Ivan Dmitritch, một viên chức trung lưu sống cùng gia đình với mức thu nhập một nghìn hai trăm rúp một năm và vẫn luôn rất hài lòng với số phận của mình, ngồi xuống chiếc ghế sofa sau bữa tối và bắt đầu đọc báo.

— Anh quên không xem báo hôm nay rồi, — vợ anh nhắc nhở khi cô đang dọn dẹp bàn ăn. — Anh xem hộ xem có danh sách trúng thưởng chưa.

— Có rồi, — Ivan Dmitritch đáp; — nhưng vé của em hết hạn chưa nhỉ?

— Chưa chứ; em vừa đóng tiền lãi hôm thứ Ba mà.

— Số mấy nhỉ?

— Dãy 9.499, số 26.

— Được rồi... để anh xem... 9.499 và 26.

Ivan Dmitritch vốn chẳng bao giờ tin vào vận may xổ số, và bình thường thì anh sẽ chẳng thèm đếm xỉa gì đến mấy cái danh sách trúng thưởng ấy làm gì; nhưng giờ đây, vì chẳng có việc gì làm trong khi tờ báo lại đang bày ngay trước mắt, anh liền lướt ngón tay dọc theo cột số. Và ngay lập tức, như để chế nhạo sự hoài nghi của anh, chỉ ngay dòng thứ hai từ trên xuống, ánh mắt anh đã bắt gặp con số 9.499! Không dám tin vào mắt mình, anh vội vàng buông thõng tờ báo xuống đầu gối mà chẳng thèm nhìn đến số vé, và cảm giác như có ai vừa dội một gáo nước lạnh lên người, anh thấy một luồng lạnh dễ chịu thắt lại ở vùng thượng vị — cảm giác tê tái, khủng khiếp mà cũng thật ngọt ngào!

— Masha, có số 9.499 rồi! — anh thốt lên bằng giọng nghẹn ngào.

Vợ anh nhìn khuôn mặt kinh ngạc và bàng hoàng của chồng, và cô hiểu ngay rằng anh không hề đùa.

— 9.499 á? — cô hỏi, mặt cắt không còn giọt máu và đánh rơi chiếc khăn trải bàn đang gấp dở xuống mặt bàn.

— Ừ, đúng rồi... đúng là có thật!

— Thế còn số vé?

— Ồ, có chứ! Số vé cũng có đây này. Mà từ từ... đợi đã! Không, ý anh không phải thế! Dù sao thì dãy số của chúng ta cũng có ở đây rồi! Dù sao thì em cũng hiểu chứ....

Nhìn vợ, Ivan Dmitritch nho Miệng cười thật tươi, một nụ cười ngây dại hệt như đứa trẻ khi được người ta chìa cho một món đồ chơi lấp lánh. Vợ anh cũng mỉm cười; cô cũng thấy vui mừng hân hoan chẳng kém gì chồng khi anh mới chỉ đọc tên dãy số mà chưa vội dò đến con số trúng thưởng trên tấm vé. Tự hành hạ và nhấm nháp hy vọng về một khối tài sản đổi đời sao mà ngọt ngào, sao mà kích thích đến thế!

— Đúng dãy của chúng ta rồi, — Ivan Dmitritch cất lời sau một hồi lâu im lặng. — Vậy là có khả năng chúng ta đã trúng. Mới chỉ là khả năng thôi, nhưng nó rành rành ra đấy rồi!

— Thôi, xem đi chứ!

— Đợi tí đã. Chúng ta còn khối thời gian để mà thất vọng cơ mà. Nó nằm ở dòng thứ hai từ trên xuống, vậy giải thưởng là bảy mươi lăm nghìn. Số tiền ấy không chỉ là tiền đâu, mà là quyền lực, là tư bản đấy! Và chỉ một phút nữa thôi là anh sẽ nhìn vào danh sách, rồi đoạn — 26! Hả? Này em, nhỡ chúng ta trúng thật thì sao nhỉ?

Hai vợ chồng bắt đầu cười vang và cứ thế trân trân nhìn nhau trong im lặng. Cục diện giàu sang đến ngỡ ngàng khiến họ hoàn toàn lú lẫn; họ chẳng thể nào nói nổi, cũng chẳng dám mơ mộng xem với số tiền bảy mươi lăm nghìn đó thì cả hai thực sự cần làm gì, sẽ mua sắm những gì và đi đến những đâu. Trong đầu họ lúc này chỉ toàn những con số 9.499 và 75.000 hiện lên mồn một, trong khi thứ hạnh phúc lớn lao đang nằm trong tầm tay kia thì mãi mà họ chẳng tài nào hình dung nổi.

