Từ nhỏ, thầy cô và cha mẹ đã dạy bảo tôi rằng, tri thức chính là sức mạnh. Ban đầu tôi nhất quyết không tin, rành rành ra đó chứ, trong lớp đánh nhau, đứa học giỏi bao giờ cũng đánh không lại đứa học dốt; ai mà chẳng biết Trương Thiết San nhờ nộp giấy trắng mà làm quan lớn; các vị lãnh đạo hễ phát biểu là lại tự hào nhận mình là "kẻ đạingốc". Còn những kẻ đeo kính ở khu tập thể, bị đám lưu manh mắng mỏ chế giễu một trận mà vẫn phải nói "xin lỗi". Thế là đủ thấy ai có tri thức, người đó là kẻ yếu.

Thầy cô và cha mẹ đều đang nói dối!

Thế nhưng lời nói dối lặp lại nghìn lần, cũng sẽ tạo nên hiệu quả kỳ diệu "ba người thành hổ". Cuối cùng tôi vẫn lên con thuyền giặc của người lớn, nhiễm "cơn nghiện tri thức" giống như kẻ hút thuốc phiện, một ngày không đọc sách là khó chịu như nửa năm không tắm. Cuối cùng, tôi trở thành một người được mọi người coi là "có tri thức", thi đậu trường trung học trọng điểm rồi lại thi đậu đại học trọng điểm, rồi học cao học, rồi nghiên cứu học vấn, rồi khoác lác chém gió khắp nam bắc đông tây, có lúc phát hiện mọi người hình như rất tôn trọng mình... Tôi dần tin rằng trong câu nói dối đó có chứa thành phần của chân lý.

Thế nhưng giấc mộng đẹp chẳng kéo dài được mấy ngày, hiện thực đã vả cho tôi tỉnh giấc, dụi dụi đôi mắt ngái ngủ nhìn lại, tri thức vẫn chẳng có sức mạnh gì cả. Đứa học dốt trong lớp ngày xưa, nay lưng giắt vạn quan tiền, ức hiếp dân lành; đứa học giỏi lại sắc mặt xanh xao, đến sách cũng không mua nổi. Quả đúng là "Ngâm thơ làm phú trong cửa sổ phía bắc, vạn lời không đáng một chén nước". Ở đơn vị, người có tri thức phải nhìn sắc mặt của kẻ không có tri thức để hành sự. Ngoài xã hội, ngoại trừ tiền bạc, các ông lớn khác đều dẹp hết. Một người bạn làm luật sư của tôi, có lý có cứ, hùng biện dõng dạc, thế mà đối phương chỉ dựa vào một chiếc ti vi màu là thắng kiện. Một người thầy của tôi, danh tiếng lẫy lừng trong giới học thuật, thế nhưng nhà trường thà chia nhà cho một tên trượng phu cấp phòng chứ quyết không cho ông. Một người bạn thi đậu nghiên cứu sinh tiến sĩ của tôi, trong một buổi khiêu vũ đã tự hào nói với bạn nhảy rằng cậu ấy là tiến sĩ, ngờ đâu cô gái thở dài đầy thông cảm: "Hơi, hóa ra anh cũng là một thanh niên lầm đường lỡ bước!"

Có người nói, trí thức phải hạ mình xuống, tôi lại không hiểu, trí thức còn cái gì để mà hạ mình nữa. Báo chí ngày nào cũng hô hào phải tôn trọng trí thức, thế nhưng đám lưu manh là kẻ rành hơn ai hết, đánh một giáo viên, học sinh nào đó, độ an toàn là cao nhất. Tiếp sau trào lưu xuất ngoại, nay lại rộ lên trào lưu bỏ học, đã phát triển đến mức chính phủ phải ra tay can thiệp. Về mặt phân công việc làm sau khi tốt nghiệp, học vấn càng cao càng khó tìm việc. Bạn có tri thức, bạn sách vở chất đầy người, phát minh của bạn đạt giải thưởng quốc tế, nhưng người ta có thể không cho bạn xuất bản sách, không cho bạn xuất ngoại, không cho bạn nhà ở, không cho bạn hộ khẩu, thậm chí không cho bạn đi làm. Bạn chẳng có sức mạnh sao? Nó ở đâu chứ? Thôi thì ngoan ngoãn thừa nhận tri thức không có sức mạnh đi thôi.

Hồi tôi còn nhỏ, trí thức là "lão cửu hôi thú". Bây giờ tôi lớn rồi, không biết trí thức đã được điều chỉnh giai cấp chưa. Liệu bản thân mình có chờ được đến ngày đó hay không?

Vợ hỏi tôi: "Con chúng ta sau này làm gì là có triển vọng nhất?" Tôi suy nghĩ hồi lâu, đáp: "Làm mù chữ!"