1972 – Grace Paley[1]
Người cha sắp chết tranh luận với con gái về cách “tốt nhất” để kể một câu chuyện. Maya, con nhất định sẽ thích nó, ta chắc chắn đấy. Có lẽ ngay bây giờ ta nên xuống tầng và dúi luôn một cuốn vào tay con.
AJF.
Ở lớp Viết sáng tạo, Maya được giao bài tập Kể một câu chuyện về người mà bạn ước mình hiểu rõ hơn. “Với tôi, cha đẻ như một bóng ma,” cô bé viết. Cô nghĩ câu mở đầu khá tốt nhưng viết tiếp thế nào đây? Lãng phí cả buổi sáng với 250 từ, cô đã đầu hàng. Chẳng có câu chuyện nào vì cô đâu biết gì về người đàn ông đó. Chưa một lần gặp mặt. Sai lầm ngay từ lúc chọn đề tài.
AJ. làm cho cô một chiếc sandwich phô mai nướng, “Thế nào rồi, nàng Hemingway?”
“Ba có biết gõ cửa là gì không vậy?” Cô cằn nhằn, nhận chiếc sandwich rồi đóng sầm cửa lại. Maya từng rất thích sống trên tiệm sách, nhưng giờ cô đã 14 tuổi rồi và mẹ Amelia cũng ở đây. Căn hộ trở nên quá nhỏ bé, lại ồn ào, suốt ngày có tiếng khách hàng ở tầng dưới. Làm sao mà viết nổi cái gì cơ chứ?
Trong nỗi tuyệt vọng, Maya đành viết về con mèo của mẹ Amelia.
Puddleglum chưa bao giờ tưởng tượng ra rằng chú ta sẽ chuyển nhà từ Providence đến đảo Alice.
Cô xóa đi rồi viết lại, Puddleglum chưa bao giờ tưởng tượng ra rằng chú ta sẽ sống ở một tiệm sách.
Cường điệu quá, Maya kết luận. Thầy Balboni dạy môn Viết sáng tạo sẽ nhận xét như vậy. Cô từng viết truyện từ ngôi kể của cơn mưa và một cuốn sách cũ trong thư viện. “Ý tưởng hay đấy,” thầy phê vào truyện thứ hai, “nhưng lần sau, em có thể thử viết về con người xem sao. Em thực sự chỉ muốn viết theo phong cách nhân hóa thôi ư?”
Maya đã tìm hiểu “nhân hóa” là gì rồi quyết định, không, cô không muốn chọn phong cách này. Cô còn chẳng muốn có phong cách cơ. Và cô sẽ bị khiển trách vì điều đó cho xem. Maya dành cả tuổi thơ để đọc sách, tưởng tượng những câu chuyện phía sau mỗi vị khách, đôi khi là những đồ vật vô tri như ấm trà hay kẹp sách. Một tuổi thơ không hề cô độc, dẫu tri kỷ của cô chẳng biết nói cười.
Một lát sau, Amelia gõ cửa. “Con đang bận viết à? Nghỉ tay chút nhé?”
“Mẹ vào đi ạ,” Maya đáp.
Amelia ngồi phịch xuống giường. “Con đang viết gì vậy?”
“Con không biết nữa. Đó chính là vấn đề. Con có một ý tưởng, nhưng lại chẳng viết nổi.”
“Ồ, gay nhỉ.”
Maya giải thích về bài tập, “Nó hướng đến một người quan trọng với mình. Có thể đã mất, hoặc ai đó ta ước được hiểu nhiều hơn.”
“Hay thử viết về mẹ đẻ của con xem?”
Maya lắc đầu. Cô không muốn làm tổn thương mẹ Amelia nhưng dường như điều đó đã quá rõ ràng. “Con biết rất ít về bà ấy, hệt như cha đẻ của con vậy.”
“Con ở với mẹ con hai năm. Con biết tên bà và vài nét về hoàn cảnh của bà. Thử bắt đầu từ đó xem.”
“Điều con muốn biết thì đã biết cả rồi. Bà ấy có cơ hội rồi tự tay dập tắt nó.”
“Không phải thế đâu,” Amelia nói.
“Bà ấy tự bỏ cuộc mà, đúng không?”
