Anne khép cửa trường học vào một buổi chiều tĩnh lặng, nhuộm vàng sắc nắng, khi gió đang rít khe khẽ qua những rặng vân sam quanh sân chơi, còn bóng râm kéo dài lười biếng bên bìa rừng. Cô thả chiếc chìa khóa vào túi áo với một tiếng thở dài thỏa mãn. Năm học đã khép lại, và cô được mời tiếp tục dạy vào năm sau với vô vàn lời tán thưởng... chỉ có ông Harmon Andrews là bảo rằng đáng lẽ cô nên dùng roi da thường xuyên hơn... và hai tháng nghỉ hè tuyệt vời, hoàn toàn xứng đáng đang vẫy gọi cô đầy mời mọc. Anne cảm thấy lòng bình yên với thế giới và với chính mình khi bước xuống đồi, trên tay cầm giỏ hoa.
Kể từ mùa hoa mayflower đầu tiên, Anne chưa từng bỏ lỡ chuyến viếng thăm hằng tuần tới ngôi mộ của Matthew. Tất cả mọi người ở Avonlea, ngoại trừ Marilla, đã quên mất Matthew Cuthbert trầm tính, rụt rè và chẳng mấy nổi bật; nhưng ký ức về ông vẫn mãi xanh tươi trong tim Anne và sẽ luôn là như thế. Cô không bao giờ có thể quên người đàn ông lớn tuổi nhân hậu ấy, người đầu tiên trao cho cô tình yêu thương và sự đồng cảm mà tuổi thơ thiếu thốn của cô từng khao khát.
Dưới chân đồi, một cậu bé đang ngồi trên hàng rào trong bóng râm của hàng cây vân sam... một cậu bé với đôi mắt to mộng mơ và khuôn mặt tuấn tú, nhạy cảm. Cậu nhảy xuống và nhập hội cùng Anne với nụ cười trên môi, nhưng trên má vẫn còn vương vết nước mắt.
– Em định đợi cô, thưa cô, vì em biết cô sẽ ra nghĩa trang, – cậu bé nói, luồn bàn tay mình vào tay cô. – Em cũng đến đó... em mang bó hoa phong lữ này để đặt lên mộ ông nội Irving thay cho bà. Và nhìn xem, thưa cô, em sẽ đặt bó hồng trắng này cạnh mộ ông để tưởng nhớ người mẹ bé bỏng của em... bởi vì em không thể đến tận mộ của mẹ để đặt nó ở đó. Nhưng cô có nghĩ rằng mẹ vẫn thấu hiểu tất cả những điều ấy không ạ?
– Có chứ, cô chắc chắn là mẹ em biết, Paul ạ.
– Cô thấy đấy, thưa cô, hôm nay tròn đúng ba năm ngày mẹ bé bỏng của em qua đời. Đã một quãng thời gian dài, rất dài rồi, nhưng nỗi đau vẫn nhói buốt như ngày nào... và em nhớ mẹ nhiều như lúc trước. Thỉnh thoảng em cứ nghĩ rằng mình không sao chịu nổi, đau đớn quá chừng.
Giọng Paul nghẹn ngào và môi cậu run rẩy. Cậu nhìn xuống bó hồng trên tay, hy vọng cô giáo sẽ không nhận ra những giọt nước mắt trong đôi mắt mình.
– Thế nhưng, – Anne nói rất khẽ, – em đâu muốn nỗi đau ấy nguôi ngoai... em cũng chẳng muốn quên đi người mẹ bé bỏng của mình dẫu có thể làm thế.