Ivan Dmitritch tay cầm tờ báo, cứ đi đi lại lại từ góc phòng này sang góc phòng khác, và phải mãi cho đến khi định thần lại sau cú sốc ban đầu, anh mới bắt đầu thả hồn vào mộng tưởng.

— Và nếu chúng ta trúng giải, — anh nói — thì ôi thôi, đó sẽ là một cuộc đời mới, một sự lột xác hoàn toàn! Tấm vé là của em, nhưng giả sử nó là của anh thì trước hết, dĩ nhiên anh sẽ dùng hai mươi lăm nghìn để tậu bất động sản dưới dạng một dinh cơ điền trang; mười nghìn để chi tiêu ngay cho việc sắm sửa đồ đạc mới... đi du lịch... trả nợ, cứ thế... Còn bốn mươi nghìn kia anh sẽ gửi ngân hàng để lấy lãi.

— Ừ, có một cơ ngơi điền trang thì tuyệt quá nhỉ, — vợ anh lên tiếng, ngồi thụp xuống và thả thõng hai tay lên đùi.

— Đâu đó ở tỉnh Tula hoặc Oryol chẳng hạn.... Trước hết là chúng ta chẳng cần phải thuê nhà nghỉ mát mùa hè làm gì nữa, mà hơn thế nữa, nó lúc nào cũng đẻ ra thu nhập.

Và những viễn cảnh cứ thế ùn ùn kéo đến trong trí tưởng tượng của anh, bức tranh sau lại đẹp đẽ và nên thơ hơn bức tranh trước. Trong tất cả những khung cảnh đó, anh thấy mình no đủ, thảnh thơi, khỏe mạnh, cảm nhận được hơi ấm, thậm chí là cái nóng oi ả! Kìa, sau khi thưởng thức món súp mùa hè mát lạnh như nước đá, anh nằm ngửa người trên bãi cát nóng bỏng ngay sát dòng suối hoặc trong vườn dưới tán cây đoạn thụ.... Trời mới nóng làm sao.... Hai đứa con trai con gái nhỏ đang bò lổm ngổm quanh anh, nghịch cát hoặc bắt mấy con bọ rùa trên thảm cỏ. Anh thiu thiu chìm vào giấc ngủ ngọt ngào, chẳng phải bận tâm suy nghĩ điều gì và toàn thân cảm nhận rõ một điều rằng hôm nay, ngày mai hay ngày kia, anh đều chẳng phải đến sở làm. Hoặc giả, nếu nằm mãi đâm ra chán, anh lại thong thả ra cánh đồng cỏ, hay vào rừng hái nấm, hoặc đứng xem lũ nông dân kéo lưới bắt cá. Khi hoàng hôn buông xuống, anh cầm theo khăn tắm cùng xà phòng thong bước ra nhà tắm bên bờ sông, chậm rãi cởi đồ, lấy tay xoa bóp bầu ngực trần rồi dội mình xuống làn nước. Và dưới làn nước ấy, gần những gợn sóng xà phòng đục lờ, những chú cá nhỏ bơi lội tung tăng trong khi đám rong xanh khẽ gật gù đầu chào. Tắm táp xong sẽ là bữa trà với kem và bánh mì sữa.... Buổi tối ra ngõ đi dạo hoặc đánh bài vint với hàng xóm.

— Ừ, mua một dinh cơ điền trang thì thích thật đấy, — vợ anh hùa theo, cũng đang chìm trong mộng tưởng, và nhìn nét mặt cô lúc bấy giờ đủ thấy cô đang say mê biết bao trước những suy nghĩ của chính mình.

Ivan Dmitritch lại hình dung ra mùa thu với những trận mưa dầm dề, những buổi chiều lạnh lẽo và cái nắng ấm muộn màng của tháng Mười một. Vào thời điểm ấy, anh sẽ phải đi dạo những quãng đường thật dài trong vườn và dọc theo bờ sông cho đến khi người lạnh cóng đi, rồi uống liền một ly vodka thật to, nhấm nháp chiếc nấm muối hay quả dưa chuột ngâm chua, rồi sau đó — lại nốc thêm ly nữa.... Lũ trẻ từ ngoài vườn rau chạy ùa về, mang theo củ cà rốt và củ cải còn vương mùi đất mới.... Và rồi, anh sẽ nằm duỗi thẳng cẳng trên ghế sofa, thong thả lật giở từng trang tạp chí minh họa, hoặc lấy tờ báo úp lên mặt, buông lỏng cúc áo ghi-lê và phó mặc bản thân chìm vào giấc ngủ sâu.

