Số 227 Thứ Ba, ngày 20 tháng 11 năm 1711 Addison
Trong bài viết vào ngày Thứ Năm tuần trước của tôi, tôi có nhắc đến một địa điểm mang tên Vực Tình Nhân (The Lover's Leap), và tôi thấy nơi này đã gợi lên trí tò mò lớn lao cho nhiều độc giả gửi thư cho tôi. Tôi đã kể với họ rằng cú nhảy này thường được thực hiện từ một mũi đất ở Leucas.
Leucas này trước kia là một phần của Acarnania, nối liền với vùng đất đó bằng một dải đất hẹp mà qua thời gian, biển cả đã nhấn chìm và cuốn trôi đi; thế nên hiện nay Leucas đã bị chia tách khỏi lục địa và trở thành một hòn đảo nhỏ nằm trong Biển Ionian. Mũi đất của hòn đảo này, nơi người tình gieo mình xuống, xưa kia được gọi là Leucate. Nếu độc giả muốn nhận diện cả hòn đảo lẫn mũi đất theo tên gọi hiện đại, họ sẽ tìm thấy trên bản đồ của mình hòn đảo Leucas cổ đại mang tên St. Mauro, và mũi đất Leucate cổ đại mang tên Mũi St. Mauro.
Đã dấn thân chừng ấy vào chốn cổ xưa, tôi phải lưu ý rằng Theocritus, trong câu đề từ đài các mở đầu cho bài viết của tôi, đã mô tả một mục tử đang tuyệt vọng giãi bày tâm sự với người tình của mình như sau:
Khốn khổ thay! Chuyện gì sẽ xảy ra cho tôi đây! Kẻ bất hạnh là tôi! Nàng không muốn nghe tôi nói sao? Tôi sẽ trút bỏ xiêm y và gieo mình xuống vùng biển thường lui tới bởi Olphis kẻ đánh cá.
Và dẫu tôi có may mắn bảo toàn được tính mạng, tôi biết nàng cũng sẽ lấy làm hoan hỉ.
Tôi xin nhường lại cho các nhà phê bình phán xem nơi mà người mục tử ấy chỉ định đích danh có phải là chốn Leucate vừa kể trên hay không, hoặc ít ra cũng là một Vực Tình Nhân nào đó được cho là mang lại hiệu quả tương tự. Tôi không thể tin, như tất cả các nhà chú giải vẫn đinh ninh, rằng người mục tử ấy chẳng có ý gì hơn ngoài việc muốn tự vẫn, bởi lẽ ông ta xem kết cục của cú nhảy là điều bấp bênh khi nói thêm rằng, nếu ông ta thoát chết, ông biết người tình của mình sẽ lấy làm vui mừng; điều này, theo cách hiểu của chúng tôi, nghĩa là nàng sẽ mừng rỡ vô cùng khi tống khứ được một kẻ si tình cứ làm phiền nàng mãi.
Sau lời tựa ngắn ngủi này, tôi xin gửi đến bạn đọc một vài lá thư nhận được xoay quanh chủ đề này. Bức thư đầu tiên do một vị y sĩ gửi cho tôi.
Thưa Ngài Spectator,
Vực Tình Nhân mà Ngài nhắc đến trong bài viết thứ 223 của mình, theo tôi, nhìn chung là một phương thuốc cực kỳ linh nghiệm để chữa trị bệnh yêu, và không chỉ chữa bệnh yêu mà còn chữa mọi nỗi thống khổ khác. Nói tóm lại, thưa Ngài, tôi e rằng đó chính là cú nhảy mà Hero đã thực hiện để dứt bỏ niềm đam mê dành cho Leander. Một người sẽ chẳng bao giờ phải lo đau khổ đến vỡ tim, nếu anh ta đã bẻ gãy cổ mình để ngăn điều đó xảy ra. Tôi thừa biết những điều kỳ diệu mà các tác giả cổ đại kể lại về cú nhảy này; và cụ thể là rất nhiều kẻ đã liều mình thử nghiệm không chỉ bảo toàn được tính mạng mà còn vẹn toàn cả chân tay. Nếu bằng cách này mà họ rũ bỏ được tình yêu, dẫu rằng một phần có thể quy cho những lý do mà Ngài đã đưa ra, thì tại sao chúng ta lại không cho rằng làn nước lạnh ngùng mà họ lao xuống ấy cũng góp phần không nhỏ vào việc chữa lành? Một cú nhảy xuống biển hoặc xuống bất kỳ lạch nước mặn nào thường mang lại một luồng sinh khí mới mẻ và chuyển hóa dòng máu; chính vì lý do đó mà chúng tôi kê đơn phương pháp này cho những căn bệnh mà không một thứ thuốc nào khác có thể chạm tới. Tôi có thể dẫn một câu nói từ một tác giả vô cùng đáng kính, trong đó cơn điên cuồng do tình yêu sinh ra được so sánh với cơn điên do chó dại cắn. Nhưng vì sự so sánh này hơi thô thiển đối với trang viết của Ngài, và có vẻ như được trích dẫn để chế giễu tác giả đã dùng nó; tôi xin chỉ hé lộ đôi chút và mong Ngài suy ngẫm xem, nếu cơn cuồng loạn sinh ra từ hai nguyên nhân khác nhau này có cùng bản chất, thì liệu nó có thể được chữa khỏi một cách thích đáng bằng chính những phương cách tương tự hay không.
Kính thư Ngài,
Người đầy tớ khiêm nhường và luôn chúc những điều tốt đẹp nhất cho Ngài,
Esculapius.
Thưa Ngài Spectator,
Tôi là một thiếu nữ lận đận tình duyên. Câu chuyện của tôi vô cùng dài dòng và ảm đạm. Tóm tắt thế này: Một thanh niên sau ba năm ròng rỗi theo đuổi tôi và lấp đầy đầu óc tôi bằng muôn vàn giấc mộng hạnh phúc, vài ngày trước đã đi cưới người khác. Xin Ngài hãy cho tôi biết mũi đất mà Ngài gọi là Vực Tình Nhân nằm ở góc nào trên thế giới này, và liệu có thể đến đó bằng đường bộ hay không? Nhưng hỡi ôi, tôi e rằng nó đã mất đi sự linh nghiệm, và một người phụ nữ thời đại chúng ta sẽ chẳng tìm thấy chút khuây khỏa nào khi thực hiện cú nhảy ấy, khác nào việc cất lên một khúc ca kính dâng nữ thần Venus. Thế nên tôi đành phải cất lời kêu than cùng Dido trong bản dịch Virgil của Dryden rằng:
Hỡi trời cao nghiệt ngã, chẳng xót thương chữa bệnh yêu mến này!
(Ah! cruel Heaven, that made no Cure for Love!)
Kính thư Ngài, người đầy tớ đau khổ của Ngài,
Athenais.
Thưa Ngài Spictatur,
Trái tim tôi tràn ngập những nỗi niềm yêu đương dành cho cô Gwinifrid, và nàng thì vô cùng cáu kỉnh, ngập tràn cơn thịnh nộ với tôi, giá như tôi có được may mắn phúc đức là ngôi nhà của mình (được ông cố tôi tạo dựng dưới chân một ngọn đồi) không cách xa Vực Tình Nhân quá hai mươi dặm, thì quả thật tôi sẽ gắng gỏi bẻ gãy cổ mình ở đó cho bõ ghét. Nay thưa Ngài Spictatur kính mến của xứ Great Brittain, Ngài phải biết rằng ở Caernarvonshire có một ngọn núi cực kỳ to lớn, là niềm kiêu hãnh của cả xứ Wales, mang tên Penmainmaure, và Ngài cũng phải biết rằng từ chỗ tôi đi bộ đến đó cũng chẳng phải là một cuộc hành trình dài; nhưng con đường thì nhiều đá sỏi và làm hỏng giày dép. Nay, trên vầng trán của ngọn núi này có một mỏm đá vô cùng cao (giống như ngọn tháp nhà thờ) nhô hẳn ra một vùng biển lớn; thế nên những lúc u sầu, nếu tôi tự ném mình từ đó xuống, tôi rất mong người bạn vô cùng tốt bụng của mình hãy cho tôi biết trên trang Spictatur của Ngài, liệu tôi có được chữa khỏi những nỗi niềm yêu đương đau khổ hay không; bởi vì ở đó nước biển trong vắt như gương và xanh thẳm như cây tỏi tây: Rồi thêm nữa, nhỡ tôi bị chết đuối và gãy cổ, liệu cô Gwinifrid có không còn lạnh nhạt với tôi sau đó nữa hay không. Xin Ngài hãy trả lời mau lẹ, vì tôi đang vô cùng vội vã, và tâm nguyện của tôi là giải quyết việc công mà không lãng phí chút thời gian nào. Tôi vẫn mãi với tình cảm chí tình, người bạn luôn yêu mến của Ngài,
Davyth ap Shenkyn.
T.S. Các vụ kiện tụng đã đưa tôi đến London, nhưng tôi đã thua kiện; và vì thế tôi đã quyết định sẽ xuống núi và nhảy trước khi những đợt sương giá bắt đầu; bởi vì tôi rất hay bị nhiễm lạnh.
Chế giễu, có lẽ là một biện pháp hữu hiệu hơn để chống lại tình yêu so với những lời khuyên nhủ tỉnh táo, và tôi cho rằng Hudibras và Don Quixote có thể mang lại hiệu quả trong việc chữa trị những sự thái quá của thứ tình cảm này chẳng kém gì bất kỳ bậc triết nhân cổ đại nào. Vì vậy, tôi sẽ cho xuất bản rất nhanh chóng bản dịch của một bản thảo tiếng Hy Lạp nhỏ, do một người bạn uyên bác gửi cho tôi. Nó có vẻ là một mảnh của những ghi chép được lưu giữ trong ngôi đền nhỏ kính dâng Apollo, tọa lạc trên mũi đất Leucate. Độc giả sẽ thấy đây là một bản tổng kết vắn tắt về một số người từng thử nghiệm cú nhảy của tình nhân, và kết quả mà họ thu được. Do có vẻ như trong đó tồn tại một vài sai lệch về niên đại cũng như sự khác biệt so với phép chính tả cổ đại, bản thân tôi không hoàn toàn chắc chắn rằng nó là bản gốc đích thực, chứ không phải là tác phẩm ngụy tạo của một trong những tay biện sĩ Hy Lạp từng lừa bịp thế gian bằng nhiều tác phẩm giả mạo mang tính chất này. Tôi nói điều này như một sự cẩn trọng phòng ngừa, bởi vì tôi biết có một số nhà văn sở hữu học thức phi thường sẽ không bỏ lỡ cơ hội vạch trần sự dốt nát của tôi, nếu họ bắt gặp tôi vấp váp trong một vấn đề trọng đại nhường ấy.
C.
Chú thích 1: tách khỏi
Chú thích 2: mạng sống của mình.
Chú thích 3: Quảng cáo sau đây xuất hiện trong các số 227-234, 237, 247 và 248, với từ "chắc chắn" (certainly) đứng trước "sẵn sàng" (be ready) sau lần chèn đầu tiên:
Hiện đang được in theo hình thức đặt thuê bao hai tập sách The Spectator trên khổ chữ lớn cỡ In-ta-vô (Octavo); giá của hai tập sách được đóng bìa đẹp và mạ vàng là hai đồng ghine (two guineas). Những ai có ý định đặt thuê bao, xin vui lòng thanh toán khoản tiền đầu tiên cho Jacob Tonson, nhà sách tại The Strand, vì các cuốn sách đã gần hoàn thành, và sẽ sẵn sàng giao cho người đặt mua vào hoặc trước dịp Giáng sinh tới đây.
Tập thứ ba và thứ tư trong các trước tác suy tưởng của Isaac Bickerstaff, Esq., đã sẵn sàng để phát hành tại cùng địa điểm trên.
N.B. Tác giả mong rằng những quý ông nào chưa nhận được các cuốn sách mà họ đã đặt thuê bao, vui lòng thông báo điều đó cho ông Tonson.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 228 Thứ Tư, ngày 21 tháng 11 năm 1711 Steele
Percunctatorem fugito, nam Garrulus idem est.
Hor.
Có một sinh vật mang đầy đủ các cơ quan phát ngôn, năng lực tiếp thu tương đối tốt những gì được nói với mình, cùng một phong thái khá đúng mực trong mọi tình huống của đời sống thường nhật; nhưng bản chất lại hoàn toàn trống rỗng trong tâm tưởng, và do đó buộc phải cậy nhờ vào những sự trợ giúp bên ngoài. Cấu trúc ấy chính là bản chất của kẻ hay tò mò xét nét. Bạn thường có thể nhận thấy rằng, dẫu hắn nói ra những lời lẽ sắc sảo không kém bất kỳ ai về bất cứ điều gì mà hắn am tường, hắn lại không thể tin tưởng vào sức tưởng tượng của chính mình để tự giải trí trên nền tảng đó, mà cứ tiếp tục đeo đuổi những câu hỏi mới. Thế nên, dẫu bạn thừa biết hắn rất phù hợp cho những cuộc đàm đạo tao nhã nhất, bạn vẫn sẽ thấy hắn vô cùng mãn nguyện khi ngồi cạnh một tay nài ngựa, say sưa kể lể về vô số chuyển biến trong sức khỏe của con ngựa nhà hắn, loại thuốc nào hắn đã cho nó uống, thứ đó hợp với nó ra sao, rồi sau đó nó hồi phục vị giác và khả năng vận động thế nào, hay bất kỳ chuyện nhảm nhí nào tương tự; và hắn tỏ ra thích thú chẳng kém gì khi bạn đàm luận với hắn về những chân lý trọng đại nhất. Tính cách này cách xa việc mang lại bất hạnh cho một con người, dẫu nó có thể khiến hắn trở thành đối tượng để trêu chọc; bởi vì hắn thường kết giao với một kẻ sinh ra dường như là dành riêng cho hắn, đó chính là tay nói nhiều. Mọi sự đã được sắp đặt sao cho có một khuynh hướng ngầm, tự nhiên tựa như sự hút nhau giữa khác giới, tồn tại ở hai con người này nhằm khỏa lấp những thiếu sót cho nhau.
Hôm nọ, tôi có vinh dự ngồi trong một phòng khách chung và chứng kiến một kẻ tò mò nhìn với vẻ mặt đầy thỏa mãn khi một trong những tay ba hoa kia bước tới.
Kẻ có tài ăn nói lưu loát liền ngồi xuống bên cạnh hắn, đưa tay gối đầu, tì cùi chỏ lên tay ghế và bày ra một điệu bộ khó chịu, rồi cất lời: "Hôm nay chẳng có chút tin tức nào sất. Tôi chẳng hiểu nổi bản thân mình bị làm sao nữa, nhưng đêm qua tôi ngủ rất kém; chẳng biết có phải do nhiễm lạnh hay không, nhưng tôi cứ nghĩ mình đi giày không đủ dày để giữ ấm trong thời tiết này, và tôi đã ho suốt cả tuần nay: Chắc chắn là thế rồi, bởi vì thói quen rửa đầu bằng nước lạnh cả mùa đông lẫn mùa hè vốn ngăn không cho cái lạnh của thời tiết xâm nhập theo ngả đó; vậy thì chắc chắn nó phải luồn qua đôi chân tôi; nhưng tôi chẳng thèm để ý; gió thổi vào thế nào thì lại lọt ra thế ấy. Phần lớn những tai ương của chúng ta bắt nguồn từ sự quá ư chiều chuộng bản thân; và gương mặt chúng ta về bản chất cũng chẳng chịu đựng nổi cái lạnh kém gì các bộ phận khác. Người thổ dân đã đáp rất hay khi một người châu Âu hỏi hắn làm sao có thể để thân mình trần trụi: 'Ta đây toàn thân là mặt.'"
Tôi nhận thấy bài diễn bạch này cũng được vị thám tử đại tài của tôi chào đón nồng nhiệt chẳng kém gì bất kỳ chủ đề trọng đại nào khác; nhưng có ai đó gọi kẻ ba hoa của chúng ta sang một góc phòng khác, thế là vị thám tử liền thuật lại cho người ngồi cạnh nghe rằng ông này ông nọ, vừa mới rời khỏi đây lúc nãy, có thói quen rửa đầu bằng nước lạnh mỗi buổi sáng; và cứ thế, hắn lặp lại gần như nguyên văn từng chữ những gì vừa được thủ thỉ với mình.
Sự thật là những kẻ tò mò chính là chiếc phễu của mọi cuộc đàm đạo; chúng chẳng thu nạp bất cứ thứ gì cho mục đích sử dụng của riêng mình, mà chỉ cốt để chuyển tiếp nó sang người khác: Chúng là những chiếc máng dẫn qua đó mọi điều hay lẽ phải cũng như chuyện thị phi được bàn tán trong thị trấn đều được chuyên chở. Những ai cảm thấy khó chịu vì chúng, hoặc nghĩ rằng mình phải chịu thiệt hại do cách cư xử ấy, hoàn toàn có thể tự mình khắc phục sự bất tiện đó; bởi vì chúng vốn chẳng phải là những kẻ tâm địa độc ác, và nếu bạn chịu khó cung cấp thông tin, bạn có thể phủ nhận bất cứ điều gì chúng từng nói trước đó bằng chính cái miệng của chúng. Việc được nghe thêm chi tiết về một sự việc là một trong những niềm vui lớn lao nhất có thể đến với chúng; và hiếm khi chúng kể lẹm vào chi tiết nào hơn là câu nói: "Thiên hạ đồn đại rằng," hoặc "Tôi nghe tin này từ một nguồn tin đáng tin cậy": Nhờ thế mà thiên hạ vẫn còn chỗ để tìm hiểu sự việc một cách tường tận hơn, và có cơ hội cho một nguồn tin tốt hơn để bác bỏ những gì đã được thốt ra bởi một nguồn tin vốn dĩ cũng tốt lành.
Tôi chưa từng thấy tính cách này lố bịch hơn khi hiện thân ở một người cha, kẻ luôn tha thiết dò la xem con trai mình đã tiêu xài những giờ rảnh rỗi ra sao; nếu đó là một cách vô bổ toàn tập, thì chẳng có niềm vui nào lớn hơn sự hân hoan mà kẻ tò mò bộc lộ khi thấy con mình bước theo những dấu chân đầy hy vọng của chính hắn! Nhưng thói đời này ở đàn ông thể hiện thú vị nhất khi họ bàn luận về một điều gì đó vốn không hoàn toàn thích hợp để người thứ ba lắng nghe, mà tự thân nó lại chẳng có gì đặc biệt. Hôm nọ, có một chàng trai trẻ ăn vận bảnh bao bước vào, và ngay lập tức hai vị khách thuộc giống loài này liền xúm lại xì xào bàn tán về gia thế của anh ta. Tôi tình cờ nghe được ngắt quãng từng đoạn: Rằng bà ấy là dì của anh ta; rồi một câu đáp: À vâng, bà ấy ở đằng đằng ngoại; rồi lại tiếp với giọng nhỏ hơn: Cha anh ta thường đội bộ tóc giả sẫm màu hơn; câu đáp: Không hẳn thế đâu. Nhưng vị công tử này đi giày cao gót hơn cơ.
Theo quan điểm của tôi, những kẻ tò mò sở dĩ như vậy chỉ vì tâm trí chúng trống rỗng, và chẳng có gì nguy hiểm cho bằng việc đem những bí mật thổ lộ với chúng; bởi vì chính cái tâm lý thích dò la ấy cũng khiến chúng trở nên vô duyên chẳng kém trong việc bép xép truyền bá thông tin: Thế nhưng chẳng ai, dẫu có giao du với chúng, lại phải đặt mình vào thế yếu trước chúng, bởi vì chúng cũng sẽ thấy thỏa mãn với những chuyện cỏn con không kém. Khi đã có đủ củi lửa, người ta chẳng mặn mà gì việc bận tâm đó là loại củi gì — Vì thế, những câu kết của các bản tin tức đại loại như: "Tin này cần phải được xác thực," "Sự việc này làm dấy lên nhiều đồn đoán," và "Thời gian sẽ đưa ra câu trả lời cho sự việc," đều được chúng ngấu nghiến đọc và ngẫm nghĩ chứ không hề xem đó chỉ là những lời thừa thãi vô nghĩa.
Người ta đôi khi có thể bắt gặp thói quen này đi kèm với một khao khát vô độ muốn biết những gì đang diễn ra, nhưng lại chẳng hề xoay chuyển nó thành bất kỳ mục ích nào trên đời ngoài việc dùng làm trò giải trí cho riêng mình. Một tâm hồn được thỏa mãn theo cách này vốn thích hợp với sự hài hước và tính khôi hài, được rèn giũa để trở thành một nhân vật dửng dưng với thế sự; và cũng giống như tôi, chỉ đóng vai trò một kẻ bàng quan thuần túy. Sự tò mò này, khi thiếu vắng ác ý hay vụ lợi cá nhân, sẽ tích trữ trong trí tưởng tượng một kho tàng những tình tiết chắc chắn sẽ mang lại niềm vui khi chúng được mang ra bàn tán trong các cuộc trò chuyện. Nếu người ta có thể thấu tỏ, từ bậc quyền quý cao sang nhất cho đến kẻ hầu người hạ thấp kém nhất, mọi âm thầm mưu tính, tình cảm, niềm vui và lợi ích khác nhau của nhân loại, thì há đó chẳng phải là màn hề liên hoan thú vị nhất tưởng tượng được sao, khi ta quan sát con người ta trong những suy nghĩ thầm kín và hành động công khai lại khác xa nhau biết nhường nào, còn hơn cả lúc họ đội mũ ngủ và chít khăn trùm đầu dài?
Thưa Ngài Spectator,
Plutarch kể cho chúng ta nghe rằng Caius Gracchus, nhà chính trị người La Mã, thường bị sự xúc động lôi cuốn vào lối nói năng lớn tiếng và náo động đến mức căng thẳng cả giọng và chẳng thể nói tiếp được nữa. Để khắc phục sự quá đà này, ông có một người đầy tớ thông minh tên là Licinius, luôn túc trực bên cạnh với một chiếc còi ống hoặc nhạc cụ để điều chỉnh giọng nói; bất cứ khi nào nghe thấy chủ nhân bắt đầu lớn giọng, hắn lập tức tấu lên một nốt trầm dịu nhẹ; và người ta kể rằng khi ấy Caius liền lập tức hạ giọng và trở nên bình tĩnh.
Khi nhớ lại câu chuyện này, tôi thường tự hỏi tại sao một nhạc cụ hữu ích như vậy lại bị bỏ phế lâu đến thế; nhất là khi chúng ta nhận thấy rằng nghĩa cử tốt đẹp ấy của Licinius đã lưu danh ông qua nhiều thế kỷ, thiết nghĩ điều đó đáng lẽ phải khích lệ một ai đó khôi phục lại nó, nếu không vì lợi ích chung của công chúng, thì ít ra cũng vì uy tín của chính bản thân họ. Người ta có thể phản đối rằng những kẻ la lối lớn tiếng của chúng ta quá đỗi say mê thứ âm thanh của chính chúng, đến mức chúng sẽ chẳng mảy may vui vẻ gì khi bị người hầu cản trở: Nhưng dẫu điều này có đúng đi bất cứ chăng nữa, chắc chắn bất kỳ ai trong số thính giả của họ cũng có một lý lẽ hoàn toàn chính đáng để tấu lên một nốt trầm nhằm tự vệ. Tóm lại, chẳng thấy bóng dáng Licinius nào xuất hiện mà tiếng ồn thì ngày một gia tăng, tôi bèn quyết định dành trọn kỳ nghỉ dài vừa qua cho lợi ích của đất nước mình; và cuối cùng, với sự trợ giúp của một nghệ nhân tài hoa (người chuyên làm việc cho Hội Hoàng gia), tôi đã gần như hoàn thiện thiết kế của mình, và sẽ sẵn sàng trong một thời gian ngắn tới đây để cung cấp cho công chúng bất kỳ số lượng nào những nhạc cụ này mà họ muốn, hoặc để đặt tại các quán cà phê, hoặc để mang theo sử dụng riêng. Trong lúc chờ đợi, tôi sẽ bày tỏ sự kính trọng đối với một số quý ông mà tôi thừa biết đang có nguy cơ phạm lỗi với chiếc nhạc cụ này, bằng cách gửi cho họ những bức thư riêng, trong đó tôi chỉ viết độc một câu: Hãy sắm lấy một Licinius.
Tôi lẽ ra không nên làm phiền Ngài thêm nữa, nếu không kết thúc bằng lời khẩn khoản mong Ngài hãy chấp nhận một trong những chiếc còi này, sẽ được gửi lại cho Ngài qua chỗ Buckley; và tôi hy vọng nó sẽ hữu ích với Ngài, vì bản thân Ngài vốn là người trầm lặng nên càng dễ hứng chịu những lời lăng mạ từ những kẻ ồn ào.
Kính thư Ngài, &c.
W. B.
Gần như tôi quên mất không thông báo với Ngài rằng, như một sự cải tiến đối với nhạc cụ này, sẽ có một nốt đặc biệt mà tôi gọi là Nốt Câm (Hush-Note); và thứ này sẽ được sử dụng để chống lại những câu chuyện lê thê, những lời thề thốt, tục tĩu, và những thứ tương tự.
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 229 Thứ Tư, ngày 22 tháng 11 năm 1711 Addison
—Spirat adhuc amor,
Vivuntque commissi calores
Æoliæ fidibus puellæ.
Hor.
Giữa vô số tác phẩm cổ đại nổi tiếng vẫn còn có thể chiêm ngưỡng tại Roma, có phần thân của một bức tượng đã mất đi hai tay, hai chân và cả phần đầu; thế nhưng lại thể hiện một kỹ nghệ điêu khắc tinh xảo đến nhường ấy ở phần còn lại, khiến Michael Angelo từng tuyên bố ông đã học được toàn bộ nghệ thuật của mình từ đó. Quả thực, ông đã nghiên cứu nó chăm chú đến mức tạo ra phần lớn các bức tượng của mình, và thậm chí cả những bức tranh theo phong cách đó, mượn theo cách diễn đạt của người Ý là Gusto; chính vì lý do này mà bức tượng cụt tay cụt chân ấy vẫn được gọi là Ngôi trường của Michael Angelo.
Một đoạn trích của Sappho, mà tôi dự định dùng làm chủ đề cho bài viết này, cũng có được danh tiếng lớn lao trong giới thi sĩ và nhà phê bình chẳng kém gì bức tượng tàn tật vừa được nhắc đến ở trên. Một số đồng hương của chúng ta, và đặc biệt là ông Dryden, có vẻ rất thường xuyên mô phỏng theo nó trong các trước tác kịch nghệ cũng như trong những thơ phẩm viết về tình yêu.
Bất kể nguyên nhân của bài thơ này là gì, độc giả người Anh sẽ thấu cảm trọn vẹn những nét đẹp của nó, nếu giả định rằng nó được viết dưới góc nhìn của một người tình đang ngồi bên cạnh người thương. Tôi xin bày tỏ ba bản dịch khác nhau của nguyên tác tuyệt mỹ này: bản đầu tiên do Catullus thực hiện, bản thứ hai của ông Boileau, và bản cuối cùng thuộc về một quý ông có bản dịch bài Thánh thi dâng kính Venus từng nhận được sự ngưỡng mộ vô cùng xứng đáng.
Gửi Lesbia
Ille mî par esse deo videtur,
Ille, si fas est, superare divos,
Qui sedens adversus identidem te,
Spectat, et audit.
Dulce ridentem, misero quod omnis
Eripit sensus mihi: nam simul te,
Lesbia, adspexi, nihil est super mî
Quod loquar amens.
Lingua sed torpet, tenuis sub artus
Flamnia dimanat, sonitu suopte
Tinniunt aures, gemina teguntur
Lumina nocte.
Độc giả uyên bác của tôi thừa hiểu lý do tại sao một trong số các câu thơ này được in bằng kiểu chữ La Mã; và nếu vị ấy đối chiếu bản dịch này với nguyên tác, sẽ nhận ra rằng ba khổ thơ đầu được chuyển ngữ gần như từng chữ một, không chỉ giữ nguyên vẻ tao nhã mà còn mang nhịp điệu ngắn gọn súc tích vốn vô cùng nổi bật trong tiếng Hy Lạp, và là nét đặc trưng riêng có của thể thơ Sappho. Tôi không tài nào tưởng tượng nổi vì lý do gì mà phu nhân Dacier lại nói với chúng ta rằng khúc ca này của Sappho được bảo lưu nguyên vẹn trong tác phẩm của Longinus, trong khi hiển nhiên với bất cứ ai lật xem phần trích dẫn tác giả đó đều thấy rằng chí ít phải còn có một khổ thơ nữa đã không được truyền lại cho chúng ta.
Bản dịch thứ hai của đoạn trích này mà tôi xin trích dẫn ở đây là của ngài Boileau.
Heureux! qui prés de toi, pour toi seule soûpire:
Qui jouït du plaisir de t'entendre parler:
Qui te voit quelquefois doucement lui soûrire.
Les Dieux, dans son bonheur, peuvent-ils l'égaler?
Je sens de veine en veine une subtile flamme
Courir par tout mon corps, si-tost que je te vois:
Et dans les doux transports, où s'egare mon ame,
Je ne sçaurois trouver de langue, ni de voix.
Un nuage confus se répand sùr ma vuë,
Je n'entens plus, je tombe en de douces langueurs;
Et pâle, sans haleine, interdite, esperduë,
Un frisson me saisit, je tremble, je me meurs.
Độc giả sẽ nhận thấy đây giống một sự phỏng tác hơn là một bản dịch. Các tình tiết không nằm san sát nhau và nối tiếp nhau với cường độ cùng cảm xúc mãnh liệt như trong nguyên tác. Tóm lại, ngài Boileau đã mang đến cho chúng ta tất cả chất thơ, nhưng chưa truyền tải hết sức nặng đam mê của đoạn trích lừng danh này. Cuối cùng, tôi xin giới thiệu đến bạn đọc bản dịch tiếng Anh.
I
Blest as th'immortal Gods is he,
The Youth who fondly sits by thee,
And hears and sees thee all the while
Softly speak and sweetly smile.
II
'Twas this deprived my Soul of Rest,
And raised such Tumults in my Breast;
For while I gaz'd, in Transport tost,
My Breath was gone, my Voice was lost:
III
My Bosom glowed; the subtle Flame
Ran quick through all my vital Frame;
O'er my dim Eyes a Darkness hung;
My Ears with hollow Murmurs rung.