– Vâng, quả thật em không muốn... cảm giác của em đúng là như thế đấy ạ. Cô thật giỏi thấu hiểu lòng người, thưa cô. Chẳng ai hiểu thấu đáo đến vậy... ngay cả bà, mặc dù bà rất tốt với em. Cha cũng hiểu khá rõ, nhưng em vẫn không thể trò chuyện nhiều với cha về mẹ, bởi vì điều đó khiến cha vô cùng đau lòng. Khi cha lấy tay che mặt lại, em luôn biết rằng đã đến lúc mình phải dừng lại. Tội nghiệp cha, chắc hẳn cha cô quạnh biết bao khi không có em ở bên; nhưng cô thấy đấy, bây giờ cha chẳng có ai ngoài một người quản gia, và cha nghĩ quản gia thì chẳng giỏi giang gì trong việc nuôi dạy các cậu con trai nhỏ, nhất là khi cha lại phải vắng nhà quá nhiều vì công việc. Các bà nội ngoại thì tốt hơn, chỉ sau các bà mẹ mà thôi. Đến một ngày nào đó, khi em đã lớn khôn, em sẽ quay về với cha và chúng ta sẽ không bao giờ phải xa nhau nữa.
Paul đã kể cho Anne nghe rất nhiều về cha mẹ mình đến mức cô có cảm giác như thể mình từng quen biết họ. Cô nghĩ rằng tính cách và tâm hồn của mẹ cậu hẳn phải rất giống cậu; và cô lờ mờ đoán rằng Stephen Irving là một người đàn ông có phần kín đáo, mang một nội dung sâu sắc và dịu dàng mà ông luôn cẩn trọng che giấu trước thế giới.
– Làm quen với cha không phải là chuyện dễ dàng, – Paul từng nói một lần. – Em chưa bao giờ thực sự hiểu về cha cho đến sau khi mẹ bé bỏng của em qua đời. Nhưng cha tuyệt vời lắm khi cô đã thực sự hiểu về người. Em yêu cha nhất trên đời, rồi đến bà nội Irving, và sau đó là cô, thưa cô. Em sẽ yêu cô ngay sau cha nếu như việc yêu thương bà nội hết mực không phải là bổn phận của em, vì bà đã làm rất nhiều điều cho em. Cô biết không, thưa cô, thỉnh thoảng em ước gì bà cứ để chiếc đèn trong phòng em cho đến khi em chìm vào giấc ngủ. Bà toàn thổi tắt ngay khi vừa đắp chăn cho em xong vì bà bảo em không được làm kẻ nhát gan. Em đâu có sợ, nhưng em vẫn thích có ánh sáng hơn. Mẹ bé bỏng của em ngày trước luôn ngồi bên cạnh và nắm tay em cho đến tận lúc em chìm vào giấc ngủ. Chắc là mẹ đã chiều hư em. Đôi khi các bà mẹ vẫn vậy mà, thưa cô.
Không, Anne không hề biết điều đó, dù cô có thể mường tượng ra. Cô nghĩ đến “người mẹ bé bỏng” của mình với nỗi buồn man mác — người mẹ từng nghĩ cô là “đứa trẻ hoàn hảo tuyệt mỹ”, đã qua đời từ rất lâu về trước và được chôn cất bên cạnh người chồng trẻ trung của mình tại một ngôi mộ vắng bóng người thăm viếng ở một nơi xa xôi nào đó. Anne không thể nhớ nổi mặt mẹ mình và vì thế, cô gần như ghen tị với Paul.