“Hẳn phải có lý do nên mẹ con mới làm thế. Có lẽ bà ấy đã làm điều tốt nhất có thể rồi.” Mẹ của Amelia mất hai năm trước và dẫu quan hệ giữa hai người chẳng phải lúc nào cũng thuận hòa, Amelia vẫn nhớ bà khủng khiếp. Ví như đến tận lúc chết, tháng nào bà cũng gửi đồ lót mới cho cô nên cô chưa từng phải tự đi mua bao giờ. Hôm trước, khi nhận ra mình đang đứng trước gian đồ lót của TJ Maxx, cô đã bật khóc nức nở, Giờ thì chẳng còn ai yêu thương mình nhiều như vậy nữa.
“Ai đó đã mất à?” AJ. nói trong bữa tối. “Bác Daniel Parish thì sao? Trước con chơi thân với bác ấy lắm.”
“Hồi đó con mới bé xíu.”
“Không phải vì bác ấy mà con quyết định làm nhà văn à?”
Maya tròn mắt, “Làm gì có.”
“Hồi còn nhỏ, con nhóc mê mẩn anh ấy,” AJ. nói với Amelia.
“Ba nàyyy! Không phải mà.”
“Người con thầm thương đầu tiên đáng nhớ lắm,” Amelia nói. “Của cô là John Irving[2].”
“Nói dối kìa,” AJ. đáp. “Ann M. Martin[3] chứ.”
Amelia bật cười, tự rót cho mình một ly rượu nữa và đáp, “Anh nói cũng phải.”
“Hay thật đấy, giờ hai người còn cười được nữa.” Maya nói. “Rồi con sẽ không qua nổi môn này và kết thúc như mẹ con thôi.” Cô cáu kỉnh đứng dậy, chạy thẳng vào phòng. Nhưng thiết kế của căn hộ chẳng phù hợp với mấy màn trốn thoát kịch tính, thế là cô bị va đầu gối vào kệ sách. “Chỗ này bé như mắt muỗi ấy,” Maya cằn nhằn.
Cô bé khập khiễng bước vào phòng, đóng sập cửa lại.
“Anh có nên vào theo nó không?” AJ. thì thầm.
“Không cần đâu. Con bé cần không gian riêng. Maya đang tuổi teen, cứ để nó ở một mình một chút.”
“Mà nó nói cũng đúng. Nơi này chật quá.” AJ. nói.
Hai người bắt đầu tìm nhà trên mạng từ hồi mới cưới. Đến giờ, khi Maya đã trở thành thiếu nữ, căn hộ áp mái với một phòng tắm này dường như đang tự thu hẹp theo cấp số mũ thì phải. Thật kì lạ. Gã thường xuyên phải dùng nhà vệ sinh cho khách ở dưới tiệm để tránh va chạm với Maya và Amelia. Khách hàng còn lịch sự hơn cả hai người họ. Vả lại, công việc làm ăn đang tốt (hay ít ra cũng ổn định), nếu chuyển đi, gã có thể biến căn hộ thành quầy sách cho trẻ em với khu vực kể chuyện hoặc bán quà, bán thiệp cũng được.
Với tình hình tài chính của họ thì chỉ có thể mua được một căn nhà nhỏ trên đảo Alice mà thôi, nhưng AJ. thấy mình đã quá già để sống ở một nơi như thế. Thiết kế bếp kì lạ, mặt bằng, phòng ốc quá nhỏ, nền móng cũng có vấn đề. Mỗi lần tìm nhà lại là một lần gã tiếc hùi hụi vì làm mất quyển Tamerlane kia.
Tối đó, Maya thấy một mẩu giấy dưới cửa phòng.
Maya,
Nếu con bí quá thì có thể tham khảo mấy quyển này:
Hai người đẹp của Anton Chekhov, Ngôi nhà búp bê của Katherine Mansfield, Ngày hoàn hảo cho cá chuối của J. D. Salinger, Những chú chim non hay Uống cà phê ở một nơi khác của ZZ Packer, Nghĩa trang nơi chôn cất Al Jolson của Amy Hempel, Béo của Raymond Carver, Khu trại người da đỏ của Ernest Hemingway[4].
Ở dưới tầng đều có cả. Nhưng nếu không tìm thấy, con có thể hỏi ba, nhưng ba nghĩ con nắm rõ vị trí mọi thứ hơn ba nhiều.
Yêu con,
Ba AJ.