IV
In dewy Damps my Limbs were chil'd;
My Blood with gentle Horrors thrill'd;
My feeble Pulse forgot to play;
I fainted, sunk, and dy'd away.
Thay vì đưa ra bất kỳ nhận xét nào về bản dịch cuối cùng này, tôi xin thỉnh cầu độc giả uyên bác của mình hãy tìm đọc những lời phê bình mà Longinus đã viết về nguyên tác. Qua đó, vị ấy sẽ biết mình nên dành sự ưu ái cho bản dịch nào. Tôi chỉ xin nói thêm rằng bản dịch này được chấp bút bằng chính tinh thần của Sappho, và tiệm cận tiếng Hy Lạp nhất trong khả năng cho phép của thiên bướu ngôn ngữ chúng ta.
Longinus đã nhận xét rằng sự miêu tả tình yêu này ở Sappho là một bản sao hoàn hảo của tự nhiên, và tất cả những chi tiết nối tiếp nhau trong cơn lốc cảm xúc đó, dẫu thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn với nhau, thực chất lại chính là những gì diễn ra trong những cơn cuồng loạn của ái tình.
Tôi lấy làm ngạc nhiên khi không một nhà phê bình hay biên tập viên nào từng qua tay họ khúc ca này lại nhân cơ hội đó để nhắc đến một tình tiết được Plutarch kể lại.
Tác giả đó, trong câu chuyện nổi tiếng về Antiochus - người đem lòng yêu Stratonice, mẹ kế của mình, và (không dám thổ lộ niềm đam mê) đành giả vờ đổ bệnh nằm liệt giường - đã cho chúng ta biết rằng vị y sĩ Erasistratus đã phát hiện ra bản chất căn bệnh của chàng hoàng tử nhờ vào những triệu chứng tình yêu mà ông đã học được từ các trước tác của Sappho.
Stratonice đang có mặt trong phòng của hoàng tử tương tư khi những triệu chứng ấy bộc lộ trước vị y sĩ của chàng; và rất có thể chúng chẳng khác biệt là bao so với những gì Sappho đã miêu tả ở đây về một người tình đang ngồi bên cạnh người thương. Câu chuyện về Antiochus vốn dĩ quá đỗi quen thuộc đến mức tôi không cần phải kể thêm đoạn kết của nó, bởi nó chẳng có chút liên quan nào đến chủ đề hiện tại của tôi.
C.
Chú thích 1: Bức tượng nam khỏa thân Belvidere Torso tại Vatican.
Chú thích 2: Bản dịch khác của Ambrose Philips. Xem chú thích ở số 223.
Chú thích 3: Bị thiếu trong các bản in được biết đến thời bấy giờ, nay được bổ sung bằng phỏng đoán.
Chú thích 4: Trong tác phẩm Đời tư Demetrius của Plutarch. "Khi những người khác bước vào, Antiochus hoàn toàn không hề xúc động. Nhưng khi Stratonice bước vào, như nàng vẫn thường làm, chàng biểu lộ toàn bộ những triệu chứng được miêu tả bởi Sappho: giọng nói nghẹn ngào, gương mặt bừng đỏ, ánh mắt uể oải, mồ hôi vã ra bất chợt, nhịp đập thổn thức; và cuối cùng, khi niềm đam mê áp đảo tinh thần, chàng ngất lịm đi với sắc mặt tái nhợt như người chết."
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 230 Thứ Sáu, ngày 23 tháng 11 năm 1711 Steele
Homines ad Deos nullâ re propiùs accedunt, quam salutem Hominibus dando.
Tull.
Bản tính con người hiện lên là một thực thể vô cùng dị hợm, hoặc vô cùng tốt đẹp, tùy thuộc vào những lăng kính khác nhau mà qua đó nó được nhìn nhận. Khi chúng ta chứng kiến những con người mang tâm lý sục sôi giận dữ, hoặc nuôi dưỡng những mưu đồ đen tối, xé xác lẫn nhau bằng bạo lực công khai hay ngấm ngầm hạ bệ nhau bằng phản trắc lén lút; khi chúng ta quan sát những mục đích thấp hèn và hẹp hòi được theo đuổi bằng những thủ đoạn nhục nhã và bất lương; khi chúng ta ngắm nhìn con người hòa mình vào xã hội cứ như thể để hủy diệt nó; chúng ta thậm chí cảm thấy hổ thẹn vì giống loài của chính mình, và bất mãn với sự tồn tại của bản thân:
Nhưng dưới một góc nhìn khác, khi chúng ta thấy họ hiền hòa, lương thiện và nhân ái, tràn đầy lòng quan tâm cao thượng đối với sự thịnh vượng chung, đồng cảm với những nỗi thống khổ của nhau và san sẻ những thiếu thốn cho nhau, chúng ta khó lòng tin rằng họ là những sinh thể cùng loài. Dưới góc độ này, họ hiện lên tựa các vị thần đối với nhau, qua việc thực thi quyền năng cao quý nhất là làm việc thiện; và lời khen ngợi lớn lao nhất mà chúng ta từng có thể dành cho sự tồn tại của chính mình, chính là việc gọi disposition tâm trí ấy là lòng nhân đạo (Humanity). Chúng ta không khỏi nhận thấy một niềm hoan hỉ dâng trào trong lồng ngực khi chứng kiến hoặc lắng nghe một hành động cao thượng, dẫu cho chúng ta hoàn toàn không có chút vụ lợi cá nhân nào trong đó. Tôi không thể đưa ra một ví dụ nào xác đáng hơn thế, ngoài bức thư của Pliny, trong đó ông hết lời ca ngợi và giới thiệu một người bạn bằng cả tấm chân tình, và thiết nghĩ, sẽ là một niềm vui lớn lao biết bao khi được biết kết cục của bức thư này, dẫu cho mỗi một nhân vật liên quan đến nó đã nằm dưới nấm mồ từ bao nhiêu thế kỷ qua.
Gửi MAXIMUS,
Những gì tôi sẵn lòng làm cho bất kỳ người bạn nào của anh, tôi nghĩ giờ đây mình có thể tự tin thỉnh cầu cho một người bạn của tôi. Arrianus Maturius là nhân vật khả kính bậc nhất ở quê hương ông; khi tôi gọi ông ấy như thế, tôi không nói về gia sản của ông, dẫu cho tài sản ấy rất dồi dào, mà nói về sự chính trực, công minh, điềm đạm và thận trọng của ông; những lời khuyên của ông rất hữu ích cho tôi trong công việc, và phán đoán của ông trong các vấn đề học thuật cũng vậy. Sự trung thành, lòng chân thật và trí tuệ minh mẫn của ông là vô cùng to lớn; ngoài ra, ông yêu mến tôi như anh vậy, không có lời nào có thể diễn tả một tình cảm nồng nàn hơn thế. Ông chẳng hề có chút tham vọng trèo cao nào; và dẫu có thể vươn lên hàng ngũ quý tộc cao nhất, ông vẫn giữ mình ở một bậc thấp hơn; thế nhưng tôi tự thấy mình có bổn phận phải dốc sức phục vụ và nâng đỡ ông; và do đó tôi muốn tìm cách vun vén thêm cho những vinh tước của ông trong khi ông không hề mong đợi cũng như chẳng hay biết gì, thậm chí dẫu ông có từ chối đi nữa. Tóm lại, tôi muốn dành cho ông một điều gì đó thật vinh dự nhưng không phiền toái, và tôi khẩn khoản xin anh hãy giúp ông giành được cơ hội đầu tiên kiểu này xuất hiện, nhờ đó anh không chỉ làm ơn cho tôi mà còn cho cả ông ấy nữa; bởi vì dẫu ông không thèm khát nó, tôi biết ông sẽ biết ơn và ghi nhận sự chiếu cố của anh chân thành chẳng khác nào khi chính ông cất lời xin xỏ.
Thưa Ngài Spectator,
Những suy ngẫm trong một số bài viết của Ngài về phương thức giáo dục nô lệ đang thịnh hành hiện nay đã làm bùng lên một hoài bão, nếu không được Ngài ngăn chặn, tôi e rằng sẽ đẩy mình vào một cuộc phiêu lưu vô cùng gian khó, dẫu không phải là không hữu ích. Tôi sắp sửa dấn thân, vì lợi ích của giới trẻ Anh quốc, để truyền dạy cho họ theo cách mà những trang sách nguy hiểm nhất trong Virgil hoặc Homer có thể được họ nghiền ngẫm với niềm vui thích lớn lao và hoàn toàn an toàn cho thân thể.
Nếu tôi có thể thuyết phục được một số ít các bậc phụ huynh để vinh dự nhận được sự bảo bọc của họ (vì tôi không đủ anh hùng để cứu vớt số đông), ý định của tôi là sẽ lui về một chốn tĩnh mịch dễ chịu cùng với họ; dẫu rằng vẫn nằm trong vùng lân cận của một thành phố, nhằm thuận tiện cho việc thụ giáo âm nhạc, khiêu vũ, vẽ tranh, thiết kế, hoặc bất kỳ tài nghệ nào khác tương tự được cho là có thể tạo ra những trò giải trí thích đáng và thú vị gần bằng những trò chơi bần tiện nhỏ nhặt mà đám học sinh bẩn thỉu vô cùng mê mẩn. Người ta có thể dễ dàng tưởng tượng ra một hội nhóm xinh xắn như thế, không giao du với bất kỳ ai kém cỏi hơn mình, đôi khi được dung nạp như những thành phần không kém phần thú vị trong các tầng lớp thượng lưu, được ca tụng và ve vuốt vì những tài nghệ nho nhỏ của họ, và được tôi luyện qua những cuộc đàm đạo như thế để hướng tới một tâm hồn hào hiệp nhất định, có thể sớm làm quen với một số nhà văn Anh tao nhã nhất. Khi đã có được cho mình một chút khẩu vị tương đối về sách vở, họ sẽ tự làm chủ ngôn ngữ La-tinh bằng những phương pháp dễ dàng hơn nhiều so với những sách giáo khoa của Lilly, với ít khó khăn hoặc sự kháng cự chẳng kém gì các thiếu nữ học nói tiếng Pháp, hay học hát các vở opera Ý. Khi họ đã tiến xa đến chừng đó, đã đến lúc định hình gu thẩm mỹ của họ một cách chính xác hơn một chút: Bất kỳ ai có được sự cảm thụ thực sự về văn phong tinh tế đều có thể, với niềm vui lớn lao cho cả bản thân lẫn họ, cùng nhau điểm qua các nhà sử học, thi sĩ và diễn giả La-tinh vĩ đại nhất, đồng thời chỉ ra những nét đẹp xuất chúng của họ; phác họa cho họ một sơ đồ niên đại ngắn gọn, một góc nhìn nhỏ về địa danh, huy chương, thiên văn học, hay bất cứ thứ gì khác có thể nuôi dưỡng tốt nhất tính tò mò ham học hỏi vốn rất tự nhiên ở lứa tuổi đó. Những ai trong số họ dù chỉ có chút ít tia lửa thiên tài, một khi đã được đánh thức bởi những tư tưởng hào quang và tư tưởng vĩ đại của những tác giả được ngưỡng mộ đó, tôi tin rằng khó lòng có thể kìm hãm họ khỏi việc thử sức với ngôn ngữ chị em khó nhằn hơn kia, mà những nét đẹp siêu việt của nó họ đã từng nghe ca tụng không biết bao nhiêu lần như là niềm tự hào và kỳ quan của toàn bộ thế giới học thức. Trong khi đó, việc rèn giũa văn phong qua việc viết lách những tác phẩm nhẹ nhàng đòi hỏi trí tưởng tượng nhiều hơn là óc phán đoán là điều cần thiết; và điều đó thường xuyên được thực hiện bằng ngôn ngữ bản xứ của họ, điều mà thiết nghĩ ai nấy cũng nên bận tâm vun trồng nhất, đặc biệt là những bức thư tín, nơi một quý ông thường xuyên có dịp để thể hiện bản sắc riêng của mình. Một nhóm thanh niên tuấn tú, hào hiệp sa chân vào một lối sống như thế sẽ tạo nên gần như một học viện nhỏ, và không còn nghi ngờ gì nữa, họ sẽ chứng tỏ mình chẳng phải là những người bạn đồng hành tồi tệ đến mức không thể cám dỗ một người khôn ngoan hơn hòa mình vào các trò chơi của họ, và lôi kéo họ vào những cuộc vui nghiêm túc mang lại sự dạy dỗ chẳng kém gì những bài học uy nghiêm nhất. Tôi không nghi ngờ gì rằng việc tranh tài xem ai trong số họ ngâm vịnh một đoạn thơ hay bài diễn văn thật uyển chuyển, hoặc đôi khi cùng nhau diễn lại một phân cảnh của Terence, Sophocles hay chính Shakespeare của chúng ta, hoàn toàn có thể trở thành một trong những trò chơi ưa thích của họ. Vụ án Milo lại có thể được biện hộ trước những vị thẩm phán khoan dung hơn, Caesar một lần nữa được dạy cho biết sợ hãi, và một thế hệ người Athens khác lại sục sôi căm phẫn trước tham vọng của một Philip khác. Giữa những trò giải trí cao quý này, chúng ta có thể hy vọng được nhìn thấy những mầm non đầu tiên của trí tưởng tượng ngày một bừng sáng thành trí tuệ, sự ngây thơ của họ thăng hoa thành đức hạnh, và lòng tốt chưa từng trải đời của họ được dẫn dắt đến tình yêu đất nước cao thượng.
Kính thư, &c.
T.
Chú thích 1: của mỗi
Chú thích 2: Pliny, Jun, Epist. Bk. II. Ep. 2. Phần trước của bài viết này là của John Hughes.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 231 Thứ Bảy, ngày 24 tháng 11 năm 1711 Addison
O Pudor! O Pietas!
Mart.
Khi điểm qua những lá thư nhận được gần đây từ các độc giả, tôi bắt gặp bức thư sau đây, được viết với một tinh thần tao nhã đến mức bản thân tôi vô cùng thích thú, và không nghi ngờ gì rằng nó cũng sẽ được độc giả đón nhận nồng nhiệt.
Thưa Ngài Spectator,
Ngài, một người chẳng lạ lẫm gì với các buổi hội họp công cộng, chắc hẳn không thể không nhận ra sự kính sợ mà chúng thường áp đặt lên những kẻ buộc phải thể hiện bất kỳ tài năng nào trước mặt đông đảo mọi người. Đây là một dạng thức khốn đốn tao nhã mà những tâm hồn thanh cao dễ mắc phải nhất, và do đó rất đáng được nhắc đến trong bài viết của Ngài. Không ít hảo hán từng đánh đuổi kẻ thù trên chiến trường lại rơi vào cảnh hoảng loạn tột độ khi phải cất lời phát biểu trước một nhóm bạn bè ở quê nhà; người ta có thể nghĩ rằng có một thứ ma lực nào đó trong ánh mắt của một vòng tròn đông đảo những con người, khi tất cả cùng chĩa thẳng vào một cá nhân. Tôi từng chứng kiến một diễn viên mới vào nghề trong một vở kịch bi thương bị bủa vây đến mức gần như chẳng thể thốt nên lời hay cử động, và tôi đã cứ ngóng chờ anh ta lăn ra chết trước khi dạo kịch tính đến tận ba màn trước lúc cây dao găm hay chén độc dược được mang ra. Sẽ chẳng có gì là thừa thãi nếu một người như thế ban đầu được giới thiệu trong hình hài một bóng ma hay một bức tượng, cho đến khi anh ta lấy lại được tinh thần và trở nên sung sức cho một vai diễn bằng xương bằng thịt.
Vì sự sụp đổ bất thình lình ấy của bản thân bộc lộ một sự thiếu tự tin vốn dĩ không hề khó chịu, nó đồng thời ngụ ý sự kính trọng lớn lao nhất có thể dành cho khán thính giả. Đó là một thứ hùng biện câm lặng, khẩn cầu sự chiếu cố của họ tốt hơn nhiều so với những gì lời nói có thể làm được; và chúng ta thấy lòng quảng đại của họ tự nhiên được lay động để nâng đỡ những kẻ đang chật vật mang lại tiếng cười vui cho họ. Tôi vô cùng hoan hỉ trước một trường hợp gần đây tại buổi biểu diễn opera Almahide, trong sự khích lệ dành cho một nữ ca sĩ trẻ, người mà sự lo lắng vượt mức bình thường trong lần xuất hiện đầu tiên đã giúp cô ghi điểm không kém gì giọng hát du biểu và màn trình diễn chuẩn mực của mình. Sự rụt rè thuần túy mà thiếu đi tài năng thì thật ngượng ngùng; còn tài năng mà không có sự khiêm nhường lại trở nên hống hách. Nhưng tài năng khiêm nhường có một sự đảm bảo kép để được đón nhận, và thường gặp được những người bảo trợ nhiều chẳng kém gì người chiêm ngưỡng.
Kính thư, &c.
Thật bất khả kháng khi một cá nhân có thể phát huy tối đa lợi thế của mình trong một buổi hội họp, bất kể vai trò của họ là ca hát hay diễn thuyết, nếu họ đang phải gánh chịu những áp lực quá đỗi nặng nề của sự rụt rè. Tôi nhớ rằng, khi đàm đạo với một người bạn của mình về sức mạnh của phát âm, cuộc trò chuyện đã dẫn dắt chúng tôi đến việc liệt kê các cơ quan phát ngôn khác nhau mà một nhà hùng biện cần phải hoàn thiện, chẳng hạn như lưỡi, răng, môi, mũi, vòm họng và khí quản. Nghe vậy, bạn tôi liền bảo: Anh đã bỏ sót cơ quan trọng yếu nhất trong số đó rồi, chính là cái trán.
Thế nhưng dẫu cho sự e thẹn thái quá cản trở chiếc lưỡi và khiến nó không còn thích hợp với chức năng của mình, một tỷ lệ vừa phải của đức tính ấy vẫn được xem là cần thiết đến mức các nhà hùng môn đã khuyến khích các môn sinh coi nó như một chi tiết đặc thù trong nghệ thuật của họ. Cicero bảo rằng ông chưa từng ưa chuộng một nhà hùng biện nào mà lại không tỏ ra có đôi chút bối rối khi bắt đầu bài diễn văn của mình, và thú nhận rằng bản thân ông chưa bao giờ cất lời trong một bài diễn thuyết mà không mang theo sự run rẩy và lo lắng. Quả thực, đó là một thứ sự kính cẩn nhường nhịn vốn dĩ dành cho một đại hội đồng, và hiếm khi thất bại trong việc khơi gợi lòng nhân ái ở khán giả đối với người đang cất lời. Người cộng sự của tôi đã lưu ý rằng những người dũng cảm nhất thường tỏ ra rụt rè trong những dịp như thế, và quả thật chúng ta có thể nhận thấy rằng, nhìn chung chẳng có sinh linh nào trơ trẽn hơn một kẻ hèn nhát.
—Linguá melior, sed frigida bello
Dextera—
Một chiếc lưỡi bạo dạn và một cánh tay yếu ớt chính là phẩm chất của Drances trong tác phẩm của Virgil; cũng như Homer, để diễn tả một kẻ vừa nhút nhát vừa xấc láo, đã sử dụng một hình ảnh ví von hiếm hoi tìm thấy trong các trước tác của ông; ấy là hắn ta sở hữu ánh mắt của một loài chó, nhưng lại mang trái tim của một con hươu.
Sự khiêm nhường đúng mực và hợp lý không chỉ tôn vinh tài hùng biện, mà còn làm nổi bật mọi tài năng vĩ đại khác mà một con người có thể sở hữu. Nó tôn lên tất cả các đức tính đi kèm theo nó giống như những khoảng tối trong hội họa, làm nổi bật và tròn đầy từng đường nét, đồng thời khiến sắc màu trở nên rực rỡ hơn, dẫu cho chúng không chói lọi bằng khi thiếu vắng nó.
Sự khiêm nhường không chỉ là một món trang sức, mà còn là một lớp giáp bảo vệ cho đức tính. Nó giống như một thứ cảm giác nhanh nhạy và tinh tế trong tâm hồn, khiến cô ấy co mình lại và rút lui khỏi mọi thứ ẩn chứa hiểm nguy. Đó là một sự nhạy cảm tuyệt vời, cảnh báo cô phải tránh xa ngay từ cái nhìn đầu tiên của mọi điều tổn hại.
Tôi hiện tại không thể hồi tưởng lại địa điểm hay thời gian của sự việc sắp nhắc tới; nhưng tôi đã đọc được ở đâu đó trong lịch sử Hy Lạp cổ đại rằng phụ nữ ở xứ sở nọ từng bị một cơn u uất khó hiểu bao trùm, khiến một số người trong số họ tìm đến cái chết để giải thoát. Viện Nguyên lão, sau khi thử nghiệm nhiều biện pháp để ngăn chặn tệ nạn tự sát vốn quá ư phổ biến này, đã ban hành một chiếu chỉ rằng bất kỳ người phụ nữ nào dù với bất kỳ lý do gì dám ra tay sát hại chính mình, xác chết của họ sẽ bị đem bêu trần trụi giữa phố và kéo lê qua khắp thành phố một cách công khai nhất. Chiếu chỉ này ngay lập tức chặn đứng tập tục vốn dĩ trước đó vô cùng phổ biến. Chúng ta có thể thấy qua trường hợp này sức mạnh của sự khiêm nhường nơi phái nữ, vốn đủ sức chiến thắng cả sự bạo liệt của cơn cuồng loạn và nỗi tuyệt vọng. Nỗi sợ hãi sự ô nhục ở phái đẹp, vào những ngày tháng đó, lấn át cả nỗi sợ cái chết.
Nếu sự khiêm nhường có sức ảnh hưởng lớn lao đến nhường ấy đối với các hành vi của chúng ta, và trong nhiều trường hợp là một thứ hàng rào kiên cố bảo vệ đức tính; thì điều gì có thể làm suy mòn đạo đức hơn thứ phép xã giao đang ngự trị trong tầng lớp những kẻ thiếu suy nghĩ của nhân loại, coi sự khiêm nhường chân thành nhất trong hành vi của chúng ta là lỗi thời; đề cao sự trơ trẽn như một phong cách giáo dục tốt, và giữ cho một con người luôn ngẩng cao đầu, không phải vì anh ta vô tội, mà bởi vì anh ta chẳng còn biết xấu hổ?
Seneca coi sự khiêm nhường là một thứ phanh hãm thói hư tật xấu mạnh mẽ đến mức ông khuyên chúng ta nên thực hành nó trong thầm kín, và khuyên chúng ta hãy nuôi dưỡng nó trong bản thân mình vào những dịp tưởng tượng, khi những dịp thực tế không xuất hiện; bởi vì đó chính là ý nghĩa trong lời răn của ông rằng, khi chúng ta ở một mình, trong những khoảng không tịch mịch nhất, chúng ta nên tưởng tượng rằng Cato đang đứng trước mặt và chứng kiến mọi điều chúng ta làm. Tóm lại, nếu bạn trục xuất sự khiêm nhường ra khỏi thế gian, cô ấy sẽ mang theo một nửa đức tính tồn tại trong đó.
Sau những suy ngẫm này về sự khiêm nhường xét như một đức tính, tôi phải lưu ý rằng tồn tại một thứ sự khiêm nhường lệch lạc đáng bị chế giễu một cách công bằng, và chính những kẻ thường tự hào nhất về sự tự tin lịch lãm của mình lại hay bộc lộ điều này nhất. Nó xảy ra khi một người cảm thấy xấu hổ khi hành động đúng theo lý trí của mình, và bằng mọi giá không muốn bị bắt quả tang đang thực hiện những bổn phận mà vì sự hoàn thành chúng, họ được sai phái đến thế gian này. Không ít kẻ phóng đãng trơ trẽn sẽ đỏ mặt nếu bị bắt gặp đang đàm đạo về một vấn đề nghiêm túc, và sẽ khó lòng ngẩng cao đầu sau khi thốt lên một tư tưởng tôn giáo. Sự đoan trang trong hành vi, mọi biểu hiện bên ngoài của đức tính và sự ghê tởm thói hư tật xấu đều được nhóm người da mặt dày này cẩn trọng né tránh, xem đó là thứ làm hạ thấp sự vui tươi của tính khí họ và không thể tránh khỏi việc mang lại sự ô nhục cho bản thân. Đó là một sự nghèo nàn trong tâm hồn, một sự hèn nhát đáng khinh bỉ, một trạng thái tâm trí đê hèn thoái hóa đến mức người ta sẽ nghĩ bản chất con người không thể vướng phải, nếu chúng ta không bắt gặp những trường hợp như thế thường xuyên trong các cuộc đàm thoại thông thường.
Tồn tại một dạng sự khiêm nhường lệch lạc khác khiến một con người cảm thấy xấu hổ về thân phận, nguồn gốc, nghề nghiệp, sự nghèo khó hay những bất hạnh tương tự nằm ngoài lựa chọn ngăn chặn và ngoài tầm khả năng khắc phục của họ. Nếu một người trở nên lố bịch bởi bất kỳ hoàn cảnh nào vừa kể trên, anh ta lại càng trở nên lố bịch hơn gấp bội khi cảm thấy ngượng ngùng vì chúng. Lẽ ra chúng phải tạo cho anh ta cơ hội để phát huy một tinh thần cao thượng, lấy những sự hoàn mỹ mà mình đang nắm giữ để xoa dịu những khiếm khuyết nằm ngoài tầm với; hay nói theo một ẩn dụ vô cùng hóm hỉnh của một tác giả nổi tiếng, anh ta nên bắt chước Caesar, người vì cái đầu hói của mình đã che lấp khuyết điểm ấy bằng những vòng nguyệt quế.
C.
Chú thích 1: Bức thư này do John Hughes chấp bút.
Chú thích 2: Mrs. Barbier
Chú thích 3: Sử thi Iliad, quyển i, dòng 225.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 232 Thứ Hai, ngày 26 tháng 11 năm 1711 Hughes
Nihil largiundo gloriam adeptus est.
Sallust.
Người bạn hiền triết và nhân hậu của tôi, ngài Sir Andrew Freeport, chia đều thời gian của mình gần như tương đương giữa thành thị và thôn quê: Quãng thời gian ở thành phố được ông dành trọn cho công chúng và việc quản lý gia sản riêng; và sau mỗi ba hoặc bốn ngày trôi qua theo cách đó, ông lại lui về dinh cơ của mình cách thành phố vài dặm trong chừng ấy thời gian để tận hưởng không gian cho bản thân, gia đình và bằng hữu. Cứ thế, công việc và sự nghỉ ngơi, hay nói đúng hơn đối với ngài Andrew là sự nhọc nhằn và phút giây thư thái, bổ sung cho nhau. Chúng hoán đổi vị trí cho nhau với nhịp độ nhanh chóng đến mức chẳng có cái nào kịp biến thành thói quen hay chiếm lĩnh trọn vẹn con người ông, và ông cũng chẳng thể nào cảm thấy ngán ngẩm bất kỳ bên nào. Tôi thường bắt gặp ông tại câu lạc bộ của chúng tôi trong tâm trạng vui vẻ, dẫu đôi khi nét mặt vẫn phảng phất vẻ âu lo: Nhưng tại điền trang tĩnh mịch của mình, ông luôn thả lỏng hoàn toàn và là một người bạn đồng hành đúng như tôi mong đợi; và do đó tôi hiếm khi bỏ lỡ cơ hội đi cùng ông mỗi khi ông ngỏ lời mời mọc.
Hôm nọ, ngay khi chúng tôi vừa bước lên cỗ xe ngựa, hai ba kẻ ăn xin ở mỗi bên liền bám lấy cánh cửa xe, nài nỉ chúng tôi bố thí bằng thứ ngôn ngữ quen thuộc về người vợ hoặc người chồng đang đau ốm ở nhà, cùng ba bốn đứa con thơ dại đang quằn quại vì đói rét. Chúng tôi buộc phải buông ra ít tiền lẻ để tống khứ sự nài nỉ phiền nhiễu của chúng; rồi tiếp tục cuộc hành trình giữa những lời chúc phúc và hoan hô của đám người đó.
"Thế đấy," ngài Andrew cất lời, "chúng ta rời đi với những lời cầu nguyện và chúc lành của đám hành xin, và có lẽ cả sức khỏe của chúng ta sẽ được nâng ly chúc mừng tại quán rượu kế tiếp. Tóm lại, tất cả những gì chúng ta có thể tự hào là mình đã thúc đẩy nền thương nghiệp cho chủ quán nhậu và đóng góp thuế tiêu thụ đặc biệt cho chính phủ. Nhưng chúng ta nhìn thấy được bao nhiêu lúm lông cừu trên lưng những con người khốn khổ ấy chứ? Và khi lần tới họ lọt vào tầm ngắm của chúng ta, họ sẽ chẳng khá hơn trong trang phục là bao; họ buộc phải mãi sống trong những bộ rách rưới để trông ra vẻ là những đối tượng đáng thương. Nếu gia đình họ cũng thực sự bi đát như những gì họ mô tả, chắc chắn họ không thể mặc đẹp hơn và thậm chí còn phải chịu cảnh đói khát tồi tệ hơn rất nhiều; người ta sẽ nghĩ khoai tây là thứ bánh mì duy nhất của họ, và thức uống chỉ là dòng nước tinh tuyết; và khi ấy, những khách hàng cừ khôi nào có thể chờ đợi được từ những người nông dân đối với lượng len, ngũ cốc và gia súc của họ? Những khách hàng như thế, và một mức tiêu thụ như thế, chắc chắn chỉ có thể thúc đẩy lợi ích ruộng đất và giữ vững mức tiền thuê nhà cho các bậc điền chủ.