– Sinh nhật em diễn ra vào tuần tới, – Paul nói khi hai người bước lên con đường đồi dài đất đỏ đang tắm mình trong ánh nắng tháng Sáu, – và cha đã viết thư báo rằng sẽ gửi cho em một món quà mà cha nghĩ em sẽ thích hơn bất cứ thứ gì khác có thể gửi. Em tin là nó đã đến rồi, bởi vì bà đang khóa chặt ngăn kéo tủ sách và đó là một điều lạ. Và khi em hỏi lý do, bà chỉ làm vẻ mặt đầy bí hiểm và bảo rằng các cậu con trai nhỏ thì không nên quá tò mò. Thật là hồi hộp khi có sinh nhật phải không cô? Em sẽ tròn mười một tuổi. Nhìn em thế này chắc cô không bao giờ đoán ra được đúng không ạ? Bà bảo em quá nhỏ con so với tuổi và tất cả là vì em không chịu ăn hết cháo bột. Em đã cố gắng hết sức, nhưng bà múc cho những phần ăn đầy ắp... bà nhà em không hề keo kiệt chút nào đâu, em nói thật đấy. Kể từ hôm cô và em có cuộc trò chuyện về chuyện cầu nguyện trên đường đi học về từ lớp Trường Chúa Nhật hôm ấy, thưa cô... khi cô nói rằng chúng ta nên cầu nguyện cho mọi khó khăn của mình... đêm nào em cũng cầu nguyện để Chúa ban cho em đủ ân sủng giúp em nuốt sạch từng thìa cháo vào buổi sáng. Nhưng em vẫn chưa bao giờ làm được điều đó, và em thực sự chẳng thể phân định nổi đó là do mình có quá ít ân sủng hay do bát cháo quá nhiều nữa. Bà bảo ngày xưa cha cũng được nuôi lớn bằng cháo bột, và cách đó quả thực rất hiệu quả đối với cha, vì cô phải ngắm bờ vai của cha kìa. Nhưng đôi khi, – Paul kết luận bằng một tiếng thở dài và vẻ mặt đầy ngẫm nghĩ, – em thực sự nghĩ rằng món cháo bột này sẽ sớm cướp đi sinh mạng của em mất.
Anne mỉm cười kín đáo, vì Paul không nhìn cô. Cả Avonlea đều biết rằng cụ bà Irving đang nuôi dạy cháu trai theo những phương pháp ăn uống và đạo đức truyền thống tốt đẹp của thời xưa.
– Mong là không phải vậy, em yêu, – cô vui vẻ đáp. – Những người bạn làm bằng đá của em dạo này thế nào rồi? Cậu Cả trong cặp song sinh vẫn ngoan ngoãn chứ?
– Cậu ấy buộc phải ngoan thôi, – Paul đáp quả quyết. – Cậu ấy thừa biết em sẽ tuyệt giao nếu cậu ấy không chịu nghe lời. Em nghĩ thực ra trong bụng cậu ấy toàn ý nghĩ nghịch ngợm.
– Thế còn Nora đã phát hiện ra Quý cô Vàng chưa?
– Dạ chưa; nhưng em nghĩ cô ấy bắt đầu ngờ ngợ rồi. Em gần như chắc chắn là cô ấy đã rình xem em lần gần đây nhất em đến hang động. Em chẳng bận tâm nếu cô ấy phát hiện ra... em chỉ không muốn vì lợi ích của cô ấy thôi... để cô ấy khỏi phải tổn thương tình cảm. Nhưng nếu cô ấy cứ khăng khăng muốn bị tổn thương tình cảm thì đành chịu vậy.
– Nếu tối nào đó cô cùng ra bờ biển với em, liệu cô có thể nhìn thấy những người bạn đá của em không?
Paul nghiêm nghị lắc đầu.
– Không, em không nghĩ cô có thể nhìn thấy những người bạn đá của em đâu. Em là người duy nhất có khả năng đó. Nhưng cô có thể tự nhìn thấy những người bạn đá của riêng mình. Cô thuộc tuýp người có khả năng nhìn thấy chúng. Cả hai chúng ta đều cùng một loại người như thế. Cô biết không, thưa cô, – cậu nói thêm, siết chặt tay cô đầy thân thiết. – Thật tuyệt vời khi thuộc tuýp người đó phải không cô?
– Tuyệt vời lắm, – Anne đồng tình, đôi mắt xám lấp lánh nhìn xuống đôi mắt xanh cũng đang ngời sáng. Cả Anne và Paul đều thấu hiểu
“Cõi mộng đẹp nhường nào
và cả hai đều biết đường dẫn đến vùng đất hạnh phúc ấy. Ở nơi đó, đóa hồng hoan hỉ nở muôn đời bên thung lũng và dòng suối; những đám mây chưa từng làm lu mờ bầu trời ngập nắng; những tiếng chuông ngọt ngào chẳng bao giờ lạc điệu; và những tâm hồn đồng điệu thì vô vàn. Sự thấu hiểu về địa lý của vùng đất ấy... “phía đông mặt trời, phía tây mặt trăng”... là thứ tri thức vô giá, chẳng thể mua được ở bất kỳ khu chợ nào. Nó phải là món quà được ban tặng bởi những bà tiên nhân hậu từ khi cất tiếng khóc chào đời và năm tháng chẳng bao giờ có thể làm phai mờ hay tước đoạt. Sở hữu nó, dẫu có sống trong một căn gác mái, vẫn tuyệt vời hơn nhiều so với việc làm cư dân của những lâu đài mà lại trống vắng điều đó.