Tiếp nối chuỗi ngày nắng ấm muộn màng ấy là bầu trời âm u, ảm đạm. Mưa suốt ngày suốt đêm, những nhành cây trụi lá như đang khóc than, gió thổi lạnh buốt và ẩm ướt. Chó má, ngựa xe, gia cầm — tất cả đều ướt sũng, rũ rượi, thảm hại. Chẳng còn nơi nào để bước chân ra; có những ngày chẳng thể bước nổi nửa bước ra khỏi nhà; người ta cứ phải đi đi lại lại trong căn phòng, ủ rũ nhìn qua ô cửa sổ xám xịt. Thật là buồn chán tẻ nhạt làm sao!

Ivan Dmitritch khựng lại và nhìn vợ.

— Em biết không, anh sẽ đi nước ngoài, Masha ạ, — anh nói.

Và anh bắt đầu tơ tưởng đến việc vào dịp cuối thu được sang nước ngoài thì tuyệt vời biết mấy... đến miền Nam nước Pháp... đến Ý... đến tận Ấn Độ!

— Nhất định em cũng sẽ đi nước ngoài, — vợ anh đáp. — Nhưng anh xem lại số vé đi chứ!

— Đợi đã, đợi đã nào!...

Anh lại rảo bước quanh phòng và tiếp tục miên man suy nghĩ. Chợt anh nảy ra ý nghĩ: nhỡ vợ anh thực sự cùng đi nước ngoài thì sao nhỉ? Du lịch một mình bao giờ cũng thích hơn, hoặc đi cùng với những phụ nữ vui vẻ, phóng khoáng, những người chỉ biết sống cho hiện tại, chứ không phải kiểu người lúc nào cũng chỉ mở miệng bàn tán dọc đường về lũ con cái, suốt ngày thở dài và run lẩy bẩy đầy lo lắng trước từng xu từng cắc. Ivan Dmitritch hình dung ra cảnh vợ mình ngồi trên tàu hỏa với lỉnh kỉnh nào bọc nào túi, nào giỏ nào xách; cô ta sẽ lại thở dài sườn sượt vì điều gì đó, sẽ lại cằn nhằn rằng đi tàu làm cô ta đau đầu, rằng cô ta đã tiêu tốn biết bao nhiêu là tiền.... Cứ đến mỗi trạm dừng là anh lại tất tả chạy đi lấy nước sôi, mua bánh mỳ phết bơ.... Rồi cô ta sẽ bỏ bữa chẳng chịu ăn chỉ vì tiếc tiền đắt đỏ....

— Cô ta sẽ tiếc với mình từng xu từng cắc cho mà xem, — anh thầm nghĩ, liếc nhìn vợ. — Tấm vé số là của cô ấy, có phải của mình đâu! Hơn nữa, cô ấy đi nước ngoài để làm cái quái gì cơ chứ? Cô ấy cần gì ở trúng đấy? Lại chỉ lủi thủi giam mình trong khách sạn và kè kè không rời mình nửa bước cho mà xem... Quá rõ tính nhau rồi!

Và lần đầu tiên trong đời, tâm trí anh đọng lại ở một thực tế phũ phàng rằng vợ mình đã già nua và kém sắc, rằng người cô lúc nào cũng sực nức mùi mắm muối bếp núc, trong khi bản thân anh vẫn còn trẻ trung, phơi phới, khỏe mạnh và hoàn toàn có quyền tái hôn.