Maya đút mẩu giấy vào túi và đi xuống tầng dưới, cũng là tiệm sách mà giờ đang đóng cửa. Cô xoay vòng giá đựng kẹp sách - Giá xoay, chào đằng ấy nhé! - và hướng thẳng tới gian Tiểu thuyết Người lớn.
Khi nộp bài cho thầy Balboni, Maya vừa lo lắng vừa háo hức.
“Chuyến đi tới bãi biển”, thầy đọc nhan đề.
“Em viết theo ngôi kể của hạt cát ạ,” Maya nói. “Vào mùa đông trên đảo Alice và hạt cát nhớ những du khách.”
Thầy Balboni ngọ nguậy khiến chiếc quần da màu đen bó sát thầy vẫn mặc kêu sột soạt. Thầy luôn khen ngợi để khuyến khích học sinh nhưng đồng thời cũng săm soi từng bài viết bằng con mắt của một nhà phê bình chính hiệu. “Ờm, nghe thì thấy sẽ có nhiều liên tưởng đây.”
“Em đùa đấy ạ. Em đang cố gắng không theo lối mòn nhân hóa nữa.”
“Thầy rất nóng lòng được đọc nó đấy.”
Tuần tiếp theo, thầy Balboni thông báo thầy sẽ đọc một truyện trước lớp và đề nghị học trò ngồi ngay ngắn. Chắc chắn người viết sẽ phải nhận những lời phê bình nhưng có truyện được chọn đọc vẫn rất tuyệt. Mà được phê bình cũng tốt đấy chứ?
“Mọi người thấy thế nào?” Đọc xong, thầy hỏi cả lớp.
“Ừm,” Sarah Pipp nói, “không phải chê bai gì đâu ạ, có điều đoạn đối thoại tệ quá. Chẳng hạn như, em hiểu ý nhân vật nhưng sao tác giả không bớt mấy lời hoa mỹ đi ạ?” Sarad Pipp thường viết cảm nhận sách trên trang blog của mình,Cảm nhận sách của Kỳ lân Hoa. Nó luôn ba hoa về việc được nhận sách miễn phí từ nhà xuất bản. “Và sao lại dùng ngôi thứ ba ạ? Sao lại dùng thì hiện tại? Em nghĩ chúng khiến cách hành văn khá trẻ con.”
Billy Lieberman, đứa viết về mấy tên nhóc anh hùng hư hỏng thích cãi lời cha mẹ, đánh bại được những thế lực siêu nhiên thì nhận xét, “Em không hiểu ý nghĩa của kết truyện. Nó rối rắm quá.”
“Thầy thì thấy nó rất mở,” thầy Balboni đáp. “Còn nhớ tuần trước chúng ta đã nói về vấn đề này không?”
Maggie Markakis, người chọn môn học này chỉ vì lịch Toán và Tranh luận trùng nhau, thì nói rất thích câu chuyện, dẫu nó còn vài điểm thiếu nhất quán về mặt yếu tố tài chính.
Abner Shochet thì chê bai đủ thứ. Cậu ta không thích những chuyện nhân vật đang nói dối (“Em đã chán ngấy với mấy người kể chuyện không đáng tin rồi” - khái niệm này vừa được giới thiệu hai tuần trước). Tệ hơn, cậu ta còn bảo, chẳng có chuyện gì nối tiếp cả. Nhận xét này không hề khiến Maya phiền lòng bởi tất cả truyện của Abner đều kết thúc theo lối: Mọi thứ chỉ là một giấc mơ.
“Các em có thích điểm gì ở truyện này không?” Thầy Balboni hỏi.
“Ngữ pháp ạ,” Sarah Pipp đáp.
John Furness nói, “Em thích nét buồn trong truyện.” Cậu ta có hàng lông mi màu nâu cong vút và mái tóc hất ngược như mấy thần tượng nhạc pop. Cậu từng viết một câu chuyện về đôi tay của bà, cảm động đến nỗi người có trái tim sắt đá như Sarah Pipp cũng phải khóc nức nở.
“Thầy cũng vậy,” thầy Balboni nói. “Là một độc giả, thầy lại thấy thích thú nhiều điểm mà các em phản đối. Thầy thích lối viết chính thống cũng như cái kết mở. Thầy không đồng tình với nhận xét về ‘những người kể chuyện không đáng tin’, chắc hôm nào đó, cả lớp mình sẽ cùng thảo luận lại vấn đề này. Nhìn chung, thầy thấy truyện này cùng ‘Đôi tay bà tôi’ của John là hai truyện hay nhất kỳ học và sẽ được đại diện cho trường Trung học thị trấn Alice tham dự cuộc thi viết truyện của hạt.”
Abner rên rỉ, “Thầy còn chưa nói ai viết truyện này ạ.”
“À ừ, đúng rồi. Đó là Maya. Một tràng pháo tay cho John và Maya nào.”
Maya cố kiềm chế niềm hãnh diện trên khuôn mặt.
“Thật tuyệt nhỉ? Thầy Balboni chọn truyện của tụi mình,” John nói sau khi tiết học kết thúc. Maya chẳng hiểu sao cậu ta lại lẽo đẽo theo đuôi cô ra đến tận tủ đồ.
“Ừ, mình thích truyện của cậu lắm.” Maya thích truyện đó, nhưng cô thực sự mong mình đoạt giải. Giải nhất là một kỷ niệm chương cùng thẻ quà tặng trị giá 150 đô la của Amazon.
“Nếu thắng thì cậu tính mua gì?” John hỏi.
“Chắc chắn không phải sách rồi. Ba mình có cả đống.”
“Ghen tị với cậu quá. Ước gì mình cũng sống trong tiệm sách.”
“Mình sống trên tiệm, không phải trong, với lại, cũng chẳng tuyệt đến thế đâu.”
“Có chứ.”
Cậu hất mớ tóc nâu che mắt sang bên, “Mẹ mình hỏi cậu có muốn đi chung xe đến lễ trao giải không?”
“Nhưng vừa hôm nay mới biết truyện tụi mình được chọn mà?”
“Thì mẹ mình vẫn thế, lúc nào bà cũng thích có người đi chung xe. Hỏi ba cậu thử xem.”
“Vấn đề là kiểu gì ba mình cũng muốn đi, và ông không biết lái xe nên sẽ nhờ mẹ đỡ đầu hoặc cha đỡ đầu của mình chở đi, và mẹ cậu cũng đến nữa. Chắc mình không đi chung với cậu được đâu.” Cô cảm thấy như thể vừa nói cả nửa tiếng đồng hồ.
Cậu bạn cười với Maya khiến mái tóc khẽ rung rung, “Không sao. Lúc nào đó có cơ hội, chúng ta hãy đi cùng xe nhé?”
Lễ trao giải được tổ chức tại một trường trung học ở Hyannis. Dù buổi lễ chỉ diễn ra ở phòng thể dục (mùi đặc trưng của mấy trái bóng đủ loại vẫn còn thoang thoảng) và cũng chưa bắt đầu nhưng mọi người đều nói nhỏ hết cỡ, cứ như trong nhà thờ vậy. Một sự kiện rất quan trọng và đầy tính văn học sắp diễn ra.
Chỉ có ba truyện được chọn đọc trong số bốn mươi truyện khác nhau gửi từ hai mươi trường trung học trong hạt. Maya đã tập đọc truyện của mình cho John Furness nghe thử. Cậu góp ý rằng cô nên chú ý nhịp thở và đọc chậm lại. Maya bắt đầu tập thở và đọc, chẳng hề dễ như người ta tưởng. Cô cũng nghe John đọc. Lời khuyên của cô là cậu nên đọc bình thường thay vì dùng giọng giả kiểu phát thanh viên như vậy. “Nhưng cậu thích giọng này mà,” cậu ta đáp. Cứ nói chuyện với Maya là cậu ta lại dùng chất giọng giả ấy. Phiền chết đi được.
Maya thấy thầy Balboni đang nói chuyện với một người, hẳn là giáo viên trường khác. Cô ấy mặc váy hoa lịch sự cùng chiếc áo màu be có thêu hình những bông tuyết, liên tục gật đầu trước mọi điều thầy nói. Đương nhiên, thầy Balboni vẫn diện quần da cùng áo jacket, đúng hơn là áo vest bằng da. Maya muốn dẫn thầy tới gặp ba, để ba có thể tự hào về cô. Vấn đề là, cô không muốn bị ba làm cho mất mặt. Tháng trước, Maya có giới thiệu ba với cô Smythe dạy tiếng Anh tại cửa tiệm. Ba đã đưa ngay cho cô một cuốn sách, “Cô nhất định sẽ thích tiểu thuyết này, nó gợi tình một cách tinh tế.” Maya chỉ muốn độn thổ luôn cho xong.