Nghĩa trang Avonlea cho đến nay vẫn là một chốn hoang vắng ngập cỏ xanh như từ trước tới nay. Dĩ nhiên, Hội Cải thiện đã để mắt tới nó, và Priscilla Grant từng đọc một bài tham luận về các nghĩa trang trong buổi họp gần nhất của Hội. Vào một thời điểm nào đó trong tương lai, Hội Cải thiện dự định sẽ thay thế hàng rào gỗ xiêu vẹo bám đầy địa y bằng một hàng rào lưới thép gọn gàng, cắt tỉa cỏ dại và dựng thẳng lại những tấm bia mộ đang ngả nghiêng.
Anne đặt lên mộ Matthew những đóa hoa cô mang theo, rồi bước sang góc nhỏ rợp bóng cây dương nơi Hester Gray đang yên nghỉ. Kể từ ngày buổi dã ngoại mùa xuân diễn ra, Anne vẫn luôn đặt hoa lên mộ Hester mỗi khi ghé thăm mộ Matthew. Chiều hôm trước, cô đã thực hiện chuyến hành trình quay lại khu vườn nhỏ hoang phế trong rừng để hái một ít hoa hồng trắng chính gốc của Hester mang về đây.
– Em nghĩ chị sẽ thích những bông hoa này hơn bất cứ loài nào khác, chị yêu ạ, – cô thì thầm.
Anne vẫn đang ngồi đó khi một bóng râm phủ lên thảm cỏ và cô ngẩng lên thì nhìn thấy Mrs. Allan. Họ cùng nhau đi bộ về nhà.
Khuôn mặt của Mrs. Allan giờ đây không còn là gương mặt của nàng thiếu nữ vừa mới cưới mà vị mục sư từng đưa về Avonlea cách đây năm năm. Nó đã phảng phất nét phôi pha, mất đi phần nào vẻ tươi tắn cùng những đường cong thanh xuân, hằn lên những nếp nhăn nhẫn nại quanh khóe mắt và đôi môi. Ngôi mộ bé xíu nằm ngay trong nghĩa trang này phần nào là nguyên nhân tạo ra những nếp nhăn ấy; và một vài nét nhằn mới lại xuất hiện trong trận ốm gần đây của cậu con trai nhỏ — ơn Chúa là mọi chuyện đã qua khỏi. Thế nhưng, đôi lúm đồng tiền của Mrs. Allan vẫn ngọt ngào và xuất hiện nhanh chóng như ngày nào, đôi mắt vẫn trong trẻo, sáng ngời và chân thật; và những gì gương mặt cô thiếu đi vẻ đẹp thiếu nữ thì nay đã được bù đắp dư dả bằng sự dịu dàng và nội lực tăng lên theo năm tháng.
– Chắc là em đang mong chờ kỳ nghỉ lắm phải không, Anne? – cô vừa nói vừa rời khỏi nghĩa trang.
Anne gật đầu.
– Vâng... em có thể nhai đi nhai lại từ này như ngậm một viên kẹo ngọt trong miệng. Em nghĩ mùa hè năm tới sẽ thật tuyệt vời. Một điều nữa là Mrs. Morgan sẽ đến Hòn đảo vào tháng Bảy và Priscilla sẽ đón cô ấy lên đây. Chỉ nghĩ đến thôi là em đã thấy dâng lên cảm giác “rung động” quen thuộc ngày nào rồi.
– Chúc em có một kỳ nghỉ thật vui vẻ, Anne. Em đã làm việc rất vất vả trong năm qua và em đã gặt hái được thành công.
– Ồ, em không biết nữa. Em đã hụt hẫng biết bao trong quá nhiều chuyện. Em chưa làm được những điều mình từng nhủ lòng khi bắt đầu công việc giảng dạy vào mùa thu năm ngoái. Em đã không sống đúng với những lý tưởng của mình.
– Chẳng ai trong chúng ta làm được điều đó cả, Anne ạ, – Mrs. Allan thở dài nói. – Nhưng dẫu sao, Anne, em cũng biết nhà thơ Lowell từng nói gì rồi đấy: ‘Thất bại không phải là tội lỗi, mà hạ thấp mục tiêu mới là tội lỗi’. Chúng ta phải có lý tưởng và cố gắng sống xứng đáng với những lý tưởng ấy, dẫu cho ta chẳng bao giờ đạt đến độ hoàn hảo. Cuộc sống sẽ là một trò đùa tẻ nhạt nếu thiếu vắng chúng. Còn khi có chúng, cuộc đời bỗng trở nên vĩ đại và cao cả. Hãy giữ vững những lý tưởng của mình nhé, Anne.
Anne bật cười khẽ:
– Em sẽ cố gắng. Nhưng em đành phải buông bỏ hầu hết những lý thuyết của mình rồi. Em từng có một bộ lý thuyết tuyệt diệu nhất trên đời khi bước chân vào nghề giáo, thế nhưng từng cái một trong số chúng đã phản bội em vào những thời điểm ngặt nghèo nhất.
– Kể cả lý thuyết về nhục hình nữa sao, – Mrs. Allan trêu chọc.
Nhưng Anne đỏ bừng mặt.
– Em sẽ không bao giờ tha thứ cho bản thân vì đã đánh Anthony.
– Thôi đi em, đáng đời thằng bé lắm chứ. Hơn nữa cách đó lại rất hiệu quả. Từ đó đến nay em đâu còn gặp rắc rối gì với nó nữa đâu, và nó đã đâm ra nghĩ rằng chẳng có ai trên đời sánh được với cô giáo của mình cả. Sự tử tế của em đã chinh phục được tình cảm của nó sau khi cái ý tưởng ‘con gái chẳng tích sự gì’ bị nhổ tận gốc khỏi cái đầu bướng bỉnh ấy.
– Thằng bé có đáng phạt đi chăng nữa thì đó cũng không phải là vấn đề chính. Giả sử nếu em điềm tĩnh và có suy tính cẩn thận trước khi quyết định trừng phạt vì nghĩ đó là hình phạt công đáng dành cho em ấy thì em đã không dằn vặt thế này. Nhưng sự thật là, thưa Mrs. Allan, em đã nổi trận lôi đình và quất nó chỉ vì cơn giận cá chém thớt đó. Em chẳng màng suy nghĩ xem điều đó là công bằng hay bất công... dù nó có không đáng phạt đi chăng nữa thì em vẫn làm thế. Đó mới là điều khiến em cảm thấy nhục nhã.
– Thôi nào, ai mà chẳng mắc sai lầm, em yêu, thế nên hãy quên nó đi. Chúng ta nên hối tiếc về những lầm lỗi và rút ra bài học từ đó, chứ tuyệt đối đừng mang theo chúng bước vào tương lai. Kìa, Gilbert Blythe đang đạp xe kìa... chắc là cũng về nghỉ hè rồi. Tình hình học tập của em và cậu ấy tới đâu rồi?
– Khá ổn ạ. Bọn em dự định sẽ hoàn thành cuốn Virgil vào tối nay... chỉ còn khoảng hai mươi dòng nữa thôi. Sau đó bọn em sẽ ngưng học hành cho đến tận tháng Chín.
– Em nghĩ có bao giờ mình vào được đại học không?
– Ồ, em chịu đấy. – Anne nhìn đăm chiêu ra phía chân trời mang màu ngọc úa. – Đôi mắt của Marilla sẽ chẳng bao giờ khá hơn hiện tại là bao, dù chúng ta rất biết ơn vì chúng không tệ đi. Rồi còn cặp song sinh nữa chứ... không hiểu sao em cứ đinh ninh rằng người bác của chúng sẽ chẳng bao giờ thực sự cho người đến đón chúng đi đâu. Có lẽ cánh cổng đại học đang chờ ở khúc cua phía trước con đường, nhưng em còn chưa đi đến khúc cua đó và em cũng chẳng muốn nghĩ ngợi nhiều làm gì, kẻo lạiâm ỉ sinh lòng bất mãn.
– Ồ, chị rất muốn thấy em vào đại học, Anne; nhưng nếu em không thể, thì cũng đừng vì thế mà bất mãn. Suy cho cùng, chính chúng ta tạo nên cuộc đời mình ở bất cứ nơi đâu... đại học chỉ có thể giúp ta làm điều đó dễ dàng hơn mà thôi. Cuộc sống rộng lớn hay hẹp hòi là tùy thuộc vào những gì chúng ta đặt vào nó, chứ không phải những gì ta nhận lại. Cuộc đời vốn dĩ phong phú và trọn vẹn ở nơi đây... ở bất cứ đâu... nếu chúng ta biết cách mở rộng toàn bộ cõi lòng đón nhận sự phong phú và trọn vẹn ấy.
– Em nghĩ mình hiểu ý chị muốn nói gì, – Anne trầm ngâm đáp, – và em biết bản thân có biết bao điều để cảm tạ... ôi, rất nhiều là đằng khác... công việc của em, Paul Irving, cặp song sinh thân yêu, và tất cả những người bạn của em. Chị có biết không, Mrs. Allan, em vô cùng biết ơn vì tình bạn. Nó tô điểm cho cuộc sống thêm phần tuyệt mỹ biết bao.
– Tình bạn chân chính quả thật là một điều vô cùng hữu ích, – Mrs. Allan nói, – và chúng ta nên có cái nhìn thật cao đẹp về nó, không bao giờ được làm vấy bẩn nó bởi bất kỳ sự thiếu chân thật hay giả dối nào. Chị e rằng danh nghĩa tình bạn đôi khi bị hạ thấp thành một kiểu thân mật suồng sã chẳng có chút bản chất thực sự nào của tình bạn cả.
– Vâng... giống như Gertie Pye và Julia Bell vậy. Họ vô cùng thân thiết và lúc nào cũng dính lấy nhau đi muộn về sớm; nhưng Gertie luôn nói những lời cay độc sau lưng Julia và ai nấy đều nghĩ rằng cô ấy ghen tị với Julia vì lúc nào cô ấy cũng tỏ ra vô cùng đắc ý khi có ai đó chê bai Julia. Em nghĩ gọi đó là tình bạn thì thật là báng bổ. Nếu chúng ta đã có bạn bè, chúng ta chỉ nên tìm kiếm những điều tốt đẹp nhất ở họ và trao cho họ những gì tốt đẹp nhất từ sâu thẳm trong ta, chị có nghĩ vậy không? Khi ấy tình bạn sẽ trở thành điều tươi đẹp nhất trên cõi đời này.
– Tình bạn vô cùng tốt đẹp, – Mrs. Allan mỉm cười, – nhưng rồi sẽ có một ngày...
Rồi cô đột ngột dừng lời. Trên gương mặt thanh tú với vầng trán trắng ngần ngồi cạnh, với đôi mắt thẳng thắn và những đường nét linh hoạt, vẫn mang đậm bóng dáng của một đứa trẻ hơn là một người phụ nữ. Trái tim Anne cho đến nay vẫn chỉ ấp ủ những giấc mơ về tình bạn và hoài bão, và Mrs. Allan không muốn làm phai mờ đi sự ngây thơ ngọt ngào ấy. Thế nên cô đành để dành câu nói ấy cho những năm tháng tương lai tự khắc hoàn thiện nốt.
