôi — tôi giống như một kẻ mắc bệnh nan y, đành phải gửi gắm và cầu cứu Chúa Trời — chính là con chữ. Mật mã được cấu thành từ con chữ, thì chỉ có con chữ mới giải mã được, để trong quá trình ấy, tôi được giải thoát chính mình, tâm hồn đang bị chạm đến và tổn thương của tôi mới có thể lách qua những khe hở mà bơi ra, đối mặt chân thực với sức mạnh bị nhìn chằm chằm của Zweig, ngẩng cái đầu mong manh cùng đôi mắt kinh hoàng từ trong sự soi xét nội tâm sâu thẳm của chính mình. Phải, khi tôi bắt đầu gõ ra những dòng chữ này, bàn tay đang bóp nghẹt tâm hồn tôi ấy, giống như một con rắn sắp chết, thân thể dần mềm nhũn, chậm chạp lùi lại, hay nói cách khác, bị tôi dồn vào một góc khác, đang trừng trừng nhìn tôi. Tôi đang rơi lệ, đôi mắt lại rất khô khốc; tôi đang xúc động, gương mặt lại vô cảm. Tôi biết mình không xứng đáng dùng hai chữ "hay" hay "thích" đơn giản như vậy để đưa ra kết luận cho tiểu thuyết của Zweig, điều duy nhất tôi có thể làm, chính là thông qua việc viết lách để thanh lọc và tự cứu lấy mình.
"Hắn" trong tiểu thuyết "Đó có phải là hắn?" chính là một con chó tên là Ponto — trong tiếng Đức, "hắn" và "nó" là cùng một từ, Zweig đã dùng từ này để giăng ra một trận địa nghi binh, cố tình dẫn dắt độc giả tạo ra ảo giác ban đầu — vì sự cưng chiều của người chủ Lilimp, nó kiêu ngạo, tự đại, hống hách như một hoàng tử, đứng trước Lilimp mà "đóng vai một vị tổng đốc phương Đông bằng nghệ thuật biểu diễn hoàn hảo của một diễn viên vĩ đại nhất." Nhưng khi vợ của Lilimp mang thai một sinh linh bé nhỏ, Ponto phát hiện ra có một kẻ thù vô hình đã cướp đi tất cả của nó, địa vị của nó bắt đầu lung lay, đãi ngộ hoàng tử hạnh phúc vui vẻ trước kia không còn nữa, nó "tuần này qua tuần khác càng thêm loạn thần kinh, càng thêm bị kích thích. Lòng tự trọng của nó không thể dung thứ việc con người đơn giản vứt bỏ nó, một trụ cột gia đình, ra khỏi cuộc sống, không thể dung thứ việc con người giáng cấp nó thành nhân vật thứ yếu." Con vật ngạo mạn ấy không muốn bước lại gần để gợi lại ký ức của chủ nhân, nó không chịu cúi đầu khuất phục, "người bước ra bước đi hòa giải đầu tiên không phải là nó, mà phải là chủ nhân của nó." Thế là "nó bỗng nhiên khập khiễng, cái chân sau bên trái lê lết đi như bị bại liệt.", "nó thử tiến hành một cuộc tuyệt thực.", "nó thử trốn đi để thu hút sự chú ý của người khác." Thế nhưng trong cái nhà này chẳng ai chú ý đến Ponto cả, tất cả mọi người đều chìm đắm trong sự phấn khích vì sự ra đời của sinh linh bé nhỏ. Khi sự độc đoán của Ponto bị đập tan, nó gầy đi, bộ lông không còn bóng mượt, đi đứng rón rén như bị roi quất. Những lúc tuyệt đối tuyệt vọng, nó cầu cứu "tôi", dùng chiếc vuốt trước nhẹ nhàng cào vạt váy "tôi", Zweig đã miêu tả sâu sắc sự lúng túng, van xin và đau đớn tuyệt vọng đầy cảm động trong đôi mắt của Ponto, tất cả mọi hoạt động nội tâm của Ponto đều được bộc lộ qua một đôi mắt không biết nói, sức chịu đựng tâm lý của nó đã đến giới hạn, trải qua sự hụt hẫng, giấu giếm, hoang mang, tuyệt vọng, cuối cùng tiến đến sự điên cuồng mất đi lý trí.
Zweig đã bắt trọn từng chi tiết của Ponto, giống như một thám tử bày ra tất cả bằng chứng liên quan đến Ponto trước mặt bạn, để bạn cùng anh ấy phán đoán, rốt cuộc kẻ sát nhân đẩy đứa trẻ cùng chiếc xe nôi xuống dòng kênh lãng mạn quyến rũ được miêu tả ở phần đầu bài viết, là Ponto đang phát điên, hay là thứ gì khác?
Zweig dùng phương pháp phân tâm học trường phái Freud quen thuộc của mình để tiến thẳng vào nội tâm Ponto, thể hiện rõ nét quá trình biến đổi tâm lý phức tạp của Ponto. Zweig không hề tiếp nối phương pháp liên tưởng tự do được Freud sử dụng để khơi thông vô thức trong phân tâm học, thông qua việc truyền cảm hứng cho con người thổ lộ nỗi u uất trong lòng, xóa bỏ những đau đớn và gánh nặng bị kìm nén trong vô thức, mà là từng lớp tiến sát, lột bỏ từng tầng lớp áo giáp linh hồn của Ponto, giống như ống kính máy ảnh bám sát theo Ponto. Zweig thông qua hành động bên ngoài của Ponto kết hợp với hoạt động tâm lý bên trong của nó, ông móc linh hồn Ponto ra, quay vòng quanh nó, phân tích nó từ mọi góc độ, ngắm nhìn nó, mượn hành động bên ngoài của nó để trưng bày toàn bộ quỹ đạo vận động bên trong của nó.
Sự phát triển tính cách của Ponto không hề đi ngược lại lẽ thường, thậm chí bạn và tôi có lẽ đều từng trải qua những cảm xúc tương tự, chỉ là mức độ khác nhau. Sự u ám ẩn giấu đằng sau thế giới tinh thần của Ponto, cứ không ngừng dao động như một chiếc bóng. Thế nên thứ tôi nhìn thấy đã không còn là một con chó nữa, mà là một con người, một con người bình thường từng tỉnh táo sống trong lý trí. Đối mặt với những thay đổi của thế giới bên ngoài, sự hẹp hòi, ích kỷ, cực đoan, sự hụt hẫng và đố kỵ đã chiếm lấy toàn bộ đại não của hắn, hắn chìm đắm trong sự bứt rứt không tìm thấy lối thoát, sa vào chướng ngại do chính mình dựng lên mà không sao dứt ra được. Ponto không muốn chủ động bước ra bước đầu tiên, để cầu xin sự hòa hoãn của cục diện và sự vuốt ve của chủ nhân, cuối cùng vì duy trì cái sự tôn trọng nực cười ấy mà đầu rơi máu chảy. Đối với sự xuất hiện của đứa bé gái, hắn kiên quyết khẳng định đó là một kẻ thù, đã cướp đi tình yêu mà mọi người dành cho hắn, mà không thể lùi lại một bước để nghĩ rằng có lẽ có thêm một người bạn có thể chơi đùa cùng, cuối cùng giống như Ponto, lún ngày càng sâu trong vũng lầy do chính mình tạo ra, tinh thần trượt dã vào góc khuất u ám và ngoan cố, dần dần mất đi lý trí và đạo đức, biến thành con quỷ đáng sợ, dục vọng độc chiếm của con người ở một mức độ nào đó được thể hiện một cách triệt để ở Ponto.
Có thể nói, sự hoang mang tinh thần hay xung đột nội tâm của con người đều bắt nguồn từ "một 'cuộc chiến' kéo dài và bệnh hoạn không bao giờ có hồi kết giữa hành vi chịu trách nhiệm và sự bướng bỉnh vô trách nhiệm của những thôi thúc trong chúng ta". Rất nhiều câu chuyện của Zweig không có bối cảnh lịch sử phức tạp cũng không có mâu thuẫn xung đột rối rắm, câu chuyện đơn thuần xoay chặt quanh hoạt động của tâm hồn mà triển khai, nhưng không câu chuyện nào là không thấm đẫm cảm xúc mãnh liệt. Khi sự giấu giếm và hoang mang, tuyệt vọng và khát khao trong tâm hồn Ponto va đập mạnh mẽ vào tôi, giống như một khúc nhạc vận mệnh bi tráng đầy đặn, trái tim tôi đã bị chạm đến, cũng bị tổn thương, lý thuyết của Freud đã giúp Zweig cầm lấy con dao khắc đâm thủng tâm hồn nhân vật, khiến tôi trong khi đọc phải đối mặt với ánh nhìn chằm chằm của anh ấy, không thể trốn chạy — tôi buộc phải soi xét chính mình trong quá trình đọc. Còn ai giống như Zweig nữa, vì tràn ngập sự tò mò mãnh liệt đối với bản tính con người, mà dốc hết tâm huyết cả đời để trưng bày những ý tưởng kỳ lạ của thế giới tâm hồn, tìm ra cội nguồn của hạnh phúc và bất hạnh từ trong tâm hồn bị áp bức.
Zweig là "kẻ săn tìm tâm hồn mở ra cánh cửa nguy hiểm của Freud", ban cho con người một tấm gương phản chiếu linh hồn. Những nhân vật trong tác phẩm không ai là không nằm trong trạng thái không ngừng giấu giếm của tâm hồn, giống như con chó tên Ponto này, hắn lo lắng, bất lực đối mặt với sự thay đổi của môi trường, hắn cố gắng leo lên trên, mưu tính bám lấy cành cây cứu mạng hoặc mảng đá, tìm nguyên nhân thay đổi của sự việc và biện pháp giải cứu, nhưng những điểm yếu trong tính cách của hắn, đã châm ngòi cho ngọn lửa bi kịch.
Tôi vẫn luôn lơ lửng trên vách đá số phận của Ponto, soi xét linh hồn chính mình dưới ánh nhìn chằm chằm của Zweig.
2002/6/6