— Dĩ nhiên, nghĩ thế thì thật là nhảm nhí ngu ngốc, — anh tự nhủ; — nhưng... tại sao cô ta phải đi nước ngoài cơ chứ? Cô ta sẽ làm nên cơm cháo gì ở trển? Vậy mà thể nào cô ta cũng sẽ đi cho bằng được.... Mình thừa tưởng tượng ra cảnh đó.... Thực ra thì đối với cô ta, đi Naples hay đến Klin cũng chẳng có gì khác nhau. Cô ta chỉ tổ vướng chân vướng cẳng mình thôi. Mình lại sẽ phải sống phụ thuộc vào cô ta. Thừa biết cái tính đàn bà ấy rồi, cứ hễ cầm được tiền trong tay là thể nào cô ta cũng khóa chặt lại ngay cho xem... Cô ta sẽ giấu tiệt đi không cho mình hay.... Cô ta sẽ cung phụng cho đám họ hàng nhà mình và so đo tính toán với mình từng xu từng cắc.

Ivan Dmitritch sực nhớ đến họ hàng nhà vợ. Toàn bộ cái đám anh em chú bác cô dì khốn nạn ấy thể nào cũng sẽ bu bám lấy ngay khi vừa nghe tin trúng số, sẽ bắt đầu rên rỉ van xin như đám ăn mày và nịnh bợ họ bằng những nụ cười giả tạo, trơn tuột đầy mùi vụ lợi. Cái đám người thật khốn kiếp và đáng ghê tởm! Cho chúng thì chúng lại đòi thêm; còn nếu từ chối, chúng sẽ tru tréo chửi rủa, vu khống và trù ẻo cho họ đủ thứ tai ương khốn cùng.

Ivan Dmitritch sực nhớ đến cả họ hàng nhà mình, và những gương mặt mà trước kia anh vẫn nhìn bằng ánh mắt bình thản thì nay bỗng trở nên thật gớm ghiếc và đáng ghét trong mắt anh.

— Toàn một lũ bò sát đốn mạt! — anh nghĩ bụng.

Và cả khuôn mặt của vợ anh nữa, lúc này cũng hiện lên thật gớm ghiếc và đáng ghét. Sự tức giận dâng trào trong lồng ngực hướng về phía cô, và anh cay độc nghĩ thầm:

— Cô ta có biết gì về tiền nong đâu, thế nên mới đâm ra keo kiệt. Nhỡ có trúng giải chắc cô ta cũng chỉ bố thí cho mình đúng một trăm rúp, còn bao nhiêu đem cất két khóa kỹ lại hết.

Và anh đưa mắt nhìn vợ, không còn là nụ cười khi nãy nữa mà bằng ánh mắt đầy căm hận. Cô cũng ngước nhìn anh, và cũng với ánh mắt đầy căm hận và giận dữ. Cô cũng có những mộng tưởng của riêng mình, những toan tính của riêng mình, những ngẫm nghĩ của riêng mình; cô hiểu cực kỳ rõ những giấc mộng của chồng là gì. Cô thừa biết ai sẽ là kẻ lao vào vồ vập lấy số tiền trúng thưởng của cô đầu tiên.

“Hay ho thật đấy, toàn mơ mộng trên mồ hôi nước mắt và tiền bạc của người khác!” — ánh mắt cô như muốn nói lên điều đó. — “Đừng có hòng mà mơ tưởng nhé!”

Chồng cô đọc được cái nhìn ấy; sự căm hờn lại bắt đầu nục sục trong lồng ngực, và để chọc tức vợ, anh liếc nhanh sang trang bốn của tờ báo với vẻ đầy khiêu khích rồi lớn tiếng đọc vang lên:

— Dãy 9.499, số 46! Không phải số 26!

Cả lòng căm hận lẫn niềm hy vọng đều tan biến ngay tức khắc, và ngay lập tức, Ivan Dmitritch cùng vợ có cảm giác như thể những căn phòng của họ bỗng trở nên tối tăm, chật chội và thấp tè, rằng bữa tối họ vừa ăn chẳng mang lại chút bổ béo gì mà lại đang nặng trịch nằm lì trong dạ dày, rằng những buổi tối sao mà dài đằng đẵng và tẻ nhạt đến thế....

— Cái quái gì thế này không biết? — Ivan Dmitritch càu nhàu tỏ vẻ khó chịu. — Hễ bước chân đi đâu là lại vấp phải mẩu giấy, vụn bánh mì với vỏ trấu dưới chân. Phòng ốc thì chẳng bao giờ thèm quét dọn! Cứ thế này thì chỉ muốn bỏ nhà ra đi cho khuất mắt. Mẹ kiếp, đúng là khốn kiếp thật! Chắc tao phải đi tìm cái cây dương đầu tiên để mà thắt cổ tự vẫn quách cho rồi!