AJ. đeo cà vạt và Maya mặc quần jeans. Cô đã thử chiếc váy mẹ Amelia chọn cho nhưng rồi lại nghĩ, mặc váy thì trang trọng quá. Tuần này, mẹ đang công tác ở Providence nên cũng đến tham dự, nhưng có lẽ sẽ tới muộn. Nhất định mẹ sẽ buồn về chuyện bộ váy lắm.
Một cây gậy chỉ huy được gõ gõ lên bục. Cô giáo trong chiếc áo len thêu hình bông tuyết chào mừng mọi người đến với Cuộc thi viết truyện ngắn dành cho khối Trung học của hạt Hải Đảo. Cô khen các bài dự thi rất phong phú và xúc động. Cô nói mình yêu công việc này và hy vọng mọi người đều chiến thắng. Sau đó, cô đọc tên cuốn đầu tiên lọt vào chung kết.
Đương nhiên, John Furness được chọn rồi. Maya ngồi dựa vào ghế và lắng nghe. Câu chuyện còn hay hơn trong trí nhớ của cô. Cô thích cách miêu tả bàn tay bà nhăn nheo như tờ giấy ăn. Cô nhìn sang AJ. xem ba phản ứng thế nào. Mắt ba nhìn xa xăm, chứng tỏ ba nghĩ truyện này chán ốm.
Truyện thứ hai là của Virgina Kim ở Trung học Blackheart. Câu chuyện mang tên “Hành trình” kể về một đứa bé được nhận nuôi từ Trung Quốc. Ba AJ. gật đầu mấy lần, chứng tỏ ba thích nó hơn “Đôi tay bà tôi”.
Maya bắt đầu lo mình sẽ không được chọn. Cô thấy may vì đã mặc quần bò. Cô liếc nhanh ra cửa và thấy mẹ Amelia đang đứng đó. Mẹ giơ ngón cái lên với Maya, môi mấp máy, “Sao con không mặc váy?”
Maya nhún vai, quay lại nghe tiếp “Hành trình”. Virginia Kim mặc váy nhung đen với cổ sen trắng. Giọng đọc của bạn ấy thật nhẹ nhàng, giống tiếng thì thầm khe khẽ, như thể muốn mọi người đều phải vươn người lắng nghe.
Thật không may, “Hành trình” như dài vô tận, gấp năm lần “Đôi tay bà tôi”. Chỉ lát sau, Maya bỏ cuộc, không thể nghe tiếp được nữa. Cô đoán bay đến Trung Quốc còn nhanh hơn thế.
Nếu “Chuyến đi tới bãi biển” không lọt vào top 3 thì vẫn được nhận áo thun và bánh ở quầy lễ tân. Nhưng đâu có ai đến đây chỉ để mong chờ những thứ đó?
Nếu được chọn đọc, dù không đứng đầu, cô vẫn thấy hài lòng.
Nếu John Furness thắng giải, cô sẽ cố gắng không ghét cậu ta.
Nếu Maya thắng giải, cô sẽ quyên góp thẻ quà tặng cho hội từ thiện, nhường lại cho mấy đứa trẻ mồ côi và thiếu may mắn.
Nếu thua cũng không sao. Cô viết truyện đâu phải vì giải thưởng hay bài tập. Nếu chỉ để hoàn thành bài tập, cô đã viết về chú mèo Puddleglum. Đằng nào môn Viết sáng tạo cũng chỉ xét qua và trượt.
Câu chuyện thứ ba được nêu tên, Maya nắm chặt tay AJ.
❀ ❀ ❀
[1] Grace Paley (1922-2007): Nhà văn viết truyện ngắn, nhà thơ người Mỹ.
[2] John Irving (1942): Tiểu thuyết gia người Mỹ.
[3] Ann M. Martin (1955): Nhà văn viết truyện thiếu nhi người Mỹ.
[4] Tên gốc của các tác phẩm lần lượt là: The Beauties, The Doll’s House, A Perfect Day for Bananafish, Brownies, Drinking Coffee Elsewhere, In the Cemetery Where Al Jolson Is Buried, Fat, Indian Camp.