Trong số tất cả những người đang sống trên đời, chúng ta - những thương nhân sống bằng nghề mua bán - tuyệt đối không bao giờ được phép khích lệ đám hành khất. Hàng hóa chúng ta xuất khẩu quả thực là sản vật từ đất đai, nhưng phần lớn giá trị của chúng lại nằm ở sức lao động của con người: Thế nhưng chúng ta sẽ xuất khẩu được bao nhiêu sức lao động của những con người ấy khi chúng ta thuê họ ngồi không một chỗ? Bản thân khoản tiền bố thí mà họ nhận được từ chúng ta chính là tiền công của sự lười biếng. Tôi vẫn thường nghĩ rằng không một ai nên được phép nhận trợ cấp từ giáo xứ, hay cất lời xin xỏ trên đường phố, cho đến khi họ đã tự mình nỗ lực kiếm sống nhiều nhất có thể bằng chính đôi bàn tay lao động của mình; và khi đó công chúng mới chỉ nên bị đánh thuế để bù đắp vào phần thiếu hụt. Nếu quy tắc này được tuân thủ nghiêm ngặt, chúng ta sẽ nhìn thấy ở khắp mọi nơi một lực lượng lao động mới đông đảo đến mức theo mọi xác suất sẽ làm giảm giá thành của tất cả các mặt hàng thủ công của chúng ta. Bản chất của thương mại chính là mua rẻ bán đắt. Thương nhân phải thực hiện công đoạn khởi đầu với mức chi phí rẻ nhất có thể, để thu về lợi nhuận cao hơn khi hàng hóa quay vòng; và chẳng có gì giúp họ làm được điều này ngoài việc hạ thấp giá thành lao động trên tất cả các mặt hàng thủ công của chúng ta. Điều này cũng sẽ là con đường ngắn nhất để gia tăng số lượng các thị trường ngoại quốc của chúng ta: Sự sụt giảm trong giá thành sản phẩm sẽ bù đắp cho chi phí vận chuyển nó đến những vùng đất xa xôi hơn; và hệ quả tất yếu này sẽ mang lại lợi ích đồng đều cho cả giới địa chủ lẫn giới thương nhân. Vì sự gia tăng quá lớn của lực lượng lao động sẽ mang lại kết cục tốt đẹp này cho cả thương nhân lẫn quý ông, nên sự rộng lượng của chúng ta đối với những kẻ hành khất thông thường, cùng mọi vật cản khác đối với sự gia tăng của người lao động, đều có hại như nhau cho cả đôi bên."
Ngài Andrew sau đó tiếp tục khẳng định rằng việc hạ giá thành các mặt hàng sản xuất bằng cách bổ sung thêm rất nhiều nhân công sẽ chẳng gây bất tiện cho bất kỳ ai; nhưng nhận thấy tôi có vẻ hơi giật mình trước lời khẳng định đó, ông dừng lại giây lát rồi tiếp tục câu chuyện.
"Có vẻ như là một nghịch lý," ông nói, "khi giá thành lao động bị hạ thấp mà không cần cắt giảm tiền công, hoặc tiền công có thể bị cắt giảm mà không gây ra chút bất tiện nào cho người lao động, thế nhưng chẳng có gì chắc chắn hơn việc cả hai điều đó đều có thể xảy ra. Tiền công của người lao động chiếm phần lớn giá thành trong mọi vật dụng hữu ích; và nếu giá của tất cả mọi thứ khác đều giảm xuống tương ứng với tỷ lệ tiền công, thì mỗi người lao động với mức tiền công ít hơn vẫn có thể mua được đầy đủ những nhu yếu phẩm cho cuộc sống; vậy thì sự bất tiện sẽ nằm ở đâu? Tuy nhiên, giá thành lao động hoàn toàn có thể được hạ thấp bằng cách bổ sung thêm nhiều nhân công vào một ngành sản xuất, mà tiền công của từng cá nhân vẫn giữ nguyên mức cao như trước. Ngài William Petty tài ba từng đưa ra những ví dụ về điều này trong một số tác phẩm của ông: Một trong số đó, theo tôi nhớ, là chiếc đồng hồ, thứ mà tôi sẽ cố gắng giải thích sao cho phù hợp với mục đích hiện tại của mình. Chắc chắn rằng một chiếc đồng hồ đơn lẻ không thể được chế tạo với giá rẻ tương xứng bởi một người duy nhất, so với một trăm chiếc đồng hồ do một trăm người làm ra; bởi vì có vô vàn công đoạn khác nhau trong quá trình chế tác, không một cá nhân nào có thể tự mình đảm đương thuần thục tất cả các bộ phận; công việc sẽ trở nên tẻ nhạt và cuối cùng chỉ cho ra những sản phẩm vụng về. Nhưng nếu một trăm chiếc đồng hồ được làm ra bởi một trăm người, phần vỏ có thể giao cho một người, mặt đồng hồ cho người khác, các bánh răng cho người khác nữa, lò xo cho một người khác nữa, và mỗi bộ phận còn lại đều do một nghệ nhân chuyên trách đảm nhận; vì sẽ không cần phải làm rối trí bất kỳ cá nhân nào với quá nhiều công đoạn phức tạp, ai nấy đều có thể hoàn thành phần việc đơn lẻ của mình với kỹ năng và tốc độ cao hơn, và một trăm chiếc đồng hồ đó sẽ được hoàn thành chỉ trong một phần tư thời gian so với chiếc đầu tiên, với chi phí cho mỗi chiếc chỉ bằng một phần tư, dẫu cho tiền công của mỗi người thợ là ngang nhau. Sự sụt giảm trong giá thành sản phẩm sẽ làm tăng nhu cầu tiêu thụ, toàn bộ số nhân công đó vẫn tiếp tục có việc làm và được trả thù lao tương xứng. Quy tắc tương tự cũng sẽ đúng với ngành may mặc, đóng tàu và mọi ngành nghề khác. Và như thế, việc bổ sung nhân công vào các ngành thủ công của chúng ta sẽ chỉ làm giảm giá thành sản phẩm; người thợ vẫn nhận được từng ấy tiền công, và do đó sẽ có đủ khả năng mua sắm thêm nhiều tiện nghi cho cuộc sống; để rồi mọi lợi ích trong quốc gia đều sẽ nhận được trái ngọt từ sự gia tăng của lực lượng lao động."
Bên cạnh đó, tôi chẳng thấy có lý do gì phải hào phóng với những kẻ hành khất thông thường, bởi vì mỗi kẻ ăn xin đều là cư dân của một giáo xứ, và mỗi giáo xứ đều bị đánh thuế để duy trì những người nghèo của chính họ.
Phần tôi, tôi không sao có thể cảm thấy hài lòng với những đạo luật đã làm điều này, những đạo luật chu cấp cho việc nuôi dưỡng người nghèo chu đáo hơn là tạo công ăn việc làm cho họ. Chúng ta có một truyền thống từ các bậc tiền bối rằng sau khi đạo luật đầu tiên trong số đó được ban hành, họ đã bị chế nhạo bằng khúc ca nổi tiếng:
Khép lại muộn phiền, ném bỏ âu lo,
Giáo xứ lo cho chúng ta mà, &c.
Và nếu chúng ta tỏ ra tốt bụng đến mức nuôi dưỡng họ mà chẳng bắt làm việc, thì bù lại họ chẳng thể làm gì kém hơn ngoài việc hát tặng chúng ta bài ca Những kẻ ăn xin vui vẻ.
Vậy thì sao chứ? Có phải tôi đang chống lại mọi hành vi bác ái không? Xin chúa phù hộ! Tôi chẳng biết đến bất kỳ đức hạnh nào trong Phúc Âm lại được khuyến khích áp dụng bằng những lời lẽ thiết tha hơn thế.
Ta đói, các ngươi không cho ăn; ta khát, các ngươi không cho uống; ta là khách lạ, các ngươi không tiếp đón; ta trần truồng, các ngươi không mặc áo; ta đau yếu và ngồi tù, các ngươi không thăm viếng.
Chúa Cứu Thế chí thánh của chúng ta xem việc thực thi hay lơ là lòng bác ái đối với người nghèo cũng chính là việc thực hiện hay vi phạm bổn phận này đối với chính Ngài. Tôi sẽ cố gắng tuân theo thánh ý của Chúa và Chủ nhân đời mình; và do đó nếu một con người chăm chỉ chịu đựng những lao nhọc gian khổ nhất và bữa ăn đạm bạc nhất còn hơn phải chịu đựng nỗi nhục nhã khi nhận trợ cấp từ giáo xứ hay ngả tay xin xỏ trên đường phố, thì đây chính là kẻ đang đói, kẻ đang khát, kẻ đang trần truồng; và tôi phải tin rằng, nếu có ai đó đến đây để tìm kiếm nơi trú ẩn trước sự bức hại hoặc áp bức, thì đây chính là người khách lạ, và tôi phải mở cửa tiếp đón họ. Nếu một người đồng hương của chúng ta rơi vào tay những kẻ ngoại đạo và sống trong cảnh tù đày bi thảm, thì đây chính là kẻ đang ngồi tù, và tôi nên đóng góp để chuộc họ về. Tôi nên dâng hiến cho một bệnh xá dành cho các thương phế binh, để cứu vớt càng nhiều thần dân hữu ích càng tốt; nhưng tôi sẽ chẳng ban phát chút của cải bố thí nào cho một nhà tế thế của những kẻ lười biếng; và cũng vì lý do đó, tôi sẽ không xem việc mình từ chối bố thí cho những kẻ hành khất thông thường là một vết nhơ. Tuy nhiên, chúng ta thường vạch ra những quy tắc hay ho hơn khả năng thực tế của mình; chúng ta cảm thấy ngượng ngùng khi không hùa theo những tập tục sai lầm của xứ sở; nhưng đồng thời, tôi không thể không nghĩ rằng đó là một sự ô nhục tồi tệ hơn cả tội thề thốt thông thường, khi những kẻ lười biếng và đồi bại lại được dung túng nhân danh Thiên Chúa và những gì linh thiêng nhất, để tước đoạt từ những tâm hồn Thiên Chúa giáo và nhân hậu sự cứu tế cho một lối sống đồi trụy vốn luôn cần được dung dưỡng chứ chẳng bao giờ được cứu giúp.
Z.
Chú thích 1: Hoặc Henry Martyn?
Chú thích 2: Tổng thanh tra Ireland dưới thời Charles II. Xem tác phẩm Bàn về Thuế (1689) của ông.
Chú thích 3: Những người nghèo lười biếng của chúng ta cho đến thời Henry VIII vẫn sống bằng của bố thí. Sau khi các tu viện giải thể, nhiều thí nghiệm đã được thực hiện để chăm sóc họ, và theo đạo luật 43 Eliz., các thanh tra viên đã được bổ nhiệm và các giáo xứ bị gánh vác trách nhiệm duy trì những người nghèo không nơi nương tựa, đồng thời tìm kiếm việc làm cho những kẻ trai tráng khỏe mạnh. Vào thời Nữ hoàng Anne, Luật Người nghèo đã trở nên rắc rối và phiền hà hơn bởi các đạo luật lập pháp về chủ đề này sau thời kỳ Khôi phục.
Chú thích 4: "you" xuyên suốt, và trong bản in lại lần đầu.
Chú thích 5: X.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 233 Thứ Ba, ngày 27 tháng 11 năm 1711 Addison
—Tanquam hec sint nostri medicina furoris,
Aut Deus ille malis hominum mitescere discat.
Virg.
Trong bài viết này, tôi sẽ thực hiện lời hứa đã đưa ra với công chúng bằng cách gửi tặng họ bản dịch của bản thảo tiếng Hy Lạp nhỏ, được cho là một phần của những hồ sơ được lưu giữ trong đền thờ Apollo, tọa lạc trên mũi đất Leucate: Đó là một lịch sử ngắn gọn về Vực Tình Nhân, và mang dòng đề tựa:
Bản tường thuật về những người nam và nữ đã dâng lên những lời thề nguyện trong đền thờ của vị thần Pythian Apollo, vào kỳ Olympiad thứ bốn mươi sáu, và gieo mình từ mũi đất Leucate xuống biển Ionian, nhằm tự chữa trị chứng bệnh tình yêu.
Bản tường thuật này vô cùng khô khan ở nhiều đoạn, khi chỉ ghi chép tên của người tình đã nhảy, người mà họ nhảy vì đối phương, và kể vắn tắt rằng họ đã được chữa khỏi, hay thiệt mạng, hoặc bị thương tật do cú nhảy ấy. Quả thực, nó liệt kê tên của rất nhiều kẻ thiệt mạng vì cú nhảy này đến mức trông nó chẳng khác nào một bảng thống kê tử vong, nếu tôi dịch đầy đủ toàn bộ; do đó tôi đã tiến hành tóm lược và chỉ trích xuất những đoạn đặc biệt có điều gì đó phi thường, hoặc trong trường hợp, hoặc trong cách chữa lành, hoặc trong số phận của nhân vật được nhắc đến. Sau lời mở đầu ngắn ngủi này, xin mời xem bản tường thuật như sau.
Battus, con trai của Menalcas người Sicili, nhảy vì Bombyca nữ nhạc công: Đã rũ bỏ được cơn mê tình nhưng mất đi cẳng chân phải và cánh tay phải, bị gãy trong cú ngã.
Melissa, đem lòng yêu Daphnis, bị thâm tím khắp người nhưng may mắn bảo toàn tính mạng.
Cynisca, vợ của Æschines, đem lòng yêu Lycus; và Æschines chồng nàng lại đem lòng yêu Eurilla; (điều này đã khiến cặp vợ chồng này vô cùng khó chịu với nhau suốt nhiều năm trời) cả hai vợ chồng đồng thuận cùng nhảy; họ đều sống sót và đã sống chung với nhau vô cùng hạnh phúc kể từ dạo đó.
Larissa, một trinh nữ xứ Thessaly, bị Plexippus ruồng bỏ sau ba năm theo đuổi; nàng đứng trên mỏm mũi đất một lúc, và sau khi ném xuống một chiếc nhẫn, một chiếc vòng tay, cùng một bức tranh nhỏ và những món quà khác từng nhận từ Plexippus, nàng tự gieo mình xuống biển và được vớt lên khi vẫn còn sống.
N. B. Trước khi nhảy, Larissa đã dâng cúng một bức tượng Thần Tình Yêu bằng bạc trong đền thờ Apollo.
Simaetha, đem lòng yêu Daphnis người Myndus, đã thiệt mạng trong cú ngã.
Charixus, anh trai của Sappho, đem lòng yêu Rhodope cô gái lầu xanh, đã nướng sạch toàn bộ gia sản cho ả ta, được người em gái khuyên nên nhảy ngay từ giai đoạn đầu của cuộc tình nhưng không chịu nghe cho đến khi khánh kiệt chỉ còn đúng một đồng talent cuối cùng; bị Rhodope ruồng bỏ, cuối cùng chàng quyết định nhảy. Thiệt mạng trong cú ngã.
Aridæus, một thiếu niên tuấn tú xứ Epirus, đem lòng yêu Praxinoe, vợ của Thespis, bình an vô sự sau cú nhảy, ngoại trừ việc bị gãy hai chiếc răng cửa và chiếc mũi hơi tẹt xuống một chút.
Cleora, một góa phụ xứ Ephesus, vì quá đau buồn trước cái chết của người chồng nên đã quyết định thực hiện cú nhảy này nhằm rũ bỏ niềm vương vấn đối với ký ức về chồng; nhưng khi vừa đặt chân đến mũi đất, nàng gặp Dimmachus người Miletus, và sau một hồi trò chuyện ngắn ngủi, nàng gạt bỏ ý định nhảy vực và kết hôn với anh ta ngay trong đền thờ Apollo.
N. B. Bộ tang phục góa phụ của nàng vẫn còn treo lủng lẳng ở góc phía Tây của đền thờ.
Olphis, người đánh cá, sau khi ăn một cú tát tai từ Thestylis vào hôm trước và quyết định chấm dứt mọi quan hệ với ả, đã nhảy và sống sót.
Atalanta, một phụ nữ lớn tuổi chưa chồng, người mà sự tàn nhẫn nhiều năm trước từng đẩy hai ba chàng trai si tình tuyệt vọng đến cú nhảy này; nay ở tuổi năm mươi lăm, đem lòng yêu một sĩ quan xứ Sparta, đã bị gãy cổ trong cú ngã.
Hipparchus vì quá cuồng si người vợ của chính mình vốn đang say đắm Bathyllus, đã nhảy và chết trong cú ngã; ngay sau đó người vợ liền kết hôn với nhân tình của ả.
Tettyx, thầy dạy khiêu vũ, đem lòng yêu Olympia một phu nhân Athens, đã lao mình từ vách đá với sự uyển chuyển lớn lao nhưng bị tàn phế trong cú ngã.
Diagoras, kẻ cho nặng lãi, đem lòng yêu cô đầu bếp của mình; hắn ngó nghiêng xuống vực thẳm vài lần, nhưng linh tính mách bảo điều chẳng lành nên quay gót đi về, và làm đám cưới với cô ta vào tối hôm đó.
Cinædus, sau khi ghi tên mình vào sổ sách đền Pythian, lúc được hỏi tên người mà hắn nhảy vì nàng, vì cảm thấy xấu hổ không dám tiết lộ nên đã bị gạt tên và không được phép nhảy.
Eunica, một trinh nữ xứ Paphos, tuổi mười chín, đem lòng yêu Eurybates. Bị thương trong cú ngã nhưng đã bình phục.
N. B. Đây là lần nhảy thứ hai của nàng.
Hesperus, một thanh niên xứ Tarentum, đem lòng yêu con gái chủ nhà. Chết đuối do thuyền cứu hộ đến không kịp.
Sappho người Lesbos, đem lòng yêu Phaon, tới đền thờ Apollo trong trang phục cô dâu với xiêm y trắng tựa tuyết. Nàng đội một vòng hoa sim trên đầu, tay cầm nhạc cụ nhỏ do chính mình phát minh. Sau khi cất lên khúc thánh thi kính dâng Apollo, nàng treo vòng hoa lên một phía bàn thờ và cây đàn hạc ở phía bên kia. Kế đó, nàng xắn cao tà áo lên như một trinh nữ Sparta, và giữa hàng ngàn khán giả đang lo lắng cho sự an toàn của nàng, dâng những lời cầu nguyện cho sự giải thoát của nàng, nàng tiến thẳng tới đỉnh cao nhất của mũi đất, nơi sau khi ngâm nga một khổ thơ của chính mình mà chúng ta không thể nghe thấy, nàng tự gieo mình khỏi vách đá với một sự bất khuất chưa từng thấy ở bất kỳ ai từng mạo hiểm thực hiện cú nhảy nguy hiểm ấy. Nhiều người có mặt thuật lại rằng họ nhìn thấy nàng rơi xuống biển, từ đó nàng không bao giờ ngoi lên lại nữa; dẫu cho có những người khác khẳng định rằng nàng chưa bao giờ chạm tới đáy vực, mà đã biến thành một thiên nga khi đang rơi, và họ nhìn thấy nàng bay lượn trong không trung dưới hình hài đó. Nhưng việc sắc trắng và sự phấp phới của xiêm y có đánh lừa những kẻ ngắm nhìn nàng hay không, hay thực sự nàng đã hóa thân thành chú chim ca hát đầy sầu muộn ấy, vẫn là một điều hoài nghi trong lòng người dân Lesbos.
Alcæus, nhà thơ trữ tình nổi tiếng từng có thời gian say đắm Sappho, đã đến mũi đất Leucate vào chính chiều tối hôm đó để thực hiện cú nhảy vì nàng; nhưng khi nghe tin Sappho đã đến đó trước mình và thi thể nàng không thể tìm thấy ở bất cứ đâu, ông vô cùng cao thượng thương tiếc cho số phận của nàng, và người ta kể rằng ông đã sáng tác bài thơ thứ một trăm hai mươi lăm của mình nhân sự kiện ấy.
Đã nhảy trong kỳ Olympiad này: 250
Nam: 124
Nữ: 126
Được chữa khỏi: 120
Nam: 51
Nữ: 69
C.
Chú thích 1: nàng tiến bước
Chú thích 2: 350, và trong lần in lại đầu tiên.
Chú thích 3: 150, được sửa chữa bởi phần Lỗi in (Erratum).
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 234 Thứ Tư, ngày 28 tháng 11 năm 1711 Steele
Vellum in amicitia erraremus.
Hor.
Bạn rất thường xuyên nghe thấy mọi người, sau khi một câu chuyện đã được kể lại với vài tình tiết giải trí, lại thuật lại nó một lần nữa kèm theo những chi tiết vụn vặt phá hỏng cả miểng hài hước nhưng lại làm sáng tỏ tính chân thực của câu chuyện. Kiểu xác thực này, dẫu có phần vô duyên, lại ẩn chứa một điều gì đó đáng mến, bởi vì nó xuất phát từ tình yêu chân lý, ngay cả trong những dịp phù phiếm. Nếu những sự đính chính thật thà như vậy không hứa hẹn một người bạn đồng hành thú vị, thì chúng cũng vẽ nên một người bạn chân thành; vì lý do đó, chúng ta nên dành cho họ chút thời gian nếu vô tình lọt vào nhóm của họ, để để họ uốn nắn lại chúng ta trong những vấn đề chẳng thể gây ra chút tổn hại nào, bất kể sự thật nằm ở vế này hay vế kia. Những lời dối trá thốt ra từ sự kiêu ngạo và phô trương là thứ mà một người nên vạch trần để tự vệ, cốt không để bản thân bị lấn lướt; những lời dối trá thốt ra từ ác ý là thứ mà ông ta nên bóc mẽ, vì lợi ích của chính mình lẫn phần còn lại của nhân loại, bởi vì ai nấy cũng phải đứng lên chống lại một kẻ thù chung; thế nhưng kẻ nói dối vụng về có thiện ý thì được lập luận là đáng được dung thứ, bởi vì hắn làm điều tốt cho ai đó mà chẳng gây hại cho bất kỳ ai. Kẻ chạy trốn nhanh hơn mức bình thường khỏi một trận chiến nơi người Athens thất trận, và loan báo với họ rằng họ đã giành được chiến thắng toàn vẹn, khiến toàn thành phố chìm đắm trong niềm vui sướng và hoan hỉ tột độ, đã bị các quan chức khiển trách vì tội gian dối; nhưng hắn đã tự biện hộ bằng câu nói: "Hỡi những người Athens! Ta là kẻ thù của các ngươi hay sao khi ta ban cho các ngươi hai ngày hạnh phúc?" Kẻ này đã làm đối với toàn thể một dân tộc điều mà một người quen của tôi thực hiện mỗi ngày trong đời với mức độ nổi bật đối với từng cá nhân cụ thể. Hắn luôn luôn nói dối để đưa mọi người vào tâm trạng vui vẻ, và như Plato từng nói, các y sĩ được phép lột dối bệnh nhân của họ để duy trì tinh thần cho họ, tôi nửa ngờ ngợ rằng cách xử sự của bạn tôi cũng đáng được dung thứ chẳng kém. Thập thòi của hắn là tỏ ra ngạc nhiên trước vẻ mặt tươi vui của một người mà hắn quan sát thấy đang thiếu tự tin vào bản thân; và thông thường bằng cách đó, hắn biến lời nói dối của mình thành sự thật.
Hắn sẽ, như thể chẳng hề hay biết chút gì về hoàn cảnh đó, hỏi một người mà hắn biết đang có xích mích với kẻ khác rằng, cớ sao ông này ông nọ - gọi đích danh đối thủ của người đó - lại không ca ngợi anh ta với sự nồng nhiệt từng được nghe trước đây? "Quả thực," hắn tiếp lời, "tôi thà chọn người đàn ông đó làm bạn của mình còn hơn bất kỳ ai ở nước Anh; nhưng để làm kẻ thù thì..." Điều này làm tan chảy trái tim kẻ đang trò chuyện với hắn, vốn chỉ chờ đợi những lời chế giễu cay độc từ phía bên kia. Tùy theo việc nhìn thấy các thủ đoạn của mình thành công ra sao, hắn lại chạy sang phe đối lập và bảo rằng hắn không thể tưởng tượng nổi tại sao một số người lại ít hiểu nhau đến thế; rằng người kia đã nói về một quý nhân với sự lạnh nhạt như thế, trong khi để tôi nói cho anh nghe, chẳng có người sống trên đời nào xứng đáng hơn thế. Kết quả của một trong những sự cố kiểu này là vào lần tới khi một trong hai đối thủ phát hiện ra người kia, hắn liền hắng giọng gọi với theo ngay giữa phố đông, và thế là họ buộc phải khui một chai rượu tại quán rượu gần nhất, dẫu trước đó từng tìm mọi cách quay đi hướng khác để tránh không phải nhìn mặt nhau. Hắn sẽ nói với một mỹ nhân rằng nàng được ca ngợi bởi một mỹ nhân khác, thậm chí hắn còn quả quyết rằng người phụ nữ kia đã dành sự ưu ái cho người phụ nữ đang đối thoại với mình trong một điểm đặc thù mà chính nàng ta rất đỗi tự hào. Sự bối rối dễ chịu nhất tưởng tượng được bao trùm toàn bộ thị trấn nhờ những công tác gián tiếp của bạn tôi; bạn sẽ thấy một chuyến viếng thăm được đáp lễ sau nửa năm biệt tích, dường như họ từng chửi rủa nhau thậm tệ mỗi ngày trong suốt khoảng thời gian ấy. Họ gặp nhau với muôn vàn tiếng than khóc vì quãng thời gian chia lìa đằng đẵng, mỗi bên đều tự nhận mình là kẻ có lỗi nhiều hơn nếu đối phương có thể rộng lượng tha thứ, điều mà theo lẽ thường họ chẳng có chút hy vọng nào để trông chờ ngoài việc thấu hiểu sự lương thiện của đối phương. Rất nhiều lần, cả một chuỗi những kẻ từng chửi rủa ở cả hai phe phải mỏi nhừ cả ngựa khi cố gắng đính chính những gì họ từng thốt ra trong cuộc chiến giữa các bên; và cả một vòng tròn những người quen được đặt vào hàng ngàn cảm xúc và tâm tư dễ chịu, thay vì những đớn đau của sự giận hờn, đố kỵ, gièm pha và ác ý.
Gửi Spectator,
Devonshire, ngày 14 tháng 11 năm 1711.
Thưa Ngài,
Có một trong những gã công tử thành thị bảnh chọne của các ngươi vừa đặt chân đến vùng lân cận này hai ngày trước, đi kèm với một tên đầy tớ riêng ngoài gã dân địa phương được thuê làm hướng dẫn viên, đã khơi dậy trí tò mò của cả làng muốn tìm hiểu gã từ đâu tới và là ai. Bác nông dân (người được họ tiếp cận vì dễ bề trò chuyện nhất) cũng chẳng biết gì hơn ngoài việc gã quý ông đó từ London đến để du lịch ngắm phong trào thời trang, và theo như bác nghe ngóng được, gã là một kẻ tự do tư tưởng (Free-thinker): Đó là thứ tôn giáo gì thì bác chịu chết không rõ; còn phần bác, nếu họ không bảo gã là một kẻ tự do tư tưởng, thì qua cách nói năng, bác hẳn đã đoán gã chẳng khá khẩm hơn một kẻ ngoại đạo là bao; ngoại trừ việc gã đối xử khá tử tế với bác và chuốc cho bác say mèm hai lần trong một ngày, ngoài thỏa thuận ban đầu.
Tôi không nhìn nhận sự ngây ngô này, cùng vài câu hỏi kỳ quặc khác mà tôi sẽ không làm phiền Ngài, là những điều đáng kinh ngạc, và càng không thể nghĩ rằng giới trẻ tài hoa uyên bác của chúng ta có lý do gì để cười chê. Chẳng có sự cần thiết nào bắt buộc mọi điền chủ ở Đại Anh phải biết từ "tự do tư tưởng" đại diện cho cái gì; nhưng sẽ thật đáng mong ước biết bao nếu những kẻ tự hào về cái danh xưng kiêu ngạo ấy hiểu rõ hơn một chút về những gì nó nên đại diện; và họ đừng tự huyễn hoặc bản thân rằng một người thực sự và đích thực là một kẻ tự do tư tưởng theo bất kỳ nghĩa chấp nhận được nào, chỉ đơn thuần nhờ việc hắn là một kẻ vô thần, hay một kẻ dị giáo thuộc bất kỳ nhãn mác nào khác. Người ta hoàn toàn có quyền hoài nghi xem trong tự nhiên có bao giờ tồn tại một thế hệ nào hèn hạ, nô lệ và mù quáng hơn cái bộ tộc Beaux Esprits đang hoành hành tại hòn đảo này hay không. Tuyên bố của họ về việc làm những kẻ tự do tư tưởng chẳng khác nào tuyên bố của lũ lưu manh về việc sống phóng túng và của bọn dã man về việc được tự do, nghĩa là họ có thể suy nghĩ bất cứ điều gì họ thích và phó mặc bản thân cho bất kỳ ý tưởng kỳ quặc nào do sự thái quá của xu hướng hoặc trí tưởng tượng xui khiến; họ có thể suy nghĩ điên rồ chẳng kém gì cách họ nói năng hành động, và không đời nào chịu đựng để cho trí tuệ của mình bị kiểm soát bởi những thứ hình thức như sự đoan trang và lẽ thông thường: Diễn dịch, sự mạch lạc, tính nhất quán và mọi quy luật của lý trí do đó bị họ khinh rẻ, vì cho rằng chúng quá mức chính xác và máy móc đối với những con người được giáo dục phóng khoáng.
Điều này, theo những gì tôi từng tìm hiểu được từ các trước tác của họ hoặc qua sự quan sát của chính mình, chính là bức chân dung xác thực về kẻ tự do tư tưởng Anh quốc. Vị khách viếng thăm của chúng ta ở đây, kẻ đã khơi mào cho bài viết này, mang theo một hệ thống lẽ thường mới mà các chi tiết cụ thể tôi vẫn chưa nắm rõ, nhưng sẽ không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào để tự tìm hiểu xem nó có chứa đựng bất cứ điều gì đáng để Ngài Spectator chú ý hay không. Trong lúc chờ đợi, thưa Ngài, tôi không khỏi nghĩ rằng sẽ rất có lợi cho nhân loại nếu Ngài đem chủ đề này ra mổ xẻ, và thuyết phục lớp trẻ đầy triển vọng của quốc gia chúng ta rằng sự phóng đãng không phải là tự do; hoặc nếu một nghịch lý như thế không được thấu hiểu, thì sự thiên vị đối với chủ nghĩa vô thần không phải là sự công tâm.
Kính thư Ngài, người đầy tớ khiêm nhường nhất của Ngài,
Philonous.
Chú thích 1: Splendide mendax. Hor.
Chú thích 2: think
Chú thích 3: think
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 235 Thứ Năm, ngày 29 tháng 11 năm 1711 Addison
Populares Vincentum strepitus
Hor.
Chẳng có lĩnh vực nào nằm trong thẩm quyền của một quan sát viên (Spectator) đúng đắn hơn các buổi biểu diễn và trò giải trí công cộng; và vì trong số đó chẳng có loại hình nào có thể cạnh tranh nổi với những loại hình giải trí tao nhã được trưng bày tại các nhà hát của chúng ta, tôi thiết nghĩ mình có trách nhiệm đặc biệt phải chú ý đến mọi điều nổi bật trong những tập thể đông đảo và tinh tế nhường ấy.
Người ta quan sát thấy rằng trong những năm gần đây, có một cá nhân cụ thể thường túc trực trên ban công phía trên của nhà hát, người khi cảm thấy hài lòng với bất cứ màn trình diễn nào trên sân khấu, liền bày tỏ sự tán thành bằng một cú nện mạnh mẽ xuống băng ghế hoặc tấm ốp gỗ tường, âm thanh có thể vang dội khắp toàn bộ nhà hát. Nhân vật này thường được biết đến với biệt danh "Thợ đóng hòm trên ban công thượng" (Trunk-maker in the upper Gallery). Liệu có phải vì cú đánh hắn giáng xuống trong những dịp ấy rất giống với thứ âm thanh thường vang lên trong các xưởng của những người thợ thủ công như vậy, hay vì người ta cho rằng hắn vốn là một thợ đóng hòm thực thụ, sau khi kết thúc công việc trong ngày thường dùng chiếc búa trên tay để giải khuây tại những chốn vui chơi công cộng này, tôi không dám chắc chắn. Tôi biết có một số kẻ ngốc nghếch đến mức tưởng tượng rằng đó là một hồn ma ám ảnh ban công trên cao và thỉnh thoảng phát ra những âm thanh kỳ lạ đó; và lại càng đinh ninh hơn, bởi vì người ta quan sát thấy hắn làm ầm ĩ hơn bình thường mỗi khi bóng ma của Hamlet xuất hiện. Những người khác lại đồn đại rằng đó là một kẻ câm, đã chọn cách bộc lộ cảm xúc này khi hắn bị cuốn theo bất cứ thứ gì nhìn thấy hoặc nghe thấy. Lại có kẻ quả quyết rằng đó chính là người phụ trách âm thanh sấm sét của nhà hát, đang trổ tài theo cách này ở ban công trên cao khi chẳng có việc gì phải làm trên nóc nhà.
Nhưng sau khi đã chủ động thu thập những thông tin tốt nhất có thể về một vấn đề quan trọng nhường này, tôi nhận ra rằng gã thợ đóng hòm, theo cách gọi thông thường, là một người đàn ông da ngăm to lớn chẳng ai hay biết. Hắn thường nhoài người về phía trước trên một khúc gỗ sồi khổng lồ, chăm chú theo dõi mọi diễn biến trên sân khấu. Người ta không bao giờ thấy hắn mỉm cười; nhưng hễ nghe thấy điều gì làm mình vừa ý, hắn liền cầm lấy cây gậy bằng cả hai tay và giáng nó xuống món đồ gỗ nào đứng gần đường đi nhất với một lực cực kỳ mãnh liệt; sau đó, hắn lại thu mình về tư thế cũ cho đến khi có điều gì đó mới mẻ làm hắn bận rộn trở lại.
Người ta nhận thấy rằng cú đánh của hắn chuẩn xác đến mức vị nhà phê bình tinh tế nhất cũng chẳng thể bắt bẻ được. Ngay khi một tư tưởng xuất chúng được nhà thơ cất lên, hoặc một vẻ uyển chuyển khác thường xuất hiện ở diễn viên, hắn liền nện xuống băng ghế hoặc vách gỗ. Nếu khán giả không hưởng ứng cùng hắn, hắn nện thêm cú thứ hai, và nếu đám đông vẫn chưa bừng tỉnh, hắn trừng mắt nhìn xung quanh với vẻ phẫn nộ tột cùng rồi lặp lại cú đánh lần thứ ba, thứ chưa bao giờ thất bại trong việc tạo ra những tràng pháo tay. Đôi khi hắn để cho khán giả tự mình bắt đầu vỗ tay trước, và vào lúc kết thúc sự tán thưởng của họ, hắn phê chuẩn nó bằng một tiếng nện đơn độc.
Hắn hữu ích đối với nhà hát đến mức người ta kể rằng một giám đốc tiền nhiệm của nó, do không thể đến tham dự vì đau ốm, đã thuê riêng một người làm thay cho mình cho đến khi ông bình phục; thế nhưng kẻ được thuê dù ra tay với một lực bạo liệt đáng kinh ngạc lại nện sai chỗ đến mức khán giả nhanh chóng nhận ra đó không phải là người quen cũ thợ đóng hòm của họ.
Người ta đã lưu ý rằng mùa này hắn vẫn chưa ra tay với toàn bộ sức lực. Thỉnh thoảng hắn cũng la cà ở buổi diễn opera; và vào lần xuất hiện đầu tiên của Nicolini, người ta đồn rằng hắn đã đập nát ba hàng ghế trong cơn cuồng nộ tán thưởng. Hắn đã bẻ gãy nửa tá thân cây sồi vì Dogget, và hiếm khi rời khỏi một vở bi kịch của Shakespeare mà không khiến lớp vách gỗ tơi tả tột cùng.
Các diễn viên không chỉ ngầm dung túng cho sự tán thành ầm ĩ của hắn, mà còn vui vẻ tự bỏ tiền túi ra sửa chữa mọi hư hại mà hắn gây ra. Đã có lúc họ nghĩ đến việc dựng một loại đe gỗ dành riêng cho hắn được làm từ một tấm ván có âm vang lớn, nhằm giúp những cú nện của hắn trở nên trầm và sâu lắng hơn; nhưng vì thứ này có thể không khác biệt là mấy so với tiếng trống định âm, dự án đành phải gác lại.
Trong lúc ấy, tôi không thể không lưu ý đến công dụng to lớn đối với khán giả khi một cá nhân chủ trì ngay trên đầu họ tựa như vị nhạc trưởng của một dàn hợp xướng, nhằm đánh thức sự chú ý của họ và bắt nhịp cho những tràng pháo tay; hay để ví von theo cách của mình, đôi khi tôi tưởng tượng gã thợ đóng hòm trên ban công thượng giống như vị thần cai quản gió của Virgil, ngồi ngự trên đỉnh núi, kẻ khi giáng chiếc quyền sộ xuống sườn núi liền khơi mào một cơn cuồng phong và khuấy đảo toàn bộ hang động trong sự hỗn loạn.
Chắc chắn rằng gã thợ đóng hòm đã cứu nguy cho không ít vở kịch hay và đưa nhiều diễn viên uyển chuyển vào danh tiếng, những người nếu không có hắn sẽ chẳng đời nào được chú ý đến. Có thể thấy rõ rằng, cũng giống như việc khán giả cảm thấy vô cùng hổ thẹn nếu nhận ra mình bị lôi kéo vào một tràng vỗ tay trong khi người bạn trên ban công thượng của họ không hưởng ứng; các diễn viên cũng chẳng mảy mang tự hào gì về tràng pháo tay đó, mà xem nó như một thứ tiếng gầm vô nghĩa (Brutum fulmen), hay tiếng động hão huyền khi nó không vang lên âm thanh của khúc cây sồi. Tôi biết những kẻ thù ghét thợ đóng hòm từng tung tin rằng hắn đôi khi được hối lộ để đứng về phe của một nhà thơ tồi hay một diễn viên đồi bại; nhưng đây là một sự phỏng đoán hoàn toàn vô căn cứ: Những cú nện của hắn luôn công tâm và những lời nhắc nhở của hắn luôn đúng thời điểm; hắn không vung vác những cú đánh một cách bừa bãi mà luôn nện trúng phóc đinh vào xà.
Sức mạnh không thể diễn tả bằng lời mà hắn dồn vào những cú nện ấy cho thấy rõ bằng chứng và sức mạnh của niềm xác tín nơi hắn. Lòng nhiệt thành của hắn dành cho một tác giả tài năng quả thực là cuồng nhiệt và phá vỡ mọi hàng rào lẫn vách ngăn, mọi tấm ván và thớ gỗ nằm trong tầm ảnh hưởng của sự tán thưởng do hắn phát ra.
Vì tôi không thích kết thúc những suy tư của mình trong những sự suy diễn cằn cỗi hay trong những bản tường thuật thuần túy về sự việc mà không rút ra từ đó điều gì có lợi cho đồng bào mình, tôi xin mạn phép đưa ra một đề xuất khiêm nhường rằng: Bất cứ khi nào gã thợ đóng hòm từ giã cõi đời này, hay bất cứ khi nào hắn đánh mất sức bật của đôi tay do bệnh tật, tuổi già, ốm yếu hoặc lý do tương tự, một nhà phê bình có thể chất tráng kiện nào đó nên được cất nhắc lên vị trí này và được ấn định một mức lương thỏa đáng suốt đời, được cấp những cây tre cho opera, gậy gỗ sơn trà cho kịch hài, và thân cây sồi cho kịch bi kịch bằng ngân sách công cộng. Và để vị trí này luôn được phân bổ đúng theo năng lực thực tế, tôi muốn không ai được đề bạt nếu chưa đưa ra những bằng chứng thuyết phục về cả một phán đoán sắc sảo lẫn một cánh tay cường tráng, và người có thể, khi hoàn cảnh đòi hỏi, hoặc hạ gục một con lợn mán, hoặc viết một bài bình luận về Nghệ thuật thơ ca của Horace. Tóm lại, tôi muốn hắn là sự hòa quyện hoàn hảo giữa Hercules và Apollo, và sở hữu những phẩm chất hoàn hảo cho chức năng trọng đại này, sao cho hậu thế của chúng ta sẽ không phải tiếc nuối khi vắng bóng thợ đóng hòm.
C.
Chú thích 1: Thomas Doggett, một diễn viên hài xuất sắc, người giữ vai trò đồng quản lý cùng với Cibber và Wilkes trong nhiều năm, qua đời năm 1721 và để lại chiếc áo khoác cùng huy hiệu dành cho cuộc đua thuyền của những người chèo thuyền trên sông Thames vào ngày mùng Một tháng Tám hằng năm, từ Cầu London đến Chelsea.
Chú thích 2: Sử thi Eneid, quyển I, dòng 85.
Chú thích 3: That.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 236 Thứ Sáu, ngày 30 tháng 11 năm 1711 Steele
—Dare Jura maritis.
Hor.
Thưa Ngài Spectator,
Ngài chưa từng cất tiếng một cách trực diện về chủ đề Hôn nhân như mức độ quan trọng của trường hợp đó đáng được nhận. Sẽ không thừa thãi nếu lưu ý về điểm đặc thù nơi giới trẻ Đại Anh là thói quen chế giễu và cười cợt định chế ấy; và khi họ sa chân vào đó, xuất phát từ một tâm lý đồi bại, họ lại vô cảm trước sự mãn nguyện trong lối sống đó và đối xử với vợ mình bằng sự thiếu tôn trọng tột cùng tàn bạo.
Hoàn cảnh cụ thể và nét tính cách phải dạy cho một người thấy trước khả năng về những bất mãn lớn lao trong trạng thái đó (vì không nghi ngờ gì có những kẻ mà chính bản chất của họ vốn vô cùng bài xích tình bằng hữu phu thê); nhưng tôi tin rằng chẳng có ai bị thúc giục bởi chính bản chất tự nhiên của mình để trêu chọc và tra tấn người khác chỉ vì họ có họ hàng gần gũi với mình: Và liệu có điều gì đê tiện hơn thế, hay hạ thấp một con người lùi xa đến thế so với đặc điểm nhận dạng nổi bật của hắn (ý tôi là lý lẽ), hơn là việc lấy oán báo ơn một cách trắng trợn đến độ đối xử tàn nhẫn với một sinh linh bất lực, kẻ từng có cái nhìn tốt đẹp về hắn đến mức tin tưởng vào những gì hắn nói liên quan đến một trong những trọng đại lớn nhất của đời người, bằng cách trao phó hạnh phúc trần thế của nàng vào tay sự chăm sóc và bảo bọc của hắn? Phải chăng kẻ đó đã hoàn toàn từ bỏ mọi bản tính con người, kẻ có thể lừa dối một người phụ nữ bằng những vỏ bọc tình cảm và tử tế, với mục đích chẳng có gì ngoài việc tra tấn nàng dễ dàng và có thẩm quyền hơn? Có điều gì xa lạ với một quý ông hơn việc - khi danh dự của ông ta đã bị ràng buộc cho việc thực hiện những lời hứa của mình, bởi chẳng có gì khác ngoài điều đó có thể ép buộc ông ta - lại trở nên bội tín với lời hứa hẹn của mình, và đơn độc trở thành nguyên nhân gây ra đau khổ cho một người mà hạnh phúc của nàng vừa mới đây thôi được ông ta giả vờ là quý giá hơn cả của chính mình? Phải chăng một kẻ như thế xứng đáng được tin cậy trong các công chuyện thông thường? Hay chỉ nên được đối xử như một kẻ mà sự lương thiện chỉ nằm ở việc hắn không có khả năng làm khác đi?
Tồn tại một nguyên nhân dẫn đến cách cư xử tàn nhẫn này, vừa vô lý vừa phổ biến, diễn ra trong tầng lớp những kẻ thiếu suy nghĩ: Đó là mong muốn được tỏ ra phóng khoáng, tự do trước mặt bạn bè và không bị ràng buộc bởi những chiếc xiềng xích mà họ từng cười chê thậm tệ. Để tránh né điều này, họ lao vào thái cực ngược lại và trở thành những kẻ bạo chúa để ra vẻ mình là những ông chủ. Bởi vì quyền uy không thể kiểm soát đối với các hành vi của chính mình là dấu hiệu chắc chắn của sự thống trị tuyệt đối, họ thậm chí không chịu lùi bước dù chỉ là một cơ mặt trong việc điều hành gia đình. Một ánh nhìn tử tế bị họ cho là sự nịnh bợ, và một câu trả lời lịch sự được xem là sự nhượng bộ bề trên. Chính vì điều này mà chúng ta phải quy trách nhiệm cho vẻ khắc khổ mà họ phô bày trong mọi hành vi: Chẳng có gì ngoài điều này có thể khiến một người trở nên cáu kỉnh khi ở bên vợ, dẫu cho anh ta vô cùng duyên dáng và dễ mến ở bất cứ nơi nào khác? Sự cay nghiệt trong những câu đáp và sự nghiêm khắc của những cái cau mày dành cho người vợ hiền thảo nhất phơi bày rõ ràng rằng nỗi sợ hãi không có căn cứ về việc bị xem là quá mức nhún nhường chính là gốc rễ của thứ tính cách mà tôi gọi là sự khó đăm đăm gượng gạo này; nhưng nếu nó chỉ là sự giả vờ được dựng lên để thuyết phục bạn bè về sự thống trị tuyệt đối của mình, thì hắn hãy cẩn trọng với hậu quả chắc chắn sẽ xảy ra và tồi tệ hơn cả cái ác hiện tại; sự dửng dưng giả tạo của hắn sẽ dần dà biến thành sự khinh miệt thực sự, và nếu nó không vĩnh viễn tước đi tình cảm của người vợ, thì cũng sẽ khiến cả hai khốn khổ hơn nhiều so với việc thực sự xảy ra như thế.
Dẫu có vẻ mâu thuẫn ra sao, việc muốn được xem là một người lịch thiệp lại chiếm một phần không nhỏ trong cách hành xử thô lỗ này: Do đó, một bài bàn luận về phép xã giao đối với một người vợ yêu thương và hiền thảo sẽ cực kỳ hữu ích cho nhóm quý ông này. Giá như Ngài có thể một lần thuyết phục họ rằng việc tỏ ra lịch sự ít ra không phải là điều hạ thấp tư cách của một quý ông, và tình cảm âu yếm dành cho người sẵn sàng biến nó thành sự tương hỗ không hề làm lộ ra chút mềm yếu hay nữ tính nào khiến bản chất nam tính nhất phải cảm thấy hổ thẹn; giá như Ngài có thể làm họ thỏa mãn về sự hào hiệp của sự lịch thiệp tự nguyện, và sự vĩ đại của tâm hồn hiển hiện trong lòng nhân ái không vụ lợi trước mắt; giá như Ngài có thể khuyến khích mọi người thực hành câu nói của vị quý ông được trích dẫn trong một trong những bài viết của Ngài, rằng ông ta thấy mình có bổn phận phải làm cho những khuynh hướng của một người phụ nữ đức hạnh đi đôi với bổn phận của nàng: Giá như Ngài, tôi xin nói vậy, có thể thuyết phục những con người này về vẻ đẹp và tính hợp lý của kiểu hành vi này, tôi dành cho ít nhất một số người trong số họ sự bao dung để tin rằng Ngài sẽ thuyết phục được họ về một điều mà họ chỉ cảm thấy ngượng ngùng khi thừa nhận; bên cạnh đó, Ngài sẽ ca ngợi trạng thái đó trong những màu sắc chân thực nhất và do đó dễ chịu nhất của nó; và những quý ông từng là kẻ thù công khai của nó trong suốt thời gian qua, khi có dịp sẽ gửi lời cảm ơn đến Ngài vì đã hỗ trợ cho lợi ích của họ trong việc chiến thắng những định kiến của chính mình. Nhìn chung, hôn nhân nhờ đó sẽ trở thành một điều kiện dễ chịu và thoải mái hơn; người chồng sẽ chẳng ở đâu cảm thấy viên mãn bằng phòng khách của chính mình, và người vợ cũng chẳng vui vẻ bằng khi ở bên cạnh chồng; khao khát muốn trở nên dễ mến nơi người tình sẽ được gia tăng ở người chồng, và người phụ nữ sẽ trở nên đáng yêu hơn khi trở thành người vợ. Ngoài tất cả những điều đó ra, tôi có khuynh hướng tin rằng chúng ta sẽ thấy giống nòi loài người ngày càng khôn ngoan hơn khi các bậc tổ tiên của họ ngày một tử tế hơn, và tình cảm của cha mẹ sẽ hiện rõ trong trí tuệ của con cái họ; tóm lại, con người nhìn chung sẽ có tính khí tốt đẹp hơn nhiều so với hiện tại, nếu họ không thường xuyên trút những góc khuất tồi tệ nhất trong tâm tính của mình lên những nơi mà họ lẽ ra phải phát huy những điều tuyệt vời nhất.
Thưa Ngài Spectator,
Tôi là một người phụ nữ từng từ bỏ sự ngưỡng mộ của toàn thể thị trấn này để lao mình (vì tình yêu của cải) vào vòng tay của một kẻ ngốc. Khi kết hôn với hắn, tôi hoàn toàn có thể chọn bất kỳ ai trong số vài người đàn ông trí thức đang khao khát vì tôi; nhưng số phận của tôi là thế. Tôi đinh ninh rằng trí tuệ vượt trội của mình sẽ nhào nặn hắn thành một sinh linh ngoan ngoãn. Nhưng hỡi ôi, người chồng của tôi lại sở hữu sự xảo quyệt và đa nghi, những người bạn đồng hành không thể tách rời của những tâm hồn tiểu nhân; và mọi nỗ lực tôi thực hiện để giải khuây bằng cách khoác lên một vẻ điệu đà dễ chịu, một sự tươi vui bất chợt hay cách hành xử ân cần, đều bị hắn nhìn nhận như là hành vi khởi đầu cho một cuộc nổi dậy chống lại sự thống trị không xứng đáng của hắn đối với tôi. Hãy để bất kỳ ai vẫn còn tự do lựa chọn và hy vọng cai trị một kẻ ngốc hãy ghi nhớ Tristissa.
St. Martins, ngày 25 tháng 11.
Thưa Ngài Spectator,
Lá thư này là để phàn nàn về một thói xấu mà tôi thiết nghĩ rất đáng được chấn chỉnh, dẫu cho Ngài chưa từng đả động gì đến nó: Nếu Ngài nhắc đến nó trong bài viết của mình, có lẽ nó sẽ mang lại hiệu quả tuyệt vời. Điều tôi muốn nói là sự quấy rầy mà một số người gây ra cho người khác tại nhà thờ, bằng cách đọc lặp lại các lời cầu nguyện theo mục sư, và không chỉ trong các lời cầu nguyện mà cả phần Xá tội và Mười Điều Răn cũng chẳng khá khẩn hơn, vốn dĩ là chức trách đặc thù của linh mục: Điều này tôi từng chứng kiến được thực hiện với âm lượng lớn đến mức đôi khi giọng của họ vang dội chẳng kém gì ông ấy. Dẫu Ngài có nghĩ nó nhỏ nhặt thế nào đi nữa, hành động này thường xuyên bị thực hiện bởi những con người có vẻ ngoài sùng đạo. Sự bất cẩn vô đạo đức này là một điều vô cùng phản cảm; nhưng tôi không khuyến khích nó như một thứ Ngài có quyền chế giễu, mà hy vọng nó có thể được khắc phục chỉ bằng một lời nhắc nhở đơn thuần.
Thưa Ngài, người đầy tớ rất khiêm nhường của Ngài,
T. S.
T.
Chú thích 1: Satisfactions
Chú thích 2: Vì lý do này, nếu họ xuất hiện dù chỉ giống một chút so với những gì họ từng quen cười cợt, họ sẽ trở thành trò cười cho chính mình và là đối tượng của sự chế giễu mà họ từng dành cho người khác. Để tránh &c.
Chú thích 3: by
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 237 Thứ Bảy, ngày 1 tháng 12 năm 1711 Addison
Visu carentem magna pars veri latet.
Senec. in Œdip.
Thật hoàn toàn hợp lý khi tin rằng một phần niềm vui mà những tâm hồn hạnh phúc sẽ tận hưởng ở thế giới tương lai sẽ bắt nguồn từ sự chiêm nghiệm được mở rộng về Trí tuệ Thiêng liêng trong việc cai quản thế giới, và sự khám phá ra những bước đi thầm kín, kỳ diệu của Sự quan phòng từ khởi đầu cho đến tận cùng thời gian. Chẳng có gì mang lại sự giải trí phù hợp hơn với bản chất con người, nếu chúng ta cân nhắc rằng sự tò mò là một trong những ham muốn mạnh mẽ nhất và bền bỉ nhất được cấy sâu trong chúng ta, và sự ngưỡng mộ là một trong những cảm xúc dễ chịu nhất của chúng ta; và biết bao sự nối tiếp vĩnh cửu của những niềm hoan hỉ sẽ được ban tặng cho cả hai điều ấy, trong một khung cảnh rộng lớn và phong phú sẽ được mở ra trước mắt chúng ta trong sự cộng hưởng với các bậc linh hồn thượng đẳng, những kẻ có lẽ sẽ cùng chúng ta hòa mình vào một viễn cảnh tốt đẹp nhường ấy!
Ngược lại, không phải là không thể khi một phần hình phạt dành cho những kẻ bị tước đoạt hạnh phúc có thể bao gồm không chỉ việc họ bị từ chối đặc quyền này, mà còn việc các ham muốn của họ đồng thời bị phóng đại lên mức khổng lồ, nhưng chẳng có chút sự thỏa mãn nào được đáp ứng. Đối với họ, cuộc mưu cầu tri thức vô vọng có lẽ sẽ làm gia tăng thêm nỗi bất hạnh, và đẩy họ lạc lối vào những mê cung của sai lầm, tăm tối, cuồng loạn và sự bất định trước mọi thứ ngoại trừ chính tình trạng tồi tệ của bản thân.
Milton đã khắc họa những thiên sứ sa ngã đang tranh luận cùng nhau trong một khoảng nghỉ ngơi khỏi những cực hình của họ, và tự tạo ra cho mình một mối bất an mới ngay giữa những chốn giải trí của chính họ; ông không thể miêu tả một cách thích hợp các trò chơi của những linh hồn bị kết án mà không đi kèm với sắc thái kinh hoàng và ảm đạm mà ông đã khôn ngoan hòa quyện vào đó.
Others apart sate on a Hill retired,
In Thoughts more elevate, and reason'd high
Of Providence, Foreknowledge, Will, and Fate,
First Fate, Freewill, Foreknowledge absolute,
And found no End in wandring Mazes lost.
Trong hoàn cảnh hiện tại của chúng ta, vốn là một trạng thái trung gian, tâm trí chúng ta giống như được đan xen giữa sự thật và giả dối; và vì các năng lực của chúng ta hạn hẹp, tầm nhìn của chúng ta bất toàn, nên sự tò mò của chúng ta chắc chắn sẽ vấp phải nhiều sự khước từ. Bổn phận của nhân loại trong cuộc đời này thiên về hành động hơn là thấu hiểu, nên phần tri thức được ban phát cho họ cũng tương xứng với điều đó.
Chính từ đây mà lý trí của những kẻ tò mò đã bị thử thách từ lâu với vô vàn khó khăn khi tìm cách lý giải cho sự phân bổ pha trộn giữa cái thiện và cái ác dành cho người đức hạnh và kẻ gian ác trên thế gian này.
Từ đây sinh ra tất cả những lời kêu than thống thiết về vô số sự kiện bi thảm giáng xuống đầu những kẻ khôn ngoan và người lương thiện; và về sự thịnh vượng đáng kinh ngạc thường là định mệnh của kẻ có tội cùng kẻ khùng ngốc; đến mức lý trí đôi khi bối rối và hoang mang chẳng biết nên phán quyết ra sao về một sự an bài đầy bí ẩn như thế.
Plato bày tỏ sự ghê tởm đối với một số ngụ ngôn của các nhà thơ, những thứ dường như bôi nhọ các vị thần là tác giả của sự bất công; và đúc kết thành một nguyên tắc rằng: Bất cứ điều gì được dung túng giáng xuống một người công chính, dẫu là nghèo đói, bệnh tật, hay bất kỳ thứ nào có vẻ là tai ương, thì trong cuộc sống hay cái chết đều sẽ dẫn dắt đến điều thiện của anh ta. Độc giả của tôi sẽ nhận thấy nguyên tắc này tương thích nhường nào với những gì được truyền đạt bởi một thẩm quyền lớn lao hơn.
Seneca đã viết một chuyên luận dành riêng cho chủ đề này, trong đó ông nhọc công, theo học thuyết của phái khắc kỷ, chứng minh rằng sự bất hạnh tự thân nó không phải là một điều ác; và nhắc đến một câu nói cao thượng của Demetrius rằng: Sẽ chẳng có gì bất hạnh hơn một kẻ chưa từng nếm trải nghịch cảnh. Ông so sánh sự thịnh vượng với sự nuông chiều thái quá của một người mẹ đối với đứa con, thứ thường dẫn đến sự hủy hoại của nó; nhưng tình cảm của Đấng Thiêng Liêng lại giống như một người cha khôn ngoan muốn con cái mình phải rèn giuyện qua lao nhọc, sự thất vọng và đau đớn, để chúng thu nhặt sức mạnh và mài giũa sự kiên cường. Nhân dịp này, nhà triết học vươn lên tầm cao với tư tưởng nổi tiếng rằng: Trên trái đất này chẳng có khán giả nào xứng đáng với sự quan tâm của một Đấng Sáng Tạo mải miết với những công trình của Ngài hơn một dã tâm dũng cảm vượt lên trên những đau khổ của bản thân; và ông nói thêm rằng: Đó chắc chắn phải là một niềm vui đối với chính Jupiter khi nhìn xuống từ thiên đường và thấy Cato giữa những hoang tàn của quê hương vẫn bảo toàn sự chính trực.
Ý tưởng này sẽ càng tỏ ra hợp lý hơn nữa nếu chúng ta nhìn nhận cuộc đời con người như một trạng thái thử thách, và nghịch cảnh là chòi canh danh dự trong đó, thường được giao phó cho những linh hồn ưu tú và xuất sắc nhất.
Nhưng điều mà tôi muốn nhấn mạnh ở đây là chúng ta hiện không ở trong một vị thế thích hợp để phán xét những mưu chước mà Sự quan phòng sử dụng, bởi vì rất ít điều lọt vào tầm hiểu biết của chúng ta, và ngay cả những điều ít ỏi đó chúng ta cũng nhận thức một cách bất toàn; hay theo hình ảnh tao nhã trong Kinh Thánh: Chúng ta chỉ thấy qua một phần, và như trong một tấm gương mờ ảo.
Cần phải xem xét rằng Sự quan phòng trong nền kinh tế của nó nhìn nhận toàn bộ hệ thống thời gian và sự vật cùng một lúc, do đó chúng ta không thể khám phá ra mối liên hệ tốt đẹp giữa những biến cố nằm cách xa nhau về thời gian, và khi đánh mất quá nhiều mắt xích của chuỗi xích đó, những lập luận của chúng ta trở nên đứt đoạn và bất hoàn. Do đó, những phần trong thế giới đạo đức tuy không có vẻ đẹp tuyệt đối, vẫn có thể mang vẻ đẹp tương đối, xét trong mối quan hệ với những phần khác bị che giấu khỏi chúng ta nhưng rộng mở trước mắt Đấng mà trước Ngài, Quá khứ, Hiện tại và Tương lai được đặt cùng nhau trong một điểm nhìn: Và những sự kiện mà sự dung túng của chúng thoạt nhìn có vẻ kết tội lòng tốt của Ngài, trong sự viên mãn của vạn vật lại có thể vừa tôn vinh lòng tốt vừa đề cao trí tuệ của Ngài. Và điều này đủ để kìm hãm sự kiêu ngạo của chúng ta, bởi vì thật vô ích khi áp dụng các thước đo sự đều đặn của chúng ta vào những vấn đề mà chúng ta chẳng biết rõ tiền đề hay hậu quả, điểm khởi đầu hay chốn kết thúc.
Tôi sẽ giải tỏa cho độc giả khỏi những suy nghĩ trừu tượng này bằng cách kể lại ở đây một truyền thuyết Do Thái liên quan đến Moses, có vẻ như một dạng dụ ngôn minh họa cho điều tôi vừa đề cập cuối cùng. Vị đại tiên tri đó, theo lời kể, đã được một tiếng từ thiên đường gọi lên đỉnh núi; nơi trong một cuộc hội thoại với Đấng Tối Cao, ông được phép đặt ra cho Ngài một vài câu hỏi liên quan đến sự cai quản vũ trụ của Ngài.
Giữa cuộc đàm đạo thần thánh ấy, ông được lệnh nhìn xuống vùng đồng bằng bên dưới. Dưới chân núi tuôn ra một mạch nước trong vắt, nơi một người lính xuống ngựa để uống nước. Anh ta vừa đi khỏi thì một cậu bé tiến đến cùng địa điểm, và phát hiện ra một chiếc túi vàng do người lính bỏ quên, liền nhặt lấy và bỏ đi. Ngay sau đó xuất hiện một cụ già ốm yếu, mệt mỏi vì tuổi tác và đường sá, sau khi giải khát liền ngồi xuống nghỉ ngơi bên lề suối. Người lính phát hiện mất túi liền quay lại tìm kiếm, và đòi nó ở cụ già, người một mực khẳng định mình không hề nhìn thấy và khẩn cầu trời cao làm chứng cho sự vô tội của bản thân.
Người lính không tin những lời thề thốt đó, liền ra tay sát hại ông cụ. Moses ngã sấp mặt xuống đất trong sự kinh hoàng và sửng sốt, khi tiếng nói thiêng liêng cất lên ngăn chặn lời trách vấn của ông: "Đừng ngạc nhiên, hỡi Moses, cũng đừng gặng hỏi tại sao Vị Quan Thẩm của toàn thể trái đất lại dung túng cho sự việc này xảy ra: Đứa trẻ chính là nguyên nhân khiến máu của cụ già bị đổ xuống; nhưng hãy biết rằng, cụ già mà ngươi vừa chứng kiến chính là kẻ sát nhân đã cướp đi mạng sống cha của đứa trẻ ấy."
Chú thích 1: Tác phẩm Thiên đường đã mất (Paradise Lost), Quyển II, dòng 557-561.
Chú thích 2: Trong tờ The Spectator ra ngày thứ Bảy, thay vì chữ "reward" hãy đọc là "lot." Lỗi in ở số 238.
Chú thích 3: Tác phẩm De Constantia Sapientis.
Chú thích 4: Since Providence, therefore, và trong bản in lại lần đầu.
Chú thích 5: Tác phẩm Những đối thoại thiêng liêng (Divine Dialogues) của Henry More.
Chú thích 6: Cuộc hội thoại (Conference)
Chú thích 7: Không có chữ cái nào ký tên ở cuối bài gốc hoặc bản tái bản. Được in trong tập Các tác phẩm của Addison, 1720. Bài viết này từng được nhận định là của John Hughes trong Lời tựa cho tập Thơ của ông (1735).
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 238 Thứ Hai, ngày 3 tháng 12 năm 1711 Steele
Nequicquam populo bibulas donaveris Aures;
Respue quod non es
Persius, Sat. 4.
Trong số tất cả các căn bệnh của tâm trí, không có căn bệnh nào lan rộng hay tai hại hơn tình yêu sự nịnh hót. Bởi vì ở đâu các dịch thể của cơ thể được chuẩn bị để tiếp nhận một ảnh hưởng độc hại, ở đó căn bệnh hoành hành dữ dội nhất; cũng vậy, trong căn bệnh của tâm trí này, nơi luôn tồn tại một khuynh hướng và sự ham muốn hút lấy chất độc, toàn bộ trật tự của hành động hợp lý chắc chắn sẽ bị lật nhào, bởi vì giống như âm nhạc, nó
Làm mềm và tước vũ khí tâm trí đến mức
Chẳng một mũi tên nào có thể tìm thấy sự chống cự.
Đầu tiên chúng ta tự nịnh hót bản thân mình, và sau đó những lời nịnh hót từ kẻ khác chắc chắn sẽ gặt hái thành công. Nó đánh thức lòng yêu bản thân ở bên trong chúng ta, một phe phái luôn sẵn sàng nổi dậy chống lại phán đoán đúng đắn hơn của chúng ta và liên kết với kẻ thù bên ngoài. Chính vì thế mà sự hào phóng của những ân huệ mà chúng ta thường thấy đổ dồn lên kẻ xu nịnh lại được miêu tả cho chúng ta, bởi lòng yêu bản thân, như là công lý được thực hiện đối với một con người, kẻ đã hòa giải chúng ta với chính mình một cách vô cùng dễ chịu. Khi chúng ta bị chinh phục bởi những lời thì thầm ngọt ngào và sự chiều chuộng giăng bẫy như thế, chúng ta vui vẻ đền đáp những thủ đoạn được sử dụng để làm mù lòa lý trí của mình, và những thứ đang chiến thắng những điểm yếu trong tính khí cùng sở thích của chúng ta.
Nhưng nếu mọi người đều đinh ninh rằng thứ đam mê này bắt nguồn từ một nguyên tắc thấp hèn và tồi tệ nhường nào, thì không còn nghi ngờ gì nữa, kẻ mưu toan làm thỏa mãn nó khi ấy sẽ trở nên đáng khinh bỉ chẳng kém gì sự thành công của hắn hiện tại. Ấy là khao khát sở hữu một phẩm chất mà chúng ta không có, hoặc khuynh hướng muốn trở thành một thứ gì đó không thuộc về mình, là những nguyên nhân khiến chúng ta phó mặc bản thân cho kẻ ban phát cho chúng ta những nhân dạng và phẩm chất của người khác; những thứ có lẽ chẳng phù hợp với chúng ta và được may đo ít ỏi chẳng kém gì bộ quần áo của họ. Thay vì bước ra khỏi bản tính nguyên thủy của mình để chui vào bản tính của người khác, sẽ là một sự siêng năng tốt hơn và đáng ca ngợi hơn nếu biết vun đắp cho bản tính của chính mình, và thay vì một bản sao thê thảm, hãy trở thành một bản chính chất lượng; bởi vì chẳng có tính cách nào, chẳng có bản chất nào thô ráp và khó uốn đến mức, theo góc độ và hướng đi riêng biệt của nó, lại không thể mang lại một công dụng dễ chịu nào đó trong đàm thoại hoặc trong các công chuyện của đời sống.
Một cá nhân có phong thái thô ráp hơn, ít bị ràng buộc bởi các nghi thức ứng xử thông thường, sẽ, giống như nhân vật Manly trong vở kịch, mang lại niềm vui bằng nét duyên dáng mà tự nhiên ban tặng cho mọi hành động tuân thủ theo nó; những kẻ nhanh nhẹn và hoạt bát sẽ không thiếu những kẻ ái mộ, và thậm chí một tâm tính trầm lặng và u uất hơn cũng có thể trở nên dễ chịu vào những thời điểm nào đó.
Khi sự tự phụ trong một con người chưa đủ lớn để hủy hoại anh ta, kẻ nịnh hót sẽ khơi dậy điểm yếu đang ngủ quên ấy và truyền cảm hứng cho anh ta đủ sự tài hoa để trở thành một gã trịch choẹ. Nhưng nếu nịnh hót là hành động đê tiện nhất có thể dung túng, thì nghệ thuật ca ngợi đúng mực lại đáng ca ngợi biết bao: Bởi vì ca ngợi hay là một điều đáng quý; cũng như các thi sĩ vừa ban tặng sự bất tử vừa nhận lại nó cho phần thưởng của chính mình: Cả hai đều hoan hỉ, một bên trong khi nhận được sự đền đáp cho tài năng, bên kia trong khi chứng tỏ bản thân biết cách nhận diện nó; nhưng hơn hết thảy, con người ấy thật hạnh phúc trong nghệ thuật này, khi giống như một họa sĩ lành nghề, vẫn giữ lại những đường nét và sắc diện, nhưng làm mềm bức tranh thành một diện mạo tương đồng dễ chịu nhất.
Tôi tin rằng khó lòng có thể tưởng tượng ra một niềm vui nào đáng mơ ước hơn thế, đó là lời ca ngợi không hề pha tạp chút khả năng nịnh hót nào. Đó là niềm vui mà Germanicus từng tận hưởng, khi vào đêm trước một trận chiến, mong mỏi một dấu hiệu chân thành về sự kính trọng của các quân đoàn dành cho mình, ông được Tacitus miêu tả là đang lắng nghe trong lớp ngụy trang đoạn trò chuyện của một người lính, đắm chìm trong sự hoan hỉ của vinh quang trong khi những người lính với sự chân thành không vụ lợi đang ca ngợi diện mạo cao thượng uy nghi, sự nhã nhặn, lòng dũng cảm, tài cầm quân và những chiến công của ông. Trái tim một con người phải tràn ngập niềm vui đến nhường nào trong một khoảnh khắc vinh quang như thế này? Biết bao sự thúc đẩy và khích lệ để tiếp bước trên những con đường từng đưa ông đến một khẩu vị tinh tế bậc nhất của những niềm vui trần thế?
Đôi khi sự việc xảy ra là ngay cả những kẻ thù và những kẻ ganh tỵ cũng ban phát những dấu hiệu tôn kính chân thành nhất vào lúc họ ít mong đợi nhất. Những điều đó mang lại niềm vui lớn hơn, bởi vì chúng bị bứt ra bởi tài năng và được giải phóng khỏi mọi nghi ngờ về sự thiên vị hay nịnh hót. Sự việc diễn ra đúng như thế với Malvolio; hắn có trí tuệ, học thức và sự tinh tế, nhưng được tôi luyện với sự pha trộn của lòng ganh ghét, sự yêu bản thân và thói gièm pha: Malvolio trở nên tái mét trước niềm vui và sự hởi hởi của tập thể, nếu nó không tập trung vào cá nhân hắn; hắn trở nên ghen tuông và khó chịu khi không còn là cá nhân duy nhất được ngưỡng mộ, và xem những lời ca ngợi dành cho kẻ khác là sự hạ thấp tài năng của mình cùng nỗ lực làm giảm nhẹ vị thế vượt trội mà hắn hằng mưu cầu; nhưng chính bằng phương thức này, hắn lại ban phát một lời ca ngợi không bao giờ có thể bị nghi ngờ là nịnh hót. Sự bứt rứt và khó chịu của hắn chính là những dấu hiệu chắc chắn về quyền sở hữu vinh quang mà hắn khao khát và mang nỗi hằn học khi nhận ra bản thân không hề có được.
Một danh tính tốt được ví von vô cùng chuẩn xác với một thứ dầu thơm quý giá, và khi chúng ta được ca ngợi bằng sự khéo léo và đoan trang, đó quả thực là mùi hương dễ chịu nhất, nhưng nếu được tiếp nhận quá mạnh mẽ vào một bộ óc có cấu trúc kém phần sung sức và hạnh phúc, nó sẽ, giống như một mùi hương quá nồng, áp đảo các giác quan và chứng tỏ sự tai hại đối với những dây thần kinh mà nó vốn được định sẵn để làm sảng khoái. Một tâm hồn cao thượng nhạy cảm với lời ca ngợi và chê bai hơn bất cứ ai; và một tinh thần hào hiệp được khích lệ bởi tỷ lệ vinh quang và sự tán thưởng xứng đáng của nó chẳng kém gì việc bị vùi dập bởi sự lờ phờ và khinh miệt; nhưng chỉ những cá nhân vượt xa mức độ thông thường mới bị tác động bởi một trong hai thái cực này; cũng như trong chiếc nhiệt kế, chỉ có phần tinh chất tinh khiết và thăng hoa nhất mới bị co lại hoặc giãn ra bởi sự ôn hòa hay khắc nghiệt của thời tiết.
Thưa Ngài Spectator,
Những bản dịch mà Ngài gần đây mang lại từ tiếng Hy Lạp, trong một số bài viết gần đây của Ngài, đã là nguyên nhân khiến tôi tìm đọc một số tác giả đó; trong số đó tôi tình cờ bắt gặp một tập hợp các bức thư được lưu truyền dưới tên của Aristænetus. Trong số tất cả những tàn tích của thời cổ đại, tôi tin rằng chẳng có gì có thể sản sinh ra với một phong thái hào hoa và tao nhã đến thế; mỗi bức thư chứa đựng một tiểu thuyết hoặc cuộc phiêu lưu ngắn, được kể lại với toàn bộ những nét đẹp của ngôn ngữ và được tôn lên bằng sự dồi dào của trí tuệ. Có một vài bức thư trong số đó đã được dịch, nhưng với sự chênh lệch quá lớn so với nguyên tác, và theo một phong cách khác biệt xa vời với các tác giả, đến mức dịch giả có vẻ như đã mượn các gợi ý để diễn đạt ý nghĩa và tư tưởng của riêng mình thay vì nỗ lực truyền tải ý của Aristænetus. Trong bản dịch dưới đây, tôi đã bám sát nghĩa tiếng Hy Lạp nhất có thể, và chỉ thêm thắt một vài từ để các câu tiếng Việt liên kết với nhau uyển chuyển hơn một chút so với bình thường. Câu chuyện có vẻ được rút ra từ tích Pygmalion và bức tượng trong tác phẩm của Ovid: Một vài tư tưởng mang cùng hướng đi, và toàn bộ được viết theo một dạng văn xuôi mang tính thi ca.
Philopinax gửi Chromation,
Không ai trên đời lại bị khuất phục bởi một thứ đam mê kỳ quặc như của tôi. Tôi đã vẽ nên một người phụ nữ tuyệt đẹp, và đang tuyệt vọng, đang chết dần chết mòn vì bức tranh ấy. Kỹ nghệ của chính tôi đã hại chết tôi; không phải mũi tên của Venus, mà chính chiếc cọ vẽ của tôi đã đâm thủng trái tim tôi. Hỡi tôi! Với biết bao lo âu, tôi buộc phải tôn thờ hình tượng của chính mình! Tôi khốn khổ làm sao, trong khi ai nấy đều phải thương hại người họa sĩ cũng như ca ngợi bức tranh, và thừa nhận sự thống khổ của tôi vượt trội hơn cả nghệ thuật của mình. Nhưng sao tôi lại phải than vãn thế này? Chẳng lẽ chưa từng có những niềm đam mê bất hạnh và điên rồ hơn của tôi sao? Vâng, tôi từng nhìn thấy những bức họa mô tả Phædra, Narcissus và Pasiphæ. Phædra bất hạnh trong tình yêu; mối tình của Pasiphæ thật quái dị; và trong khi người kia với tay bắt lấy hình bóng thân yêu, hắn lại phá hủy bóng nước vốn luôn né tránh những cái ôm của mình. Con suối phản chiếu Narcissus với chính hắn, và bức tranh phản chiếu cả điều đó lẫn hắn, khao khát hình bóng được tôn thờ. Nhưng tôi còn ít bất hạnh hơn thế, tôi tận hưởng sự hiện diện của nàng liên tục, và nếu tôi chạm vào nàng, tôi không hề phá hủy hình hài mỹ lệ ấy, mà nàng trông thật hoả hãm, và một nụ cười ngọt ngào ngự trị trên khoảng không gian quyến rũ chia đôi đôi môi nàng. Người ta có thể thề rằng giọng nói và ngôn ngữ đang phát ra, và đôi tai người ta đang cảm nhận được âm thanh du dương ấy. Biết bao lần tôi, bị đánh lừa bởi sự cả tin của một người tình, đã ngây ngô lắng tai nghe xem nàng có muốn thì thầm điều gì với tôi không? Và khi hy vọng tiêu tan, biết bao lần tôi đã tự trả thù bằng những nụ hôn lên đôi má và đôi mắt nàng, rồi thì thầm ve vãn nàng vào vòng tay tôi, trong khi nàng (theo như tôi tưởng tượng) chỉ kìm nẫm chiếc lưỡi của mình để làm tôi thêm phần khao khát. Nhưng, đồ điên rồ là tôi, lẽ nào tôi lại bị cuốn hút bởi chỉ một bức họa của một khuôn mặt mỹ lệ cùng mái tóc buông lơi, và cứ thế tự tàn phá bản thân rồi tan chảy thành nước mắt vì một chiếc bóng? Hỡi ôi, chắc chắn đó phải là một điều gì đó hơn thế, đó là hiện thực! Bởi vì hãy kìa, những nét đẹp của nàng bừng sáng với ánh quang mới mẻ, và nàng dường như đang quở trách tôi bằng những lời trách móc cay đắng làm sao. Ôi, ước gì tôi có một người tình bằng xương bằng thịt mang hình hài này, để khi so sánh công trình của tự nhiên với nghệ thuật, tôi vẫn hoang mang chẳng biết nên chọn bên nào, và chìm đắm trong sự bất định đầy dễ chịu trong một thời gian dài.
T.
Chú thích 1: Vở kịch The Plain Dealer của Wycherley.
Chú thích 2: Sách Châm Ngôn (Eccles.), đoạn vii, câu 1.
Chú thích 3: Trong một tập hợp Các bức thư dịch về Trí tuệ, Chính trị và Đạo đức, do Abel Boyer biên tập năm 1701. Những bức thư quy cho Aristænetus xứ Nicer ở Bithynia, qua đời năm 358 SCN, nhưng được viết sau thế kỷ thứ năm, sau đó được dịch lại với tựa đề Những bức thư tình yêu và sự hào hoa, được viết bằng tiếng Hy Lạp bởi Aristænetus. Tập sách này, khổ 12 (1715), được đề tặng cho Eustace Budgell, người được nêu danh trong Lời tựa là tác giả của các bài viết trong tờ Spectator có ký tự X.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 239 Thứ Ba, ngày 4 tháng 12 năm 1711 Addison
Bella, horrida bella!
Virg.
Tôi đôi khi tự giải trí bằng việc ngẫm nghĩ về những phương thức điều hành một cuộc tranh luận từng xuất hiện trên thế gian này.
Những thế hệ loài người thuở ban đầu thường tranh luận, giống như những người bình thường của chúng ta ngày nay, bằng một thứ logic hoang dã chưa được gọt giuoa bởi các quy tắc nghệ thuật.
Socrates giới thiệu một phương pháp tranh luận bằng cách hỏi đáp (catechetical). Ông sẽ chất vấn đối thủ của mình câu hỏi này nối tiếp câu hỏi khác, cho đến khi thuyết phục được hắn ta bằng chính cái miệng của mình rằng các quan điểm của hắn là sai trái. Lối tranh luận này dồn ép kẻ thù vào một góc, tóm gọn mọi lối thoát mà hắn có thể trốn chạy, và buộc hắn phải đầu hàng vô điều kiện.
Aristotle thay đổi phương pháp tấn công này, và phát minh ra vô số thứ vũ khí nhỏ nhặt gọi là tam đoạn luận (syllogisms). Nếu trong lối tranh luận theo kiểu của Socrates, bạn đồng ý với mọi điều đối thủ đưa ra, thì trong lối của Aristotle, bạn liên tục phủ nhận và mâu thuẫn với một phần này hay phần khác trong những gì hắn nói.
Socrates chinh phục bạn bằng mưu mẹo, Aristotle bằng sức mạnh: Người này hạ gục thành trì bằng cách đào hào ngầm, người kia xách gươm giáo xông vào tận tay.
Các trường đại học ở châu Âu, trong nhiều năm trời, duy trì các cuộc tranh luận của họ bằng tam đoạn luận, đến mức chúng ta thấy tri thức của nhiều thế kỷ được bày binh bố trận thành các phản bác và câu trả lời, và toàn bộ sự khôn ngoan của thời đại bị cắt xẻ thành vô số những sự phân biệt rạch ròi.
Khi các trường đại học của chúng ta nhận ra rằng việc cãi vã theo cách này là vô tận, họ đã phát minh ra một loại lập luận không thể quy về bất kỳ thể hay dạng nào trong hệ thống của Aristotle. Nó được gọi là Argumentum Basilinum (những người khác viết là Bacilinum hoặc Baculinum), được biểu đạt khá hay bằng từ "Club-Law" (Luật gậy gộc) trong tiếng Anh. Khi họ không tài nào bác bỏ được đối thủ của mình, họ liền giáng cho hắn một cú gậy ngã lăn quay. Đó là phương pháp trong các cuộc tranh luận bút chiến này: Đầu tiên họ xả ra những tràng tam đoạn luận, và sau đó quay sang dùng gậy gộc, cho đến khi bằng cách này hay cách khác họ đè bẹp được những kẻ phản đối.
Tại Oxford có một con hẻm nhỏ (mượn dùng một thuật ngữ quân sự), nơi các phe phái thường chạm trán nhau, vì thế nó vẫn giữ cái tên Logic-Lane. Tôi từng nghe một cụ ông, một vị y sĩ, khoác lác rằng khi còn là một thanh niên, ông từng nhiều lần dẫn đầu một nhóm các môn đồ của Scotus, nện cho một nhóm học trò của Smiglesias ngã rạp nửa chiều dài phố High-street, cho đến khi họ giải tán tìm đường trốn chạy vào các thành lũy tương ứng của mình.
Tôi nhận ra thói quen này đã đi rất xa vào thời của Erasmus. Bởi vì tác giả đó kể cho chúng ta nghe rằng, sự phục hưng của các chữ cái Hy Lạp đã khiến phần lớn các trường đại học ở châu Âu bị chia rẽ thành phe người Hy Lạp và phe người Troia. Nhóm sau là những kẻ căm thù tận xương tủy đối với ngôn ngữ của người Hy Lạp, đến mức nếu chạm trán bất kỳ ai hiểu nó, họ nhất định sẽ đối xử với người đó như kẻ thù. Bản thân Erasmus, xem ra, đã gặp bất hạnh khi rơi vào tay một nhóm người Troia, những kẻ đã nện cho ông vô số cú đấm đá đến mức ông chẳng thể nào quên được sự thù hằn của họ cho đến tận cuối đời.
Tồn tại một phương pháp điều hành một cuộc tranh luận không khác mấy so với phương pháp trước, được sử dụng bởi các quốc gia và cộng đồng, khi họ tung ra hàng trăm ngàn nhà tranh luận ở mỗi phe và thuyết phục lẫn nhau bằng sức mạnh của gươm giáo.
Một vị Quân vương vĩ đại nọ vô cùng ý thức về sức mạnh của mình trong lối suy luận này, đến mức ông cho khắc lên những cỗ đại bác lớn của mình dòng chữ: "Ratio ultima Regum, Luận lý của các vị vua"; nhưng ơn trời, giờ đây ông ta đã bị đánh bại khá thảm hại ngay bằng chính thứ vũ khí của mình. Khi người ta phải đối phó với một triết gia kiểu này, cần phải ghi nhớ câu nói của vị cụ ông từng tham gia tranh luận với một trong các vị hoàng đế La Mã. Khi người bạn của ông bày tỏ sự ngạc nhiên rằng ông lại chịu nhường bước trước câu hỏi, trong khi rõ ràng ông đang chiếm ưu thế trong cuộc tranh cãi, ông liền đáp: "Tôi chưa bao giờ cảm thấy xấu hổ khi bị bác bỏ bởi một kẻ đang nắm trong tay năm mươi quân đoàn."
Tôi chỉ xin điểm qua một loại suy luận khác, có thể gọi là tranh luận bằng cách kiểm phiếu; và một loại khác có sức mạnh tương đương, trong đó các vụ cá cược được sử dụng làm lập luận, theo câu thơ nổi tiếng trong tác phẩm Hudibras.
Nhưng phương pháp điều hành một cuộc tranh luận đáng chú ý nhất chính là thứ mà chúng ta có thể gọi là Tranh luận bằng Tra tấn.
Đây là một phương pháp suy luận từng được sử dụng đối với những người tị nạn khốn khổ, và từng rất thịnh hành ở đất nước chúng ta dưới triều đại của Nữ hoàng Mary, đến mức trong một đoạn trích từ một tác giả được trích dẫn bởi ngài Bayle, người ta nói rằng giá củi ở Anh đã bị đẩy lên cao ngất ngưởng bởi những vụ thiêu sống được thực hiện tại Smithfield.
Những nhà tranh luận này thuyết phục đối thủ của họ bằng một chuỗi tam đoạn luận (Sorites), thường được gọi là một đống củi khô. Giá tra tấn cũng là một dạng tam đoạn luận từng được sử dụng mang lại hiệu quả tốt và tạo ra vô số tín đồ. Con người xưa kia bị tranh luận để thoát khỏi những hoài nghi, được hòa giải với chân lý bằng sức mạnh của lý trí, và được lôi kéo về các quan điểm bởi sự quang minh, trí tuệ và tài năng của những kẻ nắm giữ lẽ phải ở phía mình; nhưng phương pháp thuyết phục này vận hành quá chậm chạp. Nỗi đau được nhận ra là mang lại ánh sáng nhiều hơn hẳn lý trí. Mọi sự chần chừ đều bị xem là sự ngoan cố, và không thể được gỡ bỏ nếu không nhờ đến vô số cỗ máy được phát chế riêng cho mục đích đó. Tóm lại, việc áp dụng roi vọt, giá tra tấn, giá treo cổ, thuyền giam, ngục tối, lửa và củi trong một cuộc tranh luận, có thể được xem là những sự tinh tế theo lối Giáo hoàng áp dụng lên logic của người ngoại đạo cổ đại.
Tồn tại một phương pháp suy luận khác hiếm khi thất bại, dẫu cho nó mang bản chất hoàn toàn khác biệt so với thứ tôi vừa đề cập cuối cùng. Ý tôi là việc thuyết phục một người bằng tiền mặt, hay theo cách thông thường gọi là hối lộ một người để bắt họ theo một quan điểm. Phương pháp này thường chứng tỏ sự thành công khi tất cả những phương pháp khác được đem ra dùng mà chẳng mang lại tích sự gì. Một kẻ được trang bị những lập luận từ xưởng đúc tiền sẽ thuyết phục đối thủ của mình nhanh hơn rất nhiều so với một kẻ rút ra chúng từ lý trí và triết học. Vàng là một thứ làm trong sáng trí tuệ tuyệt vời; nó xua tan mọi hoài nghi và ngờ vực chỉ trong chớp mắt; thích ứng với những năng lực tầm thường nhất; làm câm lặng những kẻ ồn ào la lối; đồng thời lôi kéo cả những kẻ ngoan cố và cứng đầu nhất.
Philip xứ Macedon là một con người sở hữu lý trí vô địch theo hướng này. Ông dùng nó để bác bỏ toàn bộ sự khôn ngoan của Athens, làm bối rối các chính khách của họ, khiến các nhà hùng biện của họ cứng họng, và cuối cùng tranh luận để tước đoạt toàn bộ tự do của họ.
Sau khi điểm qua các phương pháp tranh luận khác nhau, theo cách chúng thịnh hành trong các thời kỳ khác nhau của thế giới, tôi sẽ rất nhanh chóng cung cấp cho độc giả một bản tường thuật về toàn bộ nghệ thuật ngụy biện (cavylling); sẽ là một câu trả lời đầy đủ và thỏa đáng cho tất cả các bài báo cùng các ấn phẩm từng xuất hiện phản đối tờ Spectator.
C.
Chú thích 1: Defile
Chú thích 2: Những tín đồ của triết gia kinh viện nổi tiếng Duns Scotus (người giảng dạy tại Oxford và qua đời năm 1308) là những nhà Duy thực (Realists), và phu phái Scotist với tư cách là những nhà Duy thực đối lập với phe Duy danh (Nominalists), những kẻ với tư cách là môn đồ của Thomas Aquinas được gọi là Thomist. Sự lăng mạ trong thời kỳ sau dành cho các môn đồ của Duns đã tạo ra nghĩa hiện tại cho từ Dunce (kẻ đần độn).
Chú thích 3: Các môn đồ của Martin Smiglecius, một tu sĩ Dòng Tên người Ba Lan, người giảng dạy Triết học trong bốn năm và Thần học trong mười năm tại Vilnius, Litva, và qua đời tại Kalisch năm 1618. Ngoài các tác phẩm thần học, ông còn xuất bản một cuốn sách về các Cuộc tranh luận về Logic.
Chú thích 4: Thư từ của Erasmus (Erasm. Epist).
Chú thích 5: Louis XIV.
Chú thích 6: Adrian, được trích dẫn trong tập Châm ngôn (Apophthegms) của Bacon.
Chú thích 7: Tác phẩm Hudibras, Phần II, chương i, dòng 297. Xem Tập 1, chú thích số 145.
Chú thích 8: And. Ammonius trong tiểu sử của Bayle về ông, nhưng câu nói đó thuộc về thời đại của Henry VIII.
Chú thích 9: Một chuỗi tam đoạn luận (Sorites), trong Logic - bắt nguồn từ từ một đống - là một chồng các tam đoạn luận được kết cấu chặt chẽ đến mức kết luận của cái này đóng vai trò là tiền đề cho cái tiếp theo.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 240 Thứ Tư, ngày 5 tháng 12 năm 1711 Steele
—Aliter non fit, Avite, liber.
Mart.
Thưa Ngài Spectator,
Tôi làm việc trong một trong những ngành nghề lịch sự bậc nhất ở Thành phố, và thấu hiểu nền giáo dục phóng khoáng ở mức độ đủ để nuôi dưỡng một hoài bão mãnh liệt muốn trở nên hữu ích cho nhân loại, và nghĩ rằng đó chính là mục đích tối thượng của sự tồn tại trong cõi đời này. Tôi có được những ấn tượng tốt đẹp này từ cách hành xử lịch thiệp của một người đàn ông uyên bác, hào hiệp và giàu có đối với tôi vào thuở tôi mới bước chân vào đời. Một vài bất hòa giữa tôi và cha mẹ đã khiến tôi dấn thân vào đó với ít sự hứng thú với công việc hơn mức phải có; và để xua tan sự khó chịu này, tôi đâm đầu vào những thú vui tội lỗi, một vài sự quá đà cùng lối sống buông thả nói chung. Tôi không rõ vị xuất chúng được nhắc đến bên trên nhìn thấy điều gì ở tôi, nhưng ông đã hạ mình từ sự uy tín và tài năng bậc cao của mình để thường xuyên lui tới bầu bạn với tôi. Điều này chẳng mấy chốc khiến tôi nuôi hy vọng rằng bản thân mình có thứ gì đó đáng để vun trồng, đồng thời những cuộc trò chuyện của ông giúp tôi nhận thức được những sự mãn nguyện trong một lối sống quy củ mà trước đó tôi chưa từng mường tượng nổi. Khi ông đã trở nên thân thiết với tôi, ông mở lòng như một vị thiên sứ nhân lành và bảo rằng ông đã nhẫn nại vun đắp từ lâu để đưa tôi đến trạng thái sẵn sàng đón nhận tình bạn và những lời khuyên nhủ của ông, cả hai điều đó tôi sẽ có quyền sai khiến hằng ngày, cùng quyền sử dụng bất kỳ phần nào trong gia sản của ông nhằm áp dụng những phương kế do ông đề xuất để tự cải thiện bản thân. Tôi xin đoan quyết với lòng mình rằng, tôi không thể hồi tưởng lại sự nhân từ và vẻ bối rối của vị quân tử khi cất lời với tôi theo hướng này mà không rơi lệ; nhưng tóm lại, thưa Ngài, tôi phải nhanh chóng kể cho Ngài hay rằng trái tim tôi đang rực cháy lòng biết ơn đối với ông ấy, và ông là một con người hạnh phúc đến mức tôi sẽ chẳng bao giờ có thể đền đáp lại các ân huệ của ông một cách tương đương, nhưng tôi chắc chắn mình đã mang lại cho ông sự đền đáp dễ chịu nhất có thể, đó là luôn sẵn sàng phục vụ người khác bằng toàn bộ khả năng, trong giới hạn phù hợp với sự thận trọng mà ông đã vạch ra cho tôi. Thưa ngài Spectator kính mến, tôi không chỉ nợ ông thiện cảm và sự kính trọng từ chính gia đình mình (những người có địa vị cao sang), sự sung túc và dư dả hiện tại trong hoàn cảnh của tôi, mà còn cả sự kiểm soát đối với các cảm xúc cùng việc quy chuẩn các ham muốn của bản thân. Tôi không nghi ngờ gì, thưa Ngài, rằng trong trí tưởng tượng của Ngài, những đức tính như thế này của người bạn đáng kính của tôi mang sức nặng lớn lao chẳng kém gì những hành động lấp lánh hơn trong sự đánh giá thông thường của xã hội. Điều tôi muốn thỉnh cầu ở Ngài là hãy dành trọn một số báo Spectator để viết về Đức hạnh Anh hùng trong đời sống thông thường, thứ có thể khích lệ con người ta hướng tới những khuynh hướng hào hiệp tương tự, như những gì từng được thể hiện trước và khơi gợi lên trong,
Thưa Ngài, người đầy tớ khiêm nhường nhất của Ngài.
Thưa Ngài Spectator,
Tôi là một điền chủ ở quê, sở hữu một cơ ngơi khấm khá dồi dào và sống chan hòa hiếu khách với phần còn lại của những người hàng xóm. Tôi luôn được phái nữ xem là người bạn đồng hành tuyệt vời nhất trên đời, và có quyền ra vào như một dạng nhân vật được ưu ái. Tôi chưa từng xuất hiện nơi công cộng mà không cúi chào khắp lượt, dẫu trong những buổi hội họp đông người, nơi người ta có thể thấy tôi khéo léo tránh để cựa giày vướng vào váy áo của họ trong lúc di chuyển giữa đám đông; và mặt khác, các nàng cúi chào duyên dáng và đón chào tôi ra sao, đứng thành từng hàng ngay ngắn và tiến lên nhanh chóng khi thấy những bậc bề trên hay người lớn tuổi hơn đã được tôi thăm hỏi xong xuôi. Nhưng sự tình là thế này, thưa Ngài Spectator, toàn bộ phép lịch sự của chúng tôi gần đây đã tiêu tan bởi sự xuất hiện bất hạnh của một tay công tử thành thị hay quý ông thành phố mới đến vùng chúng tôi dạo gần đây; nhân vật này hễ bước vào phòng là cúi mình thật sâu rồi lùi lại, sau đó lấy lại tư thế với một vẻ uyển chuyển nhẹ nhàng để cúi chào người tiếp theo, rồi cứ thế với một hoặc hai người khác nữa, trước khi chiếm trọn căn phòng bằng cách lướt qua họ trong một cái cúi đầu liên tục cho đến khi tiếp cận được nhân vật mà hắn cho là thích hợp để đặc biệt trò chuyện. Hắn thực hiện điều này với một sự duyên dáng và tự tin đến mức nó đã trở thành mốt thời thượng hiện nay; và từ dạo hắn xuất hiện đến nay, chẳng còn một thiếu nữ nào trong bán kính vài dặm quanh đây chịu để cho ai hôn chào nữa. Chúng tôi - những điền chủ nhà quê - không thể tập tành lại từ đầu và học hỏi những điệu bộ tinh tế và xa cách ấy; và cuộc đàm đạo của chúng tôi đang đi vào ngõ cụt cho đến khi chúng tôi nhận được phán quyết của Ngài nên hay chống lại việc Hôn chào, như một phép lịch sự hay chào hỏi; điều này đang được mong chờ một cách đầy sốt ruột bởi những người bạn thuộc cả hai phái của Ngài, nhưng không ai tha thiết bằng
Người đầy tớ khiêm nhường của Ngài,
Rustick Sprightly.
Ngày 3 tháng 12 năm 1711.
Thưa Ngài Spectator,
Hôm nọ tôi có mặt tại vở kịch Philaster, nơi tôi ngóng trông được nghe tiếng thợ đóng hòm nổi tiếng của Ngài, nhưng đã hụt hẫng một cách vui vẻ khi không bắt gặp sự hiện diện của hắn mà thay vào đó là một nhân vật khác có tham vọng tương tự muốn tạo dấu ấn cho bản thân bằng sự ồn ào, một phần qua việc la lối hay nói lớn tiếng, phần khác qua sự nhanh nhẹn thể xác của hắn ta. Đây là một gã trai tráng vạm vỡ nhưng đồng thời cũng là một dạng công tử bột, kẻ leo lên một trong những lô ghế bên hông sân khấu trước khi tấm màn nhung được kéo lên, tỏ ý muốn khoe sự nhanh nhẹn của mình trước toàn thể khán giả bằng cách nhảy qua các hàng cọc nhọn; hắn từ đó di chuyển đến một trong những cánh cửa ra vào, nơi hắn hít thuốc hít với một vẻ duyên dáng tương đối, phô bày bộ y phục đẽ đẽo, tung ra hai ba đường kiếm giả vờ nhắm vào tấm màn bằng cây gậy ba-toong của mình, rồi quay ngoắt lại và xuất hiện ở cánh cửa bên kia: Tại đây hắn làm ra vẻ quan sát toàn bộ khán phòng, cúi đầu và mỉm cười bừa bãi, rồi nhe hàm răng ra mà quả thật có vài chiếc rất trắng: Sau đó hắn lui về sau tấm màn, và ban tặng cho chúng tôi nhiều góc nhìn về thân thể hắn từ mọi ô cửa sổ mở ra.
Trong suốt thời gian diễn kịch, hắn liên tục xuất hiện trong phòng của hoàng tử, đóng một vai trong buổi đi săn và tỏ ra vô cùng hăng hái trong cuộc nổi loạn. Dẫu không có những lệnh cấm ngược lại đi nữa, tập tục này cũng phải thú nhận là làm suy giảm niềm vui của khán giả, và vì lý do đó là hành vi kiêu ngạo và không thể dung túng: Nhưng vì sắc lệnh gần đây của Nữ hoàng đã biến nó thành tội phạm, Ngài có đầy đủ thẩm quyền để lên tiếng về điều đó.
Thưa Ngài, người đầy tớ khiêm nhường của Ngài,
Charles Easy.
T.
Chú thích 1: Vở kịch Philaster của Beaumont và Fletcher được công diễn vào thứ Sáu tuần trước, ngày 30 tháng 11. Cảnh đi săn nằm ở Màn 4, cuộc nổi loạn nằm ở Màn 5.
Chú thích 2: Vào thời điểm này, dòng chữ "Theo lệnh của Nữ hoàng, không ai được phép vào hậu đài" đã được bổ sung vào các áp phích quảng cáo kịch.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 241 Thứ Năm, ngày 6 tháng 12 năm 1711 Addison
—Semperque relinqui
Sola sibi, semper longam incomitata videtur
Ire viam—
Virg.
Thưa Ngài Spectator,
Dẫu Ngài đã đề cập đến tình yêu đức hạnh trong hầu hết các nỗi thống khổ của nó, tôi không nhớ là Ngài từng đưa ra bất kỳ bài luận nào về sự vắng mặt của những người tình, hay vạch ra bất kỳ phương pháp nào giúp họ tự xoa dịu bản thân trong những cuộc chia ly kéo dài mà họ đôi khi buộc phải gánh chịu. Tôi hiện đang rơi vào hoàn cảnh bất hạnh này, phải chia tay người chồng tuyệt vời nhất đang ở nước ngoài phục vụ cho đất nước, và có lẽ nhiều năm nữa mới có thể trở về. Tình cảm nồng nàn và hào hiệp của anh ấy khi chúng tôi còn gắn bó, cùng sự âu yếm mà anh bày tỏ lúc chia ly, khiến sự vắng mặt của anh trở nên gần như không thể chịu đựng nổi. Tôi nghĩ về anh từng khoảnh khắc trong ngày và hội ngộ anh mỗi đêm trong những giấc chiêm bao. Mọi thứ tôi nhìn thấy đều gợi nhắc tôi nhớ đến anh. Tôi dốc lòng chăm sóc gia đình và cơ ngơi của anh với sự siêng năng vượt mức bình thường; nhưng điều này, thay vì an ủi tôi, lại mang đến cho tôi bấy nhiêu dịp để khao khát sự trở về của anh. Tôi thường lui tới những căn phòng nơi tôi từng trò chuyện cùng anh, và không gặp anh ở đó, tôi ngồi xuống chiếc ghế của anh rồi bật khóc nức nở. Tôi thích đọc những cuốn sách anh từng yêu thích và trò chuyện với những con người anh từng trân trọng. Tôi ghé thăm bức chân bức hình của anh hàng trăm lần một ngày và tự đặt mình đối diện với nó suốt hàng giờ liền. Tôi dành phần lớn thời gian lang thang trên những lối mòn nơi tôi từng tựa vào cánh tay anh, và hồi tưởng trong tâm trí những cuộc đàm đạo từng diễn ra giữa chúng tôi ở đó; tôi ngắm nhìn những viễn cảnh và góc nhìn khác nhau mà chúng tôi từng cùng nhau chiêm ngưỡng, dán mắt vào những sự vật từng được anh lưu ý, và gọi về ký ức hàng ngàn nhận xét dễ chịu mà anh từng đưa ra trong những dịp ấy. Tôi viết thư cho anh qua mọi chuyến tàu phà, và trái ngược với mọi người, tôi luôn có tâm trạng tốt mỗi khi có gió Đông thổi tới, bởi vì nó hiếm khi thất bại trong việc mang đến cho tôi một bức thư từ anh. Xin Ngài, tôi khẩn khoản nài xin Ngài hãy ban cho tôi lời khuyên trong dịp này, và cho tôi biết cách tự giải khuây trong quãng thời gian góa bụa hờ này.
Thưa Ngài, người đầy tớ khiêm nhường nhất của Ngài,
Asteria.
Sự vắng mặt là điều mà các thi sĩ gọi là cái chết trong tình yêu, và đã khơi mào cho vô số lời than vãn đẹp đẽ trong các trước tác của những tác giả bàn về thứ tình cảm này qua thơ ca. Thư tín của Ovid ngập tràn những điều đó. Nhân vật Monimia của Otway cất lời vô cùng dịu dàng về chủ đề này:
It was not kind
To leave me like a Turtle, here alone,
To droop and mourn the Absence of my Mate.
When thou art from me, every Place is desert:
And I, methinks, am savage and forlorn.
Thy Presence only 'tis can make me blest,
Heal my unquiet Mind, and tune my Soul.
Sự an ủi của những người tình trong những hoàn cảnh này là vô cùng phi thường. Ngoài những điều được Asteria nhắc đến, còn có rất nhiều động cơ an ủi khác được tận dụng bởi những kẻ yêu nhau trong cảnh biệt ly.
Tôi nhớ trong một cuốn tiểu thuyết lãng mạn của Scudery, một cặp tình nhân cao quý đã thỏa thuận khi chia tay rằng họ sẽ dành ra nửa giờ mỗi ngày để nghĩ về nhau trong suốt thời gian vắng mặt đằng đẵng. Cuốn tiểu thuyết kể lại rằng cả hai đều tuân thủ đúng giờ giấc đã thỏa thuận một cách chuẩn xác; và bất kể họ đang bận rộn với hội nhóm hay công việc gì, họ đều rời bỏ nó một cách đột ngột ngay khi tiếng chuông đồng hồ nhắc nhở họ phải lui về. Cuốn tiểu thuyết còn kể thêm rằng những người tình mong chờ sự trở lại của khung giờ cố định này với sự sốt sắng chẳng kém gì một cuộc hẹn hò thực sự, và tận hưởng một niềm hạnh phúc tưởng tượng gần như dễ chịu chẳng kém gì những gì họ tìm thấy từ một cuộc hội ngộ đích thực. Đó là một sự thỏa mãn không thể diễn tả được đối với những người tình bị chia cắt này khi được đoan chắc rằng mỗi người vào cùng một thời điểm đều đang đắm chìm trong cùng một sự chiêm nghiệm, và trao trả những mức độ âu yếm cùng tình cảm ngang bằng.
Nếu tôi được phép nhắc đến một biện pháp nghiêm túc hơn nhằm xoa dịu sự vắng mặt, tôi sẽ lưu ý đến một phương thức mà tôi từng biết hai con người áp dụng, khi họ kết hợp tôn giáo với sự tao nhã trong tư tưởng mà tình yêu thường truyền cảm hứng cho các tín đồ của nó. Đó là việc, vào thời điểm của khung giờ đó, dâng lên một lời cầu nguyện nhất định dành cho đối phương mà họ đã thỏa thuận trước khi chia tay. Người chồng, một quý ông tạo được dấu ấn trong thế giới lịch sự cũng như trong chính gia đình mình, từng nhiều lần kể với tôi rằng ông không tài nào chịu đựng nổi sự vắng mặt kéo dài ba năm nếu không có biện pháp này.
Strada, trong một bài diễn văn của mình, kể lại một bức thư từ xa mang tính chất hoang đường giữa hai người bạn nhờ sự trợ giúp của một thỏi nam châm kỳ lạ, có phẩm chất đến mức nếu nó chạm vào hai chiếc kim nam châm khác nhau, khi một trong những chiếc kim được chạm vào bắt đầu chuyển động, chiếc kia dẫu ở khoảng cách xa đến đâu cũng sẽ chuyển động cùng thời điểm và theo cùng một cách thức. Ông kể cho chúng ta hay rằng hai người bạn, mỗi người sở hữu một trong những chiếc kim nam châm này, đã làm ra một dạng mặt đồng hồ, khắc lên đó hai mươi tư chữ cái theo cách tương tự như các giờ trong ngày được đánh dấu trên mặt đồng hồ thông thường. Sau đó họ cố định một trong những chiếc kim trên mỗi mặt đồng hồ này sao cho nó có thể di chuyển vòng quanh không bị cản trở, đủ để chạm vào bất kỳ chữ cái nào trong số hai mươi tư chữ cái. Khi họ chia tay nhau đi đến những vùng đất xa xôi, họ thỏa thuận sẽ lui về phòng riêng một cách chuẩn xác vào một giờ nhất định trong ngày, và trò chuyện với nhau nhờ phát minh này của họ. Cứ thế, khi họ cách nhau hàng trăm dặm, mỗi người tự nhốt mình vào phòng riêng vào thời điểm được hẹn trước và ngay lập tức dán mắt lên mặt đồng hồ của mình. Nếu muốn nhắn nhủ điều gì với bạn mình, anh ta sẽ hướng chiếc kim đến từng chữ cái cấu thành nên những từ ngữ cần thiết, tạm dừng một chút ở cuối mỗi từ hoặc câu để tránh nhầm lẫn. Trong khi đó, người bạn nhìn thấy chiếc kim đồng cảm của chính mình tự động chuyển động đến từng chữ cái mà chiếc kim của người tương ứng chỉ vào. Bằng cách này, họ trò chuyện với nhau xuyên qua cả một lục địa, và truyền tải suy nghĩ cho nhau trong chớp mắt vượt qua những thành phố hay núi non, biển cả hay sa mạc.
Nếu ngài Scudery, hoặc bất kỳ nhà văn tiểu thuyết lãng mạn nào khác, từng giới thiệu một phù thủy - kẻ thường xuất hiện trong đoàn tùy tùng của các hiệp sĩ giang hồ - mang tặng cho hai người tình một cặp kim nam châm nói trên, độc giả hẳn sẽ vô cùng thích thú khi chứng kiến họ trò chuyện với nhau khi được canh giữ bởi gián điệp và lính canh, hay bị chia cắt bởi những lâu đài và cuộc phiêu lưu.
Trong lúc ấy, nếu phát minh này từng được khôi phục hoặc đưa vào thực tiễn, tôi đề xuất rằng trên mặt đồng hồ của người tình không chỉ được khắc hai mươi tư chữ cái, mà còn vài từ hoàn chỉnh luôn có chỗ đứng trong những bức thư nồng nhiệt, chẳng hạn như Ngọn lửa, Mũi tên, Chết, Ngôn ngữ, Vắng mặt, Cupid, Trái tim, Đôi mắt, Treo cổ, Chết đuối, và những từ tương tự. Điều này sẽ rút ngắn đáng kể sự vất vả của người tình trong lối viết thư kiểu này, bởi vì nó cho phép anh ta diễn tả những từ ngữ hữu ích và mang ý nghĩa nhất chỉ bằng một cú chạm đơn thuần vào chiếc kim.
C.
Chú thích 1: Vở kịch The Orphan, Màn 2.
Chú thích 2: Trong một bài diễn văn của Strada, Quyển II, bài 6.
Chú thích 3: begun, và trong lần in lại đầu tiên.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 242 Thứ Sáu, ngày 7 tháng 12 năm 1711 Steele
Creditur, ex medio quia res arcessit, habere
Sudoris minimum—
Hor.
Thưa Ngài Spectator,
Những bài bình luận của Ngài không mấy phổ biến trong phong tục của nam giới như tôi hằng mong đợi. Một bài viết trước đây của Ngài liên quan đến sự cư xử thiếu đúng mực của những người buộc phải ngồi chung xe ngựa khi đi lại, đáng lẽ phải là một lời răn đe lâu dài chống lại những vi phạm kiểu đó: Nhưng tôi lại vướng phải số phận của vị tín đồ phái Quaker của Ngài, khi chạm trán một gã thô lỗ trên một chuyến xe ngựa công cộng, kẻ đã giải trí cho hai ba phụ nữ chúng tôi (vì ngoài hắn ra chẳng có người đàn ông nào khác) bằng thứ ngôn ngữ tục tĩu chưa từng nghe thấy trên sông nước. Những quan sát vô duyên mà tên trịch choẹ đưa ra về sự ngượng ngùng và bối rối của chúng tôi khiến tôi cảm thấy đau đớn khôn tả khi ngẫm lại. Dẫu Ngài có kịch liệt phản đối việc đấu súng tay đôi (duelling), tôi hy vọng Ngài sẽ dành cho chúng tôi sự công bằng khi tuyên bố rằng, nếu gã thô lỗ đó có đủ can đảm gửi tin nhắn đến địa điểm nơi hắn chứng kiến tất cả chúng tôi bước xuống xe để tống khứ hắn, thì không một ai trong số chúng tôi lại không có sẵn một người tình sẵn sàng rửa hận cho sự lăng mạ đó. Sẽ thực sự đáng để Ngài xem xét khi mổ xẻ những bất hạnh thường xuyên xảy ra kiểu này, nơi những người khiêm nhường và vô tội phải phơi mình trước hành vi phóng đãng của những kẻ xa lạ với phép xã giao cũng như đức hạnh. Nếu chúng ta có thể tránh nghe những gì mình không chuẩn y dễ dàng như việc nhìn thấy những điều khó chịu, thì vẫn còn chút an ủi; nhưng vì khi ngồi trong một lô ghế tại nhà hát, trong một buổi hội họp của các quý bà, hay thậm chí trong một chiếc ghế bành tại nhà thờ, một gã trịch choẹ thô lỗ vẫn có quyền thốt ra những lời mà một phụ nữ không thể tránh việc lắng nghe, thì tình cảnh của một người rơi vào tầm ngảnh của những kẻ vô duyên ấy sẽ khốn khổ đến nhường nào? Và việc lặp lại những lời chỉ trích đối với kiểu hành vi đó trở nên cần thiết biết bao? Nếu những kẻ phóng đãng chưa hoàn toàn quên mất thế nào là sự khiêm nhường, chúng hẳn phải biết rằng sự khiêm nhường bị xúc tổn phải oằn mình gánh chịu một trong những đau khổ lớn nhất mà cuộc đời con người có thể phải đối mặt. Nếu một trong những tên thô lỗ này có thể suy ngẫm được ngần ấy, dẫu chúng thiếu đi sự xấu hổ, chúng vẫn sẽ bị lay động bởi lòng trắc ẩn để ghê tởm hành vi trơ trẽn trước mặt những người trong trắng và ngây thơ. Nếu Ngài ban ơn cho chúng tôi một bài viết Spectator về chủ đề này, và cho dán nó lên mọi cỗ xe ngựa công cộng ở Đại Anh như là luật lệ của chuyến hành trình, Ngài sẽ vô cùng lấy lòng toàn bộ phái đẹp, những người mà Ngài từng tuyên bố dành cho sự kính trọng lớn lao; và đặc biệt là hai người bạn đồng hành vừa chịu chung cảnh ngộ của tôi, và,
Thưa Ngài, người đầy tớ khiêm nhường nhất của Ngài,
Rebecca Ridinghood.
Thưa Ngài Spectator,
Sự việc mà tôi sắp gửi cho Ngài đây là một câu chuyện buồn trong tầng lớp bình dân, và nó tự mang lại sức hút riêng khiến Ngài phải châm chước cho cách diễn đạt của nó. Một gã thợ dệt nghèo nàn, lười biếng và nghiện ngập ở Spittle-Fields có một người vợ tần tảo, tháo vát, nhờ sự tằn tiện và siêng năng đã dành dụm đủ số tiền để mua một vé xổ số trong đợt phát hành hiện tại. Nàng giấu kỹ nó ở đáy một chiếc rương, và gửi gắm con số cho một người bạn kiêm tri kỷ, người hứa sẽ giữ bí mật và mang tin vui về cho nàng. Người phụ nữ bất hạnh ấy một hôm đi vắng, người chồng lười biếng của nàng nghi ngờ vợ cất giấu tiền bèn sục sạo khắp mọi ngóc ngách, cho đến khi phát hiện ra chính chiếc vé số đó; hắn lập tức mang ra ngoài bán đi và nướng sạch số tiền mà người vợ không hề mảy may hay biết. Một hai ngày sau, người bạn đó - vốn là một phụ nữ - đến báo tin cho người vợ rằng nàng đã trúng giải Năm trăm bảng. Người phụ nữ khốn khổ ngập tràn hạnh phúc, bay vút lên gác xép tìm chồng - người lúc bấy giờ đang làm việc - và nài nỉ hắn rời khỏi khung cửi vào buổi tối hôm đó để cùng xuống dưới nhà uống rượu với một người bạn của cả hai. Người đàn ông đón nhận lời mời tươi vui này như cách những ông chồng tồi thỉnh thoảng vẫn làm, và sau vài câu nói cộc cằn liền bảo rằng hắn không thèm xuống. Người vợ với sự dịu dàng lại tiếp tục nài nỉ và cuối cùng cất lời với hắn rằng: "Anh yêu ơi! Vài tháng nay, em đã âm thầm dành dụm được khoản tiền mua một vé xổ số, và giờ đây có chị Quick tới báo tin rằng sáng nay nó đã trúng giải Năm trăm bảng." Người chồng lập tức đáp: "Mày nói dối, đồ khốn, mày chẳng có vé nào hết, vì tao đã bán nó rồi." Người phụ nữ khốn khổ nghe xong liền ngất lịm đi, sau đó tỉnh lại và nay đã phát điên. Vì nàng chẳng có ý đồ lừa gạt chồng mà chỉ muốn cùng chia sẻ vận may với hắn, ai nấy đều thương xót nàng nhưng cho rằng sự trừng phạt dành cho người chồng là hoàn toàn đích đáng. Thưa Ngài, đây là sự việc có thật, và nếu các nhân vật cùng hoàn cảnh to lớn hơn, nó sẽ được gọi là Nỗi đau đẹp đẽ trong một vở kịch được gọt giuoa kỹ lưỡng. Tôi chỉ phác họa nó bằng phấn trắng, và thừa biết một bàn tay tài hoa có thể tạo ra một bức tranh lay động với những nguyên liệu tồi tệ hơn nhiều.
Thưa Ngài, &c.
Thưa Ngài Spectator,
Tôi là kẻ mà thế giới gọi là một gã nóng tính, và nhờ sự thành công trong thương trường tôi đã nâng bản thân lên vị thế có thể tạo ra chút tiếng tăm trên thế giới; nhưng điều đó không quan trọng. Tôi hiện đang nhận đỡ đầu cho hai cô cháu gái chắc chắn sẽ làm tôi phát điên lên mất; Ngài sẽ chẳng ngạc nhiên gì khi tôi nói với Ngài rằng họ là những nữ bác học tài phiệt, và trong suốt ba năm rưỡi tôi nuôi nấng họ dưới cánh tay mình, họ chưa từng mảy may hướng tâm trí mình dù chỉ một chút vào bất kỳ khía cạnh nào trong chân dung của một người phụ nữ tháo vát. Thay vì xem xét những nguyên liệu thích hợp cho một món bánh sữa ấm, Ngài sẽ chỉ nghe thấy những cuộc tranh luận liên quan đến tính chất từ tính của đá nam châm, hay có lẽ là áp suất của bầu khí quyển: Ngôn ngữ của họ mang đặc trưng của riêng họ, và họ khinh bỉ việc diễn tả những thứ vụ vặt tầm thường nhất bằng những từ không có nguồn gốc La-tinh. Nhưng điều này vẫn còn có thể chịu đựng được, nếu họ chịu để cho tôi tận hưởng sự dốt nát không bị quấy rầy; nhưng trừ khi tôi hùa theo cái ý tưởng trừu tượng của họ về vạn vật (như họ gọi thế), tôi đừng hòng mong được hút một tẩu thuốc trong yên bình. Trong một cơn gút gần đây, tôi phàn nàn về cơn đau đớn của căn bệnh đó thì cô cháu gái Kitty liền nài nỉ xin phép được quả quyết rằng, bất kể tôi nghĩ gì, rất nhiều triết gia vĩ đại cả cổ đại lẫn hiện đại đều có quan điểm rằng cả khoái lạc lẫn đau đớn đều là những phân định mang tính tưởng tượng, và chẳng có thứ gì như thế tồn tại trong tự nhiên (in rerum Natura). Tôi từng nghe họ quả quyết rằng lửa không hề nóng; và có lần khi tôi, với uy quyền của một ông già, yêu cầu một cô quàng chiếc áo choàng xanh lên đầu gối, cô liền đáp: "Thưa Ngài, cháu sẽ lấy chiếc áo choàng; nhưng xin lưu ý, cháu làm thế không phải vì thừa nhận sự miêu tả của Ngài; bởi vì gọi nó là màu vàng cũng chẳng sao, vì màu sắc chẳng là gì ngoài những sự khúc xạ khác nhau của các tia sáng mặt trời." Cô cháu Molly bảo tôi một hôm rằng: "Nói tuyết có màu trắng là thừa nhận một sai lầm phổ biến; bởi vì nó chứa một lượng lớn các hạt nitơ, người ta có thể suy đoán hợp lý hơn rằng nó mang màu đen." Tóm lại, những ả ranh con ấy muốn thuyết phục tôi rằng tin vào đôi mắt của mình là con đường chắc chắn để bị lừa dối; và từng khuyên tôi tuyệt đối không được tin tưởng vào bất cứ thứ gì dễ sai sót như các giác quan của mình. Điều tôi khẩn cầu Ngài lúc này là hãy xoay một bài viết Spectator hướng tới việc quy chuẩn đúng mực văn hóa của phái nữ, ít nhất là sao cho nó tương thích với sự yên bình của những kẻ có số phận phải hứng chịu những sự lăng mạ từ nó; và cho chúng tôi biết sự khác biệt giữa một quý ông biết làm bánh ngọt nướng bánh, và một quý cô đọc Locke và am hiểu toán học. Qua đó, Ngài sẽ vô cùng lấy lòng
Người bạn chân thành và đầy tớ khiêm nhường của Ngài,
Abraham Thrifty.
T.
Chú thích 1: Xem Tập 1, số 132.
Chú thích 2: at a Box in a Play, và trong lần in lại đầu tiên.
Chú thích 3: comes, và trong lần in lại đầu tiên.
Chú thích 4: magnetical, và trong lần in lại đầu tiên.
Chú thích 5: Distractions, và trong lần in lại đầu tiên.
Chú thích 6: may more seasonably, và trong lần in lại đầu tiên.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 243 Thứ Bảy, ngày 8 tháng 12 năm 1711 Addison
Formam quidem ipsam, Marce fili, et tanquam faciem Honesti vides: quæ si oculis cerneretur, mirabiles amores (ut ait Plato) excitaret Sapientiæ.—
Tull. Offic.
Tôi không nhớ mình từng đọc bất kỳ chuyên luận nào được viết riêng về vẻ đẹp và sự đáng yêu của đức hạnh, mà không xem xét nó như một bổn phận, và như là phương tiện mang lại hạnh phúc cho chúng ta cả ở hiện tại lẫn mai sau. Do đó, tôi dự định thực hiện bài viết này như một tiểu luận về chủ đề đó, trong đó tôi sẽ chỉ xem xét đức hạnh chừng nào nó tự thân mang một bản chất đáng yêu, sau khi đã làm rõ rằng tôi hiểu từ "Đức hạnh" theo một khái niệm chung giống như định nghĩa được gán cho nó bởi các nhà đạo đức học, thứ mà trong miệng những người sùng đạo thường mang tên Tôn giáo, và trong giới người đời gọi là Danh dự.
Bản thân thói đạo đức giả cũng bày tỏ sự tôn vinh lớn lao, hay đúng hơn là sự công minh, đối với tôn giáo, và ngầm thừa nhận nó là một món trang sức cho bản chất con người. Kẻ đạo đức giả sẽ chẳng nhọc công khoác lên lớp vỏ bọc của đức hạnh nếu hắn không biết rằng đó là phương pháp thích hợp và hiệu quả nhất để thu hút tình yêu và sự kính trọng từ nhân loại.
Chúng ta học được từ Hierocles rằng từng có một câu nói phổ biến giữa những người ngoại đạo rằng: Người khôn ngoan chẳng ghét ai, mà chỉ yêu mến những kẻ có đức hạnh.
Tully có một sự leo thang tư tưởng vô cùng tốt đẹp để cho thấy đức hạnh đáng yêu nhường nào. Chúng ta yêu mến một con người đức hạnh, ông nói, kẻ sinh sống ở những vùng đất xa xôi hẻo lánh nhất, dẫu chúng ta hoàn toàn nằm ngoài tầm với của đức hạnh ông ta và chẳng thể nhận lại từ đó bất kỳ lợi ích nào; thậm chí, một người đã qua đời từ nhiều thế kỷ trước, khi chúng ta đọc câu chuyện của ông ta, cũng khơi dậy trong tâm trí chúng ta một niềm âu yếm và nhân ái thầm kín: Thậm chí, điều kỳ diệu hơn nữa, một kẻ từng là kẻ thù của đất nước chúng ta, miễn là các cuộc chiến của kẻ đó được điều tiết bởi công lý và nhân đạo, như trong trường hợp của Pyrrhus mà Tully nhắc đến nhân dịp này để đối lập với Hannibal. Đó chính là vẻ đẹp tự nhiên và sự đáng yêu của đức hạnh.
Chủ nghĩa Khắc kỷ, vốn là thứ học xá gượng gạo của đức hạnh, quy kết mọi phẩm chất tốt đẹp, bất kể thuộc loại nào, cho con người đức hạnh. Theo đó, Cato trong bức chân dung mà Tully để lại về ông, đã đẩy mọi chuyện đi xa đến mức ông không chấp nhận bất kỳ ai ngoại trừ người đức hạnh mới được xem là tuấn tú. Điều này thoạt nhìn có vẻ giống một lời ba hoa triết học hơn là quan điểm thực sự của một người khôn ngoan; thế nhưng đó lại là điều mà Cato cực kỳ nghiêm túc duy trì. Tóm lại, phái Khắc kỷ nghĩ rằng họ không thể phô bày sự xuất sắc của đức hạnh một cách đầy đủ nếu không thâu tóm vào khái niệm đó mọi sự hoàn mỹ có thể; và do đó họ không chỉ cho rằng nó vượt trội về vẻ đẹp tự thân, mà còn khiến chính thân thể trở nên đáng yêu, đồng thời trục khỏi mọi dạng dị dạng ở kẻ mà nó ngự trị.
Có một quan sát phổ biến rằng những kẻ sa đọa nhất trong mọi cảm nhận về lòng tốt thường có xu hướng mong muốn những người có họ hàng với mình mang một tính cách khác biệt; và thật dễ nhận thấy rằng không ai bị cuốn hút bởi bùa mê của đức hạnh ở phái yếu mạnh mẽ cho bằng những kẻ, chính vì sự ngưỡng mộ đó, lại bị cuốn vào ham muốn hủy hoại nó.
Một tâm hồn đức hạnh trong một thân thể xinh đẹp thực chất là một bức tranh tinh tế nằm dưới ánh sáng tốt, và do đó chẳng có gì ngạc nhiên khi nó khiến phái đẹp ngập tràn bùa mê.
Cũng như đức hạnh nói chung mang bản chất đáng yêu và ưa nhìn, có một số loại cụ thể của nó còn đáng yêu hơn nữa, đó là những loại thúc đẩy chúng ta làm việc thiện cho nhân loại. Sự tiết độ và kiêng khem, đức tin và sự sùng đạo, tự thân có lẽ cũng đáng ngợi khen chẳng kém bất kỳ đức hạnh nào khác; nhưng những thứ khiến một con người trở nên phổ biến và được yêu mến chính là công lý, lòng bác ái, sự hào phóng, và tóm lại là tất cả những phẩm chất tốt đẹp mang lại lợi ích cho nhau. Chính vì lý do đó, ngay cả một kẻ hoang phí, kẻ chẳng có gì khác để cất nhắc ngoài một sự hào phóng giả tạo, thường được yêu mến và kính trọng hơn rất nhiều so với một cá nhân có tính cách hoàn thiện hơn nhiều nhưng lại thiếu sót ở điểm đặc thù này.
Hai món trang sức vĩ đại của đức hạnh, thể hiện nó dưới những góc độ lợi thế nhất và khiến nó trở nên hoàn toàn đáng yêu, chính là sự vui tươi (Chearfulness) và lòng tốt (Good-Nature). Những điều này thường đi đôi với nhau, bởi một người không thể dễ chịu với người khác nếu bản thân không cảm thấy thoải mái trong lòng. Cả hai đều vô cùng cần thiết trong một tâm hồn đức hạnh, nhằm ngăn chặn sự u uất xâm chiếm khỏi vô số tư tưởng nghiêm túc mà nó vướng bận, và ngăn cản lòng căm ghét thói hư tật xấu tự nhiên của nó chuyển hóa thành sự khắc nghiệt và soi mói.
Nếu đức hạnh mang bản chất đáng yêu nhường ấy, chúng ta sẽ nghĩ gì về những kẻ có thể nhìn nó với con mắt căm thù và ác ý, hoặc có thể để lòng thù hằn đối với một phe phái xóa sạch mọi công trạng của con người đang tham gia vào đó. Một con người phải cực kỳ đần độn, cũng như thiếu lòng bác ái, khi tin rằng chẳng có đức hạnh nào ngoài phe phái của chính mình, và không có những con người lương thiện chẳng kém gì hắn dám khác biệt với hắn về các nguyên tắc chính trị. Con người có thể đối lập nhau trong một vài chi tiết, nhưng không được phép mang lòng căm hằn trút lên những phẩm chất vốn mang bản chất đáng yêu tự thân và chẳng dính dáng gì đến những điểm đang tranh chấp. Những người có đức hạnh, dẫu thuộc các lợi ích khác nhau, cũng phải xem bản thân gắn kết chặt chẽ với nhau hơn là với phần dân cư đồi bại đang dấn thân cùng họ trong các mối quan tâm dân sự. Chúng ta nên mang cùng một tình yêu đối với một con người danh dự, kẻ đang là đối thủ sống động, giống như những gì Tully nói với chúng ta trong đoạn trích trước rằng mọi người tự nhiên dành cho một kẻ thù đã chết. Tóm lại, chúng ta nên trân trọng đức hạnh dẫu ở trong một kẻ thù, và ghê tởm thói hư tật xấu dẫu ở trong một người bạn.
Tôi nói điều này nhắm đến những sự đối xử tàn nhẫn mà con người ở mọi phía thường trút lên nhân vật của những kẻ không đồng quan điểm với họ. Biết bao cá nhân sở hữu sự chính trực không thể nghi ngờ và đức hạnh gương mẫu ở cả hai phía bị bôi nhọ và vu khống? Biết bao người danh dự bị phơi bày trước sự phỉ báng và chỉ trích của công chúng? Do đó, những kẻ đóng vai trò là công cụ hoặc kẻ tòng phạm trong những hành vi địa ngục đó cần phải được nhìn nhận như những kẻ lợi dụng tôn giáo để thúc đẩy mục đích của mình, chứ không phải dùng mục đích của mình để thúc đẩy tôn giáo.
C.
Chú thích 1: we find that Cato &c.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 244 Thứ Hai, ngày 10 tháng 12 năm 1711 Steele
—Judex et callidus audis.
Hor.
Covent-Garden, ngày 7 tháng 12.
Thưa Ngài Spectator,
Tôi không thể, nếu không mang tội bất công kép, mà không bộc lộ với Ngài sự thỏa mãn mà cả một tập thể các nhà thông thái (Virtuosos) đã thu nhận được từ những gợi ý mà Ngài gần đây ban tặng cho thị trấn về các tấm tranh lụa (Cartons) của thiên tài Raphael. Thiết nghĩ, mục đích của một nhà quan sát (Spectator) phải là nâng cao những niềm vui của thị giác, và chẳng có con đường nào trực tiếp hơn thế bằng việc khuyến khích sự nghiên cứu và quan sát những bản vẽ cũng như tranh ảnh xuất sắc. Khi lần đầu tiên tôi đi chiêm ngưỡng các tác phẩm của Raphael mà Ngài ca tụng, tôi phải thú nhận rằng mình chỉ thấy vừa vặn thích thú; lần kế tiếp tôi thích chúng hơn, nhưng cuối cùng khi trở nên quen thuộc hơn với chúng, tôi đâm ra say đắm chúng sâu sắc, giống như những bài diễn thuyết hay, chúng thấm sâu vào trái tim tôi; bởi vì Ngài biết đấy, thưa Ngài Spectator, một kẻ thông minh có thể gây ấn tượng cực kỳ mạnh mẽ với bạn trong chốc lát, nhưng nếu hắn thiếu sự khôn ngoan, công trạng của hắn sẽ nhanh chóng tan biến, trong khi một người khôn ngoan không sở hữu kho tàng trí tuệ quá lớn lao vẫn sẽ mang lại cho bạn một sự thỏa mãn lớn lao và bền bỉ hơn nhiều: Y hệt như thế trong một bức tranh được chạm khắc sắc sảo nhưng không được nghiên cứu kỹ lưỡng; người ta có thể gọi nó là một bức tranh thông minh, dẫu cho người họa sĩ trong lúc đó có nguy cơ bị gọi là một kẻ ngốc. Mặt khác, một bức tranh được thấu hiểu tường tận trong tổng thể và được thể hiện xuất sắc trong từng chi tiết, được khởi nguồn trên nền tảng hình học, được triển khai theo các quy tắc phối cảnh, kiến trúc và giải phẫu, đồng thời được hoàn thiện bởi một sự hòa âm tốt, một cách pha màu chuẩn xác và tự nhiên cùng những cảm xúc và sự biểu đạt tâm hồn gần như độc quyền ở Raphael; đó chính là thứ mà Ngài có thể gọi một cách chính đáng là một bức tranh khôn ngoan, và hiếm khi thất bại trong việc đánh gục chúng ta đến mức câm lặng, cho đến khi chúng ta có thể tập hợp toàn bộ các giác quan của mình để đưa ra một phán quyết khả dĩ về nó. Những bức tranh khác được tạo ra chỉ dành cho đôi mắt, giống như những chiếc lúc lắc dành cho đôi tai trẻ con; và chắc chắn bức tranh nào chỉ làm thỏa mãn đôi mắt mà không đại diện cho một phần được lựa chọn kỹ càng nào đó của tự nhiên, thì chỉ đang phơi bày những màu sắc đẹp đẽ nào có thể được bán tại cửa hàng pha màu, đồng thời chế giễu các công trình của Đấng Sáng Tạo. Nếu kẻ bắt chước tự nhiên xuất sắc nhất không phải là họa sĩ tài ba nhất, mà là kẻ phô bày và chói lọi màu sắc rực rỡ nhất; điều đó sẽ tất yếu suy ra rằng kẻ nào khoác lên mình những xiêm y sặc sỡ nhất là kẻ ăn mặc đẹp nhất, và kẻ nào cất giọng lớn nhất là nhà hùng biện xuất sắc nhất. Mỗi con người khi ngắm nhìn một bức tranh nên kiểm tra nó theo phần lý trí mà bản thân nắm giữ, nếu không anh ta sẽ gặp nguy cơ đưa ra một phán quyết sai lầm. Nếu con người khi dạo bước ngoài kia thường xuyên quan sát những nét đẹp của tự nhiên vốn hiện diện trước tầm mắt họ mỗi khoảnh khắc, họ sẽ trở thành những nhà phê bình xuất sắc hơn khi nhìn thấy thiên nhiên được bắt chước thành công ngay tại nhà: Điều này sẽ giúp uốn nắn những sai lầm mà hầu hết những kẻ giả danh thường vấp phải, những kẻ quá vội vã trong phán quyết và không chịu để cho lý trí tham gia vào quyết định. Ấy là vì thiếu điều này mà con người ta nhầm lẫn trong trường hợp này, và trong cuộc đời thường nhật, một cây cọ vẽ hoang dã ngông cuồng với một nét cọ thực sự táo bạo và vĩ đại, một gã trơ trẽn với một con người dũng cảm và hào hiệp thực sự, những hành động vội vã và vô lý với những cuộc phiêu lưu mang tinh thần và sự kiên quyết, màu sắc sặc sỡ với thứ thực sự đẹp đẽ, một thứ ngôn ngữ giả tạo và ngon ngọt với chân lý giản đơn được ca ngợi một cách tao nhã. Phép tương đương này sẽ đứng vững xuyên suốt mọi khía cạnh của cuộc sống lẫn hội họa; và những nhà thông thái kể trên sẽ rất vui mừng khi thấy Ngài phác họa nó bằng những thuật ngữ nghệ thuật của mình. Cũng giống như những bóng râm trong hội họa đại diện cho những tư tưởng nghiêm túc hoặc u uất, ánh sáng đại diện cho những tư tưởng tươi sáng và sinh động; cũng như chỉ nên có một luồng sáng mạnh mẽ duy nhất trong bức tranh thu hút ánh mắt và rơi xuống người anh hùng, chỉ nên có một đối tượng duy nhất cho tình yêu của chúng ta, chính là Tác giả của tự nhiên. Những suy ngẫm này và tương tự thế nếu được phát triển tốt có thể đóng góp rất lớn vào việc khai mở vẻ đẹp của nghệ thuật đó, đồng thời ngăn chặn giới trẻ bị đầu độc bởi cái gu tồi tệ của một gã thợ vẽ phóng túng bị áp đặt lên chúng ta.
Thưa Ngài, người đầy tớ khiêm nhường nhất của Ngài.
Thưa Ngài Spectator,
Dẫu tôi là phụ nữ, tôi vẫn là một trong số những người tự nhận thấy mình vô cùng thích thú với một bài luận mà Ngài từng ban tặng cho thế giới cách đây ít lâu từ một nhà thơ Hy Lạp cổ đại mà Ngài gọi là Simonides, liên quan đến các bản tính và sự phân định khác nhau của phái nữ chúng tôi. Tôi không khỏi ngưỡng mộ cách mà các tính cách của phụ nữ thời đại này trùng khớp hoàn toàn với thời đại của Simonides, khi chẳng có một loại nào trong số đó mà tôi chưa từng chạm trán mẫu vật vào thời điểm này hay thời điểm khác trong đời. Nhưng thưa Ngài, chủ đề của lời ngỏ hiện tại là một nhóm phụ nữ được bao hàm, tôi nghĩ vậy, trong Loài thứ chín của bài luận đó, gọi là Lợn rừng (Apes); miêu tả về họ tôi tìm thấy là: "Họ là những kẻ vừa xấu xí vừa ác độc, bản thân chẳng có gì đẹp đẽ, và luôn tìm cách gièm pha hoặc chế giễu bất kỳ thứ gì có vẻ đẹp đẽ ở người khác." Nay thưa Ngài, giáo phái này, theo như tôi được kể, xuất hiện rất thường xuyên tại thị trấn lớn nơi Ngài sinh sống; nhưng vì hoàn cảnh sống buộc tôi phải cư trú hoàn toàn ở vùng nông thôn, dẫu cách London không bao nhiêu dặm, tôi không thể chạm trán với số lượng lớn bọn họ, và quả thực đó cũng chẳng phải là một mối quan hệ đáng ao ước, như tôi vừa nghiệm ra qua kinh nghiệm gần đây. Ngài phải biết rằng, thưa Ngài, vào đầu mùa hè này, một gia đình thuộc giống Lợn rừng đó đã đến định cư suốt mùa không xa nơi tôi sinh sống. Vì họ là những người xa lạ ở vùng quê, họ đã được viếng thăm bởi các quý cô quanh vùng, trong đó có tôi, với sự nhân từ thông thường ở những kẻ dành phần lớn thời gian trong sự tĩnh mịch. Bọn Lợn rừng sống chung với chúng tôi vô cùng dễ chịu theo cách của chúng tôi cho đến tận cuối mùa hè, khi chúng bắt đầu nghĩ đến việc trở về thành phố; chính khi đó, thưa Ngài Spectator, chúng bắt đầu dấn thân vào công việc đặc thù và mang tính phân định của tính cách chúng; và như người ta thường nói về những linh hồn tọc mạch rằng họ có xu hướng cuỗm đi một mảnh của ngôi nhà mà họ sắp rời bỏ, bọn Lợn rừng, bất chấp lòng nhân từ, phép xã giao hay sự biết ơn thông thường, đã cho rằng mình có quyền bắt chước và phỉ báng khuôn mặt, trang phục cùng cách hành xử của những người hàng xóm vô tội của chúng, đồng thời gán cho tất cả bọn họ những lời chỉ trích ghê tởm và biệt danh ô nhục, thường được gọi là tên hiệu; và tóm lại, giống như những quý cô lịch lãm thực thụ, chúng biến sự chất phác và chân thành đáng mẻ của những người hàng xóm thành trò hề. Tôi không thể không thông báo cho Ngài những nỗi bất bình này, theo cả nguyện vọng của tất cả các bên bị tổn thương lẫn từ khuynh hướng của chính mình. Tôi hy vọng, thưa Ngài, nếu Ngài không thể đề xuất giải pháp cải tổ hoàn toàn tệ nạn này, Ngài cũng sẽ lưu tâm đến nó trong một số bài viết tương lai của mình, nhằm đặt phần xứng đáng của phái chúng ta vào thế cảnh giác trước những sinh vật này; và đồng thời bọn Lợn rừng cũng có thể nhận thức được rằng kiểu trò cười này chẳng những không phải là một trò giải trí vô hại, mà còn ở mức độ cao nhất là cái thứ tội ác được cho là bao gồm tất cả những tội ác khác.
Thưa Ngài, người đầy tớ khiêm nhường của Ngài,
Constantia Field.
T.
Chú thích 1: Trong số 226. Kế hoạch của Signor Dorigny được quảng cáo trong các số 205, 206, 207, 208 và 210.
Chú thích 2: Số 209.
Chú thích 3: Sự vô ơn. "Ingratum si dixeris, omnia dixeris." (Hễ thưa vô ơn, thu hết thảy.)
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 245 Thứ Ba, ngày 11 tháng 12 năm 1711 Addison
Ficta Voluptatis causâ sint proxima Veris.
Hor.
Chẳng có gì khiến người ta nhìn ngắm với sự hân hoan và thương cảm nhiều bằng sự ngây thơ, khi nó vướng thêm một chút khờ khạo. Song song với việc trân trọng đức hạnh ấy, người ta lại bị cám dỗ cười cợt sự khờ khải đi kèm theo nó. Khi một con người được cấu thành hoàn toàn bởi loài bồ câu, mà không có lấy một hạt bụi nhỏ của loài rắn trong thành phần của mình, anh ta sẽ trở nên lố bịch trong vô số hoàn cảnh của cuộc đời, và rất thường xuyên làm mất uy tín cho chính những hành động tốt đẹp nhất của mình.
Các tu sĩ Dòng Cordeliers kể một câu chuyện về vị tổ sư của họ - Thánh Francis - rằng khi ngài đi qua những con đường vào lúc chạng vạng tối, ngài phát hiện ra một chàng trai trẻ đang ở cùng một cô hầu gái trong góc khuất; ngài bèn giơ hai tay lên trời với một lời tạ ơn thầm kín rằng trên thế gian này vẫn còn nhiều lòng bác ái Thiên Chúa giáo đến thế. Sự ngây thơ của vị thánh đã khiến ngài nhầm lẫn nụ hôn của một người tình thành một cái ôm bác ái. Tôi vô cùng lo lắng khi nhìn thấy một người đức hạnh thiếu đi sự am hiểu thỏa đáng về thế giới; và nếu những bài viết này của tôi có chút ít công dụng nào, thì chính là ở điểm này: Không phơi bày thói hư tật xấu dưới bất kỳ vỏ bọc hấp dẫn giả tạo nào, chúng mang lại cho độc giả cái nhìn sâu sắc về lối sống của con người, đồng thời phơi bày bản chất con người trong muôn màu sắc thay đổi của nó. Kẻ chưa từng dấn thân vào bất kỳ thói hư tật nào trên đời, hay nói theo cách diễn tả của Shakespeare là "chưa từng trải đời trong những lối đi của con người" (hackneyed in the Ways of Men), có thể tìm thấy ở đây bức tranh về những sự khờ khạo và thái quá của nó. Những người đức hạnh và ngây thơ có thể nhận thức về mặt lý thuyết những điều họ chưa bao giờ chạm tới qua thực tế, và nhờ đó tránh được những cạm bẫy của kẻ xảo quyệt, sự đồi bại của kẻ bất lương, cùng những lập luận của kẻ mang định kiến. Tâm trí họ có thể được khai mở mà không bị vẩn đục.
Chính với ánh mắt hướng về người cộng sự tiếp theo của tôi - anh Timothy Doodle, người có vẻ là một người rất có thiện chí - mà tôi đã viết lời mở đầu ngắn ngủi này, và tôi xin đính kèm theo đây bức thư từ chính anh Doodle.
Thưa Ngài,
Tôi tha thiết mong Ngài cho chúng tôi biết quan điểm của mình về một số trò giải trí vô hại đang thịnh hành quanh ta, vốn vô cùng thích hợp để giết thời gian trong một đêm mùa đông cho những ai không mặn mà vứt bỏ thời gian của mình tại một buổi opera hay tại nhà hát. Cụ thể, tôi rất muốn biết Ngài có khái niệm gì về trò Hot-Cockles; cũng như liệu Ngài có nghĩ rằng các trò Hỏi đáp, Mệnh lệnh, So sánh, Tự sự (Questions and Commands, Mottoes, Similes) và Trò chơi đối nghịch (Cross-Purposes) chứa đựng nhiều tiếng cười và sự dí dỏm hơn so với những trò giải trí công cộng đã trở nên quá đỗi thời thượng giữa chúng ta hay không. Nếu Ngài có thể giới thiệu cho những người vợ và con gái của chúng tôi - những người đọc bài viết của Ngài với vô vàn niềm thích thú - một số trò chơi và tiêu khiển có thể thực hiện trong nhà và quây quần bên lò sưởi, chúng tôi - những người làm chủ gia đình - sẽ vô cùng biết ơn Ngài. Tôi không cần phải nói với Ngài rằng tôi muốn những trò giải trí và tiêu khiển này vừa vui nhộn vừa vô hại, vì lý do đó tôi đã không nhắc đến Whisk hay Lanterloo, và thậm chí chẳng đả động gì đến dù chỉ một trò Một và Ba Mươi (One and Thirty). Sau khi đã trao đổi với Ngài thỉnh cầu của mình về chủ đề này, tôi xin phép được thổ lộ cởi mở cách mà vợ chồng tôi trải qua những buổi tối mùa đông đằng đẵng này với vô vàn niềm thích thú. Dẫu nàng trẻ trung, xinh đẹp và hiền hậu đến mức kỳ diệu, nàng chẳng màng la cà đi đây đi đó như những người phụ nữ khác trong giới của mình. Có một người bạn vô cùng thân thiện, một viên đại quân trong quân đội, người mà tôi vô cùng biết ơn vì sự lịch thiệp của anh ấy, thường đến thăm tôi hầu như mỗi đêm; bởi vì anh không thuộc về những gã thanh niên bồng bột không thể sống nổi bên ngoài nhà hát. Khi chúng tôi quây quần bên nhau, chúng tôi rất thường xuyên tổ chức chơi trò Trốn tìm bịt mắt (Blind-Man's Buff), một môn thể thao mà tôi càng thích thú hơn bởi vì nó đòi hỏi khá nhiều sự vận động. Viên đại tá và tôi luân phiên bị bịt mắt, và Ngài sẽ cười đến vỡ cả tim khi chứng kiến người vợ yêu dấu của tôi nhọc công thế nào để bịt mắt chúng tôi, sao cho chúng tôi hoàn toàn không thể nhìn thấy dù chỉ một tia sáng nhỏ nhoi. Viên đại tá tội nghiệp đôi khi đập mũi vào cột nhà và khiến chúng tôi cười lăn cười bò. Bản thân tôi thường may mắn không tự làm đau mình, nhưng rất thường xuyên mất hơn nửa tiếng mới tóm được một trong hai người bọn họ; bởi vì Ngài phải biết rằng chúng tôi trốn ở khắp mọi ngóc ngách để có thể chơi đùa vui hơn. Tôi chỉ đưa ra gợi ý này như một mẫu vật về những trò giải trí vô hại mà tôi muốn Ngài giới thiệu; và xin kính chúc,
Thưa ngài đáng kính nhất, người bạn luôn yêu mến của Ngài,
Timothy Doodle.
Bức thư sau đây ra đời nhân dịp bài viết vào Thứ Năm tuần trước của tôi về sự vắng mặt của những người tình, cùng các phương pháp được đề cập ở đó nhằm giúp cho sự vắng mặt ấy trở nên có thể chịu đựng được.
Thưa Ngài,
Trong số vô vàn phương thức an ủi mà những người tình vắng mặt tận dụng trong khi tâm hồn họ đang chìm trong trạng thái lìa khỏi xác đó, trạng thái mà Ngài gọi là cái chết trong tình yêu, có một vài phương thức vô cùng trọng yếu đã lọt khỏi sự chú ý của Ngài. Trong số đó, đầu tiên và được đón nhận nhiều nhất chính là một đồng xu Shilling bị cong, từng mang lại niềm an ủi lớn lao cho các bậc tổ tiên chúng ta và vẫn đang được tận dụng trong dịp này mang lại hiệu quả rất tốt ở hầu hết các vùng thuộc lãnh địa của Nữ hoàng. Tôi biết có một số người nghĩ rằng một đồng xu Crown bị cắt đôi thành hai phần bằng nhau và được gìn giữ bởi những người tình xa cách sở hữu sức mạnh linh thiêng hơn so với đồng tiền trước. Nhưng vì các quan điểm bị chia rẽ trong chi tiết này, tại sao những con người đó lại không thể tận dụng cả hai? Hình hài của một trái tim, dẫu được khắc bằng đá hay đúc bằng kim loại, dẫu đang rỉ máu trên bàn thờ, cắm đầy những mũi tên hay được nắm trong tay của một vị thần Cupid, từ xưa đến nay vẫn luôn được xem là có tính chất bùa hộ mệnh trong những nỗi thống khổ mang tính chất này. Tôi quen biết rất nhiều hảo hán mang theo tiểu dung nhan của người tình trong chiếc nắp hộp thuốc hít, và nhờ biện pháp đó đã vực dậy bản thân trong suốt quãng thời gian vắng mặt của cả một chiến dịch. Riêng phần mình, tôi từng thử qua mọi phương thuốc ấy, nhưng chưa từng tìm thấy lợi ích to lớn nào như từ một chiếc nhẫn, trong đó sợi tóc của người tình được bện khéo léo vào nhau thành một dạng Nút thắt của tình nhân đích thực (True-Lover's Knot). Vì tôi nhận được lợi ích lớn lao từ bí mật này, tôi tự thấy mình có bổn phận phải truyền bá nó ra công chúng, vì lợi ích của những người đồng hương. Tôi khẩn khoản mong Ngài hãy thêm bức thư này như một phần phụ lục cho những sự an ủi của Ngài về sự vắng mặt, và xin kính chúc,
Người đầy tớ rất khiêm nhường của Ngài,
T. B.
Tôi xin khép lại bài viết này bằng bức thư từ một vị khách thuộc trường đại học, nhân dịp bài viết vào Thứ Ba tuần trước của tôi, nơi tôi phác họa đôi nét về những mối thù hằn lớn lao từng xảy ra trong các tập thể học thức đó, giữa nhóm người Hy Lạp hiện đại và người Troia.
Thưa Ngài,
Bức thư này để cho Ngài hay rằng hiện tại trong hội nhóm mà tôi là thành viên tồn tại một lực lượng hùng hậu những người Troia, những người vào một dịp thích hợp sẽ không ngần ngại tuyên bố lập trường của chúng ta. Trong lúc chờ đợi, chúng ta làm mọi thứ có thể để quấy rầy kẻ thù bằng mưu kế, và quyết định nhân cơ hội đầu tiên tấn công ngài Joshua Barnes, kẻ mà chúng ta xem là Achilles của phe đối lập. Về phần mình, từ khi rời ghế nhà trường, tôi vẫn luôn mang tiếng là một người Troia trung thành, và quyết định không bao giờ khoan dung cho dù chỉ là một hạt bụi nhỏ của tiếng Hy Lạp ở bất cứ nơi nào tôi vô tình chạm trán. Chính vì lý do này mà tôi vô cùng bất mãn với việc Ngài thỉnh thoảng treo cờ Hy Lạp trên đầu bài viết, và đôi khi thả ra một từ của kẻ thù ngay trong phần thân của nó. Khi bắt gặp bất kỳ điều gì mang tính chất này, tôi liền quăng các bài luận của Ngài xuống bàn kèm theo câu khẩu hiệu mà chúng ta thường sử dụng khi tuyên bố chiến tranh với một tác giả:
Græcum est, non potest legi.
Tôi gửi gắm lời cảnh báo này để từ nay về sau Ngài hãy kiềm chế trước những hành vi thù địch như thế, nếu không muốn chuốc lấy nguy hiểm.
Troilus.
C.
Chú thích 1: Giáo sư tiếng Hy Lạp tại Cambridge, người biên tập các tác phẩm của Homer, Euripides, Anacreon, &c., và viết tác phẩm Lịch sử Esther bằng thơ tiếng Hy Lạp. Ông qua đời năm 1714.
Chú thích 2: Đó là tiếng Hy Lạp. Không thể đọc được.
Câu này trở thành một câu cửa miệng từ thời Franciscus Accursius, một chuyên gia luật pháp nổi tiếng và là con trai của một Accursius khác được mệnh danh là Thần tượng của giới luật gia. Franciscus Accursius là một học giả thế kỷ 13, khi giảng giải về luật Justinian, hễ gặp các đoạn trích của Justinian từ Homer liền thốt lên Græcum est, nec potest legi. Sau này, vào những ngày đầu của sự phục hưng các nghiên cứu tiếng Hy Lạp ở châu Âu, người ta thường nói, theo báo cáo của Claude d'Espence chẳng hạn, rằng việc biết một chút tiếng Hy Lạp khiến một người bị nghi ngờ, còn biết tiếng Do Thái thì suýt biến anh ta thành kẻ dị giáo.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 246 Thứ Tư, ngày 12 tháng 12 năm 1711 Steele
Thưa Ngài Spectator,
Vì bài viết của Ngài là một phần trong trang thiết bị của bàn trà, tôi khẩn nài Ngài hãy in những dòng tôi viết cho Ngài lúc này; bởi vì tôi chẳng có phương cách nào khác để truyền đạt những gì mình muốn nói với phái đẹp về tình huống trọng đại nhất của đời người, chính là việc chăm sóc con cái. Tôi không hiểu rằng Ngài tuyên bố bài viết của mình luôn luôn chỉ bao gồm những vấn đề nhằm giải trí cho giới học thức và lịch sự, mà nó còn có thể phù hợp với mục đích của Ngài khi xuất bản một số nội dung hướng tới việc thông thái hóa nhân loại nói chung; và khi làm như thế, Ngài làm được nhiều hơn việc viết ra những lời lẽ dí dỏm và hài hước. Xin cho phép tôi nói với Ngài rằng, trong số tất cả các tệ nạn mà Ngài từng nỗ lực chấn chỉnh từ trước đến nay, chắc chắn không có tệ nạn nào cần đến sự trợ giúp của Ngài cấp bách cho bằng tệ nạn thuê vú nuôi trẻ em. Thật tàn nhẫn khi chứng kiến rằng một người phụ nữ được ban tặng trọn vẹn mọi sự hoàn mỹ và phước lành của tự nhiên lại có thể, ngay khi vừa sinh nở, tống khứ đứa con thơ ngây, mềm mại và bất lực của mình để giao phó nó cho một người phụ nữ (mười nghìn ăn một) chẳng có sức khỏe lẫn thể trạng tốt lành, chẳng lành lặn cả thể xác lẫn tâm trí, chẳng có lấy một chút danh dự hay uy tín, chẳng có lòng yêu thương hay xót thương dành cho đứa bé tội nghiệp, mà chỉ màng đến tiền bạc nhiều hơn toàn bộ đứa trẻ, và sẽ chẳng bao giờ thèm chăm sóc nó vượt quá mức độ bị ép buộc bởi tiền bạc và quà cáp; giống như mảnh đất trong ngụ ngôn của Aesop, từ chối nuôi dưỡng cái cây của một vùng đất khác dù cho nó được bồi bổ đến đâu đi nữa, bởi vì cái cây ấy không thuộc về sản vật do chính nó sinh ra. Và vì đứa trẻ của kẻ khác không hề tự nhiên đối với một vú nuôi cũng giống như cái cây đối với một vùng đất xa lạ khác, làm sao có thể kỳ vọng đứa trẻ ấy lớn lên được? Và nếu nó lớn lên, liệu nó có hấp thụ những dịch thể và phẩm chất thô tục của người vú nuôi, giống như cái cây trên vùng đất khác, hay như một cành ghép trên gốc cây khác không? Chẳng phải chúng ta quan sát thấy một con cừu bú sữa dê sẽ thay đổi hoàn toàn bản tính của nó, thậm chí cả bộ da và bộ lông thành loài dê hay sao? Quyền năng của vú nuôi đối với một đứa trẻ, thông qua việc truyền vào nó qua dòng sữa những phẩm chất và tính cách của mình, là điều được quan sát thấy đầy đủ và hằng ngày: Từ đó sinh ra câu nói cổ xưa về một kẻ có tính tình độc ác và cay nghiệt rằng hắn đã bú mớm sự cay độc ấy từ dòng sữa của vú nuôi, hoặc một con dã thú nào đó từng là vú nuôi của hắn. Vì thế mà Romulus và Remus được kể là được nuôi nấng bởi một con sói, Telephus con trai của Hercules bởi một con hươu cái, Pelias con trai của Neptune bởi một con ngựa cái, và Ægisthus bởi một con dê; không phải vì chúng thực sự bú mớm những sinh vật đó như một vài kẻ ngốc từng tưởng tượng, mà bởi vì các vú nuôi của chúng mang bản tính và tính khí như thế, và đã truyền những điều đó vào chúng.
Nhiều ví dụ có thể được sản sinh từ các thẩm quyền xác đáng và kinh nghiệm hằng ngày cho thấy trẻ em thực sự bú mớm những cảm xúc và khuynh hướng đồi bại khác nhau của vú nuôi, chẳng hạn như sự giận dữ, ác ý, sợ hãi, u uất, buồn bã, ham muốn và sự ghê tởm. Điều này được Diodorus làm chứng, trong quyển 2, khi ông nói rằng vú nuôi của hoàng đế Nero từng nghiện rượu nặng, một thói quen mà Nero đã tiếp thu từ vú nuôi của mình, và rất cụ thể trong việc này đến mức người dân nhận ra nó rõ rệt, thay vì Tiberius Nero, họ gọi hắn là Biberius Mero. Diodorus cũng kể lại về Caligula, người tiền nhiệm của Nero, rằng vú nuôi của hắn thường xuyên làm ẩm phần núm vú của mình bằng máu, nhằm khiến Caligula bám chắc hơn; điều đó, theo Diodorus, chính là nguyên nhân khiến hắn trở nên khát máu và tàn độc suốt quãng đời sau đó, đến mức hắn không chỉ thường xuyên phạm tội sát nhân bằng chính đôi tay mình, mà còn ước ao rằng toàn bộ nhân loại chỉ có duy nhất một chiếc cổ, để hắn có được niềm vui cắt đứt nó. Những sự thoái hóa như thế khiến các bậc cha mẹ kinh ngạc, những người không biết đứa con có thể di truyền tính nết từ ai, lại nhìn thấy một đứa thích ăn trộm, một đứa thích uống rượu, đứa thì đần độn; thế nhưng tất cả những điều đó lại chẳng được màng tới. Thậm chí có thể dễ dàng chứng minh rằng một đứa trẻ, dẫu được sinh ra từ những bậc sinh thành xuất sắc nhất, vẫn có thể bị vẩn đục bởi một vú nuôi tính nết tồi tệ. Biết bao đứa trẻ chúng ta thấy hằng ngày rơi vào cảnh co giật, suy nhược, còi c xương, &c., chỉ vì bú sữa từ những vú nuôi đang trong cơn giận dữ hoặc bực dọc? Nhưng thực chất bất kỳ chứng bệnh nào của vú nuôi cũng là bệnh tật đối với đứa trẻ, và hiếm có vú nuôi nào ở thị trấn này không gánh chịu một căn bệnh nào đó. Câu hỏi đầu tiên thường được đặt ra cho một người phụ nữ trẻ muốn làm vú nuôi rằng tại sao cô ta lại phải làm vú nuôi cho con của người khác, được trả lời bằng việc cô ta có một ông chồng tồi, và cô ta phải chật vật kiếm sống. Tôi nghĩ ngay chính câu trả lời này cũng đủ khiến bất kỳ ai bị sốc nếu được cân nhắc thấu đáo; bởi vì một ông chồng tồi có thể, hoặc mười ăn một là chắc chắn sẽ, mang về cho vợ mình một căn bệnh tồi tệ, hoặc ít ra là những phiền muộn và xáo trộn. Bên cạnh đó, vì cô ta nhận nuôi đứa trẻ chỉ vì sự túng quẫn thuần túy, thức ăn của cô ta cũng sẽ tương xứng, hoặc chí ít là vô cùng thô ráp; từ đó sinh ra một nguồn thức ăn thô ráp và kém tiêu hóa cho đứa trẻ; bởi vì dòng máu thế nào thì dòng sữa thế ấy; và từ đó tôi hoàn toàn chắc chắn sinh ra bệnh tràng nhạc, bệnh lở loét và nhiều chứng bệnh khác. Tôi nài xin Ngài, vì lợi ích của vô số đứa trẻ khốn khổ có thể và sẽ được cứu mạng bằng cách cân nhắc vấn đề này một cách nghiêm túc, hãy khẩn thiết kêu gọi mọi người hãy để trẻ em bú sữa từ chính mẹ ruột của chúng, cho cả lợi ích của người mẹ lẫn đứa trẻ. Bởi vì lập luận phổ biến cho rằng người mẹ bị suy kiệt thể lực khi cho con bú là một luận điệu vô căn cứ và ngớ ngẩn; tôi cam đoan rằng người mẹ sẽ trở nên khỏe mạnh hơn nhờ việc đó, và sẽ duy trì sức khỏe tốt hơn so với khi không làm thế: Nàng sẽ nhận ra đó là phương thuốc chữa trị và bảo quản tuyệt vời nhất đối với chứng bốc hơi (vapours) và nguy cơ sẩy thai trong tương lai, vượt xa bất kỳ phương thuốc nào khác trên đời; con cái của họ sẽ to lớn như những người khổng lồ, trong khi nếu không thế chúng chỉ là những chiếc bóng sống và giống như trái cây chưa chín; và chắc chắn nếu một người phụ nữ đủ sức mạnh để sinh ra một đứa trẻ, không nghi ngờ gì nữa nàng hoàn toàn đủ sức mạnh để nuôi nấng nó sau đó. Tôi đau lòng khi quan sát và cân nhắc xem biết bao đứa trẻ khốn khổ đang hằng ngày bị hủy hoại bởi những vú nuôi bất cẩn; thế mà họ phải cẩn trọng với một đứa trẻ bất cẩn đến nhường nào, khi mà dù chỉ là một tổn thương nhỏ hay cú đánh, đặc biệt là vào phần đầu, cũng có thể khiến nó mất cảm giác, đần độn hoặc trở nên bất hạnh suốt đời?
Nhưng tôi chưa thể rời bỏ chủ đề này được; bởi vì đối với tôi, thật bất tự nhiên khi một người phụ nữ đã nuôi dưỡng một đứa trẻ như một phần cơ thể mình trong suốt chín tháng lại không có chút khao khát nào muốn tiếp tục nuôi dưỡng nó khi nó chào đời và trước mắt nàng, và khi bằng tiếng khóc của mình nó khẩn cầu sự trợ giúp của nàng cùng bổn phận của một người mẹ. Chẳng phải ngay cả những con dã thú tàn nhẫn nhất cũng chăm sóc con non của chúng với tất cả sự cẩn trọng và niềm vui tưởng tượng được sao? Vậy thì làm sao có thể gọi là một người mẹ khi từ chối nuôi dưỡng con non của chính mình? Trái đất được gọi là người mẹ của muôn loài, không phải vì nó sản sinh, mà bởi vì nó duy trì và nuôi dưỡng những gì nó sản sinh ra. Sự sinh thành của đứa trẻ là hiệu quả của ham muốn, nhưng sự chăm sóc nó lại chứng minh đức hạnh và sự lựa chọn. Tôi không hề mù tịt trước những trường hợp bắt buộc khi người mẹ không thể cho con bú, và khi đó phải chọn giải pháp ít tệ hại hơn trong hai điều tồi tệ; nhưng có quá ít trường hợp như thế đến mức tôi chắc chắn rằng trong một nghìn trường hợp khó tìm được một trường hợp thực tế; bởi vì nếu người phụ nữ biết rằng chồng mình có thể tiết kiệm được khoảng ba đến sáu shilling mỗi tuần (dẫu điều này hiếm khi được cân nhắc), nàng chắc chắn sẽ, với sự trợ giúp của đám bà tám, nhanh chóng thuyết phục người đàn ông gửi đứa con đi nuôi dưỡng, và dễ dàng lừa gạt ông ta bằng cách giả vờ ốm yếu. Sự tàn nhẫn này được dung dưỡng bởi thời trang, và tự nhiên nhường chỗ cho thói quen.
Thưa Ngài, người đầy tớ khiêm nhường của Ngài.
T.
Chú thích 1: nursing of
Chú thích 2: seeing, và trong ấn bản lần đầu.
Chú thích 3: is, why, và trong ấn bản lần đầu.
Chú thích 4: Mother
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 247 Thứ Năm, ngày 13 tháng 12 năm 1711 Addison
Chúng ta được kể bởi một số tác giả cổ đại rằng Socrates từng được truyền dạy về tài hùng biện bởi một người phụ nữ, tên của nàng, nếu tôi không nhầm, là Aspasia. Quả thực, tôi rất thường xuyên nhìn nhận nghệ thuật đó là phù hợp nhất đối với phái nữ, và tôi nghĩ các trường đại học sẽ làm tốt nếu cân nhắc xem có nên lấp đầy các chiếc ghế giáo sư hùng biện bằng các nữ giáo sư hay không.
Người ta từng ca ngợi một số người đàn ông ở khả năng có thể huyên thuyên suốt hàng giờ liền về bất cứ thứ gì; nhưng phải thừa nhận để tôn vinh phái bên kia rằng có rất nhiều người trong số họ có thể huyên thuyên suốt hàng giờ liền về... chẳng có gì cả. Tôi từng biết một người phụ nữ triển khai thành một bài diễn luận ứng tác dài dòng về đường viền của một chiếc áo lót, và quở trách người đầy tớ vì làm vỡ một chiếc tách trà bằng toàn bộ các hình thức của nghệ thuật hùng biện.
Nếu phụ nữ được phép biện hộ tại các tòa án tư pháp, tôi tin chắc rằng họ sẽ đưa nghệ thuật hùng biện tại tòa án lên những tầm cao lớn hơn cả những gì nó từng đạt tới. Nếu bất cứ ai hoài nghi điều này, hãy cứ có mặt tại những cuộc tranh luận thường xuyên nổ ra giữa các quý bà thuộc Hội Nghề cá Anh quốc (British Fishery).
Do đó, loại hình diễn giả nữ đầu tiên mà tôi xin lưu ý chính là những người chuyên khơi gợi cảm xúc, một phân mảng của hùng biện mà người vợ của Socrates có lẽ đã đạt được trình độ uyên thâm hơn cả vị thầy được nhắc đến ở trên của ông.
Loại hình diễn giả nữ thứ hai là những người chuyên gia về những lời lăng mạ, và thường được biết đến với biệt danh Những kẻ soi mói (The Censorious). Trí tưởng tượng và tài hùng biện của nhóm nhà tu từ học này thật kỳ diệu. Với một sự trôi chảy trong phát minh và sự phong phú trong biểu đạt, họ sẽ phóng đại mọi sơ hở nhỏ nhặt trong hành vi của người khác? Với bao nhiêu tình tiết khác nhau, và với biết bao sự đa dạng của các cụm từ, họ sẽ kể đi kể lại cùng một câu chuyện? Tôi từng biết một cụ bà lấy một cuộc hôn nhân bất hạnh làm chủ đề cho cuộc đàm đạo suốt một tháng trời. Nàng chê trách cô dâu chỗ này; thương hại nàng ở chỗ nọ; chế giễu nàng ở chỗ kia; ngạc nhiên về nàng ở chỗ nọ; giận dữ với nàng ở chỗ nọ; và tóm lại, mòn mỏi cả một cặp ngựa kéo xe để thể hiện sự quan tâm của mình dành cho nàng. Cuối cùng, sau khi đã hoàn toàn vắt kiệt chủ đề ở khía cạnh này, bà đến thăm cặp vợ chồng mới cưới, ca ngợi người vợ vì lựa chọn khôn ngoan mà nàng đã thực hiện, kể cho nàng nghe những phản hồi vô lý mà một số kẻ ác ý từng ném vào nàng, và mong muốn họ trở nên quen thuộc hơn nữa. Do đó, sự chỉ trích và tán thành của nhóm phụ nữ loại này chỉ nên được xem như những sự trợ giúp cho câu chuyện.
Loại hình diễn giả nữ thứ ba có thể được bao hàm dưới từ "Bép xép" (Gossips). Bà Fiddle Faddle hoàn toàn thành thạo loại hình hùng biện này; nàng phóng mình vào những mô tả về các buổi lễ rửa tội, mổ xẻ rạch ròi một kiểu tóc tai, biết rành mạch từng món ăn được dọn lên trong vùng lân cận của mình, và giải trí cho khách khứa trọn vẹn cả buổi chiều bằng sự khôn ngoan của đứa con trai nhỏ trước khi nó kịp cất thành lời.
Nữ tự do (The Coquet) có thể được nhìn nhận là loại hình diễn giả nữ thứ tư. Để tự ban cho mình một không gian rộng lớn hơn cho câu chuyện, nàng ghét bỏ và yêu mến trong cùng một nhịp thở, trò chuyện với chú chó cưng hoặc con vẹt của mình, cảm thấy bứt rứt trong mọi kiểu thời tiết và ở mọi góc phòng: Nàng dựng lên những cuộc cãi vã giả vờ và những sự mang ơn giả tạo với tất cả những người đàn ông nàng quen biết; thở dài khi không buồn và mỉm cười khi chẳng vui. Nữ tự do đặc biệt là một bậc thầy về phân mảng hùng biện được gọi là Hành động (Action), và thực chất dường như chỉ cất lời vì nó mang lại cho nàng cơ hội cử động chân tay, biến hóa nét mặt, liếc mắt đưa tình hay chơi đùa cùng chiếc quạt.
Đối với những kẻ đưa tin tức, chính trị gia, kẻ bắt chước, người kể chuyện, cùng các nhân vật có tính chất tương tự sinh ra thói hoa ngôn, họ xuất hiện ở nam giới nhiều chẳng kém gì phụ nữ; vì lý do đó tôi xin phép lướt qua họ trong im lặng.
Tôi từng nhiều lần bối rối khi tìm kiếm nguyên nhân tại sao phụ nữ lại sở hữu tài năng phát ngôn lưu loát ở mức độ hoàn hảo vượt trội hơn nam giới nhiều đến thế. Tôi đôi khi tưởng tượng rằng họ không có khả năng kìm nén, hay năng lực kìm hãm suy nghĩ của mình như nam giới, mà buộc phải thốt lên mọi điều họ nghĩ, và nếu thế, điều đó có lẽ sẽ cung cấp một lập luận vô cùng đanh thép cho phái Cartesians nhằm ủng hộ học thuyết của họ rằng tâm hồn luôn luôn suy nghĩ. Nhưng vì một số người có quan điểm cho rằng phái đẹp không hoàn toàn xa lạ với nghệ thuật ngụy trang và che giấu suy nghĩ của mình, tôi buộc phải từ bỏ quan điểm đó, và do đó đã nỗ lực tìm kiếm một lý do tốt đẹp hơn. Để thực hiện điều đó, một người bạn của tôi - một nhà giải phẫu học xuất sắc - đã hứa với tôi vào cơ hội đầu tiên sẽ tiến hành giải phẫu chiếc lưỡi của một người phụ nữ, và kiểm tra xem trong đó có tồn tại những dịch thể nhất định khiến nó trở nên vô cùng linh hoạt hoặc trơn tru hay không, hoặc các thớ thịt của nó có được cấu thành từ những sợi tơ mịn màng và dễ uốn hơn hay không, hoặc có những cơ bắp cụ thể nào trong đó phóng nó lên xuống qua những cú liếc và rung động đột ngột như thế hay không, hoặc cuối cùng, có những đường dẫn chưa được khám phá chạy từ đầu và trái tim đến chiếc công cụ nhỏ bé của sự bép xép này, và chuyên chở vào đó một dòng suối vĩnh cửu của sinh khí động vật hay không. Tôi cũng không thể bỏ qua lý do mà Hudibras từng đưa ra giải thích tại sao những kẻ có thể huyên thuyên về những thứ vụ vặt lại nói với sự lưu loát lớn nhất; đó là chiếc lưỡi giống như một con ngựa đua, chạy càng nhanh khi nó gánh trọng lượng càng nhỏ.
Bất kỳ lý do nào trong số những lý do này được xem là có xác suất cao nhất đi nữa, tôi nghĩ tư tưởng của người Ireland lại vô cùng tự nhiên, khi sau vài giờ trò chuyện với một nữ diễn giả, ông ta bảo rằng ông tin chiếc lưỡi của nàng vô cùng sung sướng khi nàng chìm vào giấc ngủ, bởi vì nó chẳng có lấy một khoảnh khắc nghỉ ngơi nào trong suốt quãng thời gian nàng thức giấc.
Khúc ballad cổ điển tuyệt vời mang tên Người vợ lãng mạn xứ Bath (The Wanton Wife of Bath) chứa đựng những câu thơ nổi bật sau đây:
I think, quoth Thomas, Womens Tongues
Of Aspen Leaves are made.
Và Ovid, dẫu trong phần miêu tả về một tình tiết vô cùng tàn bạo, cho chúng ta biết rằng khi chiếc lưỡi của một thiếu nữ xinh đẹp bị cắt đứt và ném xuống đất, nó vẫn không thể ngừng lẩm bẩm ngay cả trong tư thế đó.
—Comprensam forcipe linguam
Abstulit ense fero. Radix micat ultima linguæ,
Ipsa jacet, terræque tremens immurmurat atræ;
Utque salire solet mutilatæ cauda colubræ
Palpitat:—
Nếu một chiếc lưỡi có thể bập bùng trò chuyện mà không cần đến cái miệng, nó có thể làm được gì khi có đầy đủ tất cả các cơ quan phát ngôn và đồng lõa của âm thanh xung quanh nó chứ? Tôi có thể nhắc đến câu chuyện về người phụ nữ bán táo (Pippin-Woman) ở đây, nếu không vì một vài lý do khiến tôi xem nó như một truyền thuyết hoang đường.
Tôi phải thú nhận rằng bản thân vô cùng say đắm âm nhạc của chiếc nhạc cụ nhỏ bé này đến mức tôi không đời nào muốn ngăn cản nó. Tất cả những gì tôi nhắm đến qua bài luận này là chữa trị cho nó một số nốt nhạc khó chịu, và cụ thể là những sự chói tai và bất hòa nhỏ nảy sinh từ sự giận dữ, soi mói, bép xép và thói tự do. Tóm lại, tôi luôn muốn nó được chỉnh âm bởi lòng nhân đạo, chân lý, sự khôn ngoan và chân thành.
C.
Chú thích 1: that belong to our
Chú thích 2: Opinion
Chú thích 3: and
Chú thích 4: Tác phẩm Biến thái (Met.), Quyển I, 6, dòng 556.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 248 Thứ Sáu, ngày 14 tháng 12 năm 1711 Steele
Hoc maximè Officii est, ut quisque maximè opis indigeat, ita ei potissimùm opitulari.
Tull.
Chẳng có ai xứng đáng với vị thế bề trên so với những người khác trong sự kính trọng của nhân loại, nếu họ không nỗ lực hết mình để mang lại lợi ích cho xã hội; và nếu trong mọi dịp mà hoàn cảnh sống của họ có thể ban phát, họ không trải nghiệm một niềm vui chân thành không vụ lợi trong việc ban tặng những ân huệ dưới hình thức này hay hình thức khác. Những ai sở hữu tài năng lớn lao và dòng dõi cao quý đặt họ vào những vị thế nổi bật của cuộc đời, có nghĩa vụ không thể chối cãi phải phát huy một số khuynh hướng cao thượng vì sự phục vụ của thế giới, bằng không những lợi thế đó sẽ trở thành bất hạnh, và bóng râm cùng sự tĩnh mịch sẽ là phần thưởng đáng lựa chọn hơn. Nơi mà các cơ hội và khuynh hướng cùng được ban phát cho một cá nhân, chúng ta đôi khi chứng kiến những biểu hiện siêu việt của đức hạnh, những thứ làm lóa mắt trí tưởng tượng của chúng ta đến mức chúng ta nhìn nhận với sự khinh miệt mọi điều mà trong những cảnh huống thấp kém hơn của cuộc đời, bản thân chúng ta có thể tự mình thực hiện. Nhưng đây là một lối tư duy lệch lạc; và nó mang theo chút hơi hướng của sự điên rồ lãng mạn, khi một con người tưởng tượng rằng mình phải trở nên tham vọng, hay tìm kiếm những cuộc phiêu lưu, mới có thể làm được những hành động vĩ đại. Nằm trong tầm tay của bất kỳ con người nào trên thế giới, miễn là vượt qua mức nghèo đói thuần túy, không chỉ làm những việc đáng giá mà còn mang tầm vóc anh hùng. Nền tảng vĩ đại của đức hạnh dân sự chính là sự hy sinh bản thân; và không một ai vượt qua những nhu cầu cơ bản của cuộc sống lại thiếu đi các cơ hội để thực hiện phẩm chất cao quý đó, cũng như làm mọi thứ trong khả năng hoàn cảnh của mình cho sự an nhàn và tiện nghi của những con người khác; và kẻ làm nhiều hơn mức độ thông thường mà con người thực hành trong những dịp xuất hiện trong đời mình, xứng đáng nhận được sự trân trọng của bạn bè hệt như thể anh ta vừa thực hiện những chiến công vốn thường đi kèm với vinh quang cao ngất.
Những con người mang tinh thần công cộng khác nhau ở hoàn cảnh nhiều hơn là ở đức hạnh; và kẻ làm tất cả những gì có thể trong một vị thế thấp hèn thực chất là một anh hùng vĩ đại hơn kẻ bỏ lỡ bất kỳ hành động đáng giá nào mà hắn có đủ khả năng hoàn thành trong một vị thế cao sang. Chưa đầy mấy năm trước, Lapirius, vì tước đoạt quyền của người anh cả, đã vớ lấy một cơ ngơi khổng lồ do người cha trao tặng, do thói buông thả của đứa con đầu lòng. Sự hổ thẹn và ăn năn đã cải tạo cuộc đời của người thanh niên bị tước quyền thừa kế, và anh ta trở nên nổi bật vì những phẩm chất tốt đẹp chẳng kém gì những sai lầm trước kia. Lapirius, người quan sát sự cải thiện của em trai mình, đã gửi cho anh ta vào sáng ngày Đầu năm bức thư sau đây:
Anh trai kính mến,
Tôi đính kèm gửi anh các văn khế nhờ đó cha tôi trao cho tôi ngôi nhà và mảnh đất này: Giả sử ông còn sống cho đến nay, ông sẽ không ban phát nó theo cách đó; ông đã tước đoạt nó từ con người mà anh từng là, và tôi trao trả nó cho con người mà anh đang là. Kính thư,
Người em trai âu yếm và là người đầy tớ khiêm nhường của anh,
P. T.
Cũng như những linh hồn cao thượng và vĩ đại dấn thân vào việc theo đuổi những hành động mạo hiểm vì lợi ích của người khác, đồng thời thỏa mãn đam mê vinh quang của chính họ; những tâm hồn đáng quý trong phương thức sống gia đình cũng tự từ bỏ nhiều lợi ích để thỏa mãn lòng nhân ái hào phóng mà họ dành cho những người bạn đang bị đè bẹp bởi những nỗi thống khổ và hoạn nạn. Những bản tính như thế người ta có thể gọi là kho dự trữ của Sự quan phòng, được thúc đẩy bởi một ảnh hưởng thiên thượng thầm kín để xem nhẹ những sự thỏa mãn thông thường của của cải, để mang lại sự an ủi cho một trái tim trĩu nặng ưu phiền, để cứu vớt một gia đình đang sụp đổ, để bảo tồn một chi nhánh thương mại trong khu vực lân cận của họ và mang lại việc làm cho những người siêng năng, bảo vệ phần của cải của đứa trẻ bất lực và nâng cao chiếc đầu của người cha đang đau buồn. Những con người có trái tim hoàn toàn hướng về thú vui, hay mải miết theo đuổi lợi lộc, chưa từng nghe đến những sự kiện cao thượng diễn ra giữa những con người siêng năng và nhân hậu. Sẽ giống như một câu chuyện lãng mạn chốn đô thị nếu kể cho họ nghe về vị thương nhân hào phóng hôm nọ đã gửi bức thư vắn này cho một thương gia nổi tiếng đang gặp khó khăn trong việc tự cứu mình, kẻ mà sự sụp đổ của hắn sẽ kéo theo hàng trăm sinh mạng khác chìm xuống cùng; nhưng bởi vì tôi nghĩ trong đó ẩn chứa nhiều tinh thần và sự hào hiệp đích thực hơn bất kỳ bức thư nào tôi từng đọc từ Strephon gửi Phillis, tôi xin chèn nó ngay bằng chính phong cách thương mại chân chất mà nó được gửi đi.
Thưa Ngài,
Tôi nghe nói về những biến cố đã đẩy Ngài vào cơn khốn đốn cùng cực vào lúc này; và biết Ngài là một con người có lòng nhân hậu, sự siêng năng và chính trực lớn lao, tôi quyết định đứng về phía Ngài. Hãy vững lòng lên, người mang thư mang theo năm nghìn bảng, và có lệnh của tôi để đáp ứng việc Ngài rút thêm chừng ấy số tiền nữa nhân danh tài khoản của tôi. Tôi làm điều này một cách vội vã, vì sợ rằng mình sẽ đến quá muộn để cứu viện cho Ngài; nhưng Ngài có thể tín nhiệm tôi đến hạn mức năm mươi bảng; bởi vì tôi hoàn toàn vui vẻ chịu đựng rủi ro để nghèo đi từng ấy so với hiện tại, cốt để cứu vớt một con người lương thiện mà tôi yêu mến.
Bạn và người đầy tớ của Ngài,
W. S.
Tôi nghĩ đâu đó trong tác phẩm của Montaigne có nhắc đến một cuốn sách gia đình, trong đó mọi sự kiện diễn ra từ thế hệ này sang thế hệ khác của dòng họ đó đều được ghi chép lại. Nếu có một phương pháp như thế trong các gia đình gắn liền với sự hào phóng này, sẽ là một nhiệm vụ khó khăn cho những bậc quyền quý lớn lao nhất châu Âu khi tìm kiếm trong gia phả của chính họ một ví dụ về một ân huệ được đặt đúng chỗ hơn, hoặc được ban phát với một phong thái duyên dáng hơn. Người ta từng nhấn mạnh trước đây rằng bất kỳ bước đi bất công nào được thực hiện để gây bất lợi cho một thương gia đều mang tính man rợ và phi nhân tính đến nhường nào; và hành động đối xử với họ tồi tệ đáng ghê tởm bao nhiêu, thì hành động tử tế dành cho họ lại đáng ngợi khen bấy nhiêu. Tôi nhớ từng nghe một vị thẩm phán danh dự của Đền thờ (Temple) kể một câu chuyện về truyền thống trong ngôi nhà của họ, nơi xưa kia họ có tập tục bầu ra các vị vua cho một mùa nhất định và cho phép ông ta hưởng các khoản chi phí do hội nhóm đài thọ: Một trong số các vị vua của chúng tôi, người bạn tôi kể, đã đẩy khuynh hướng hoàng gia của mình đi hơi quá đà, và một ủy ban đã được chỉ định để kiểm tra cách quản lý ngân khố của ông ta. Trong số những điều khác xuất hiện, có việc bệ hạ khi đi dạo trá hình trong tu viện đã tình cờ nghe một người nghèo nói với người khác rằng: "Một khoản tiền nhỏ như thế này sẽ biến tôi thành người hạnh phúc nhất thế giới." Nhà vua vì lòng trắc ẩn hoàng gia đã âm thầm tìm hiểu về tư cách của anh ta, và nhận thấy anh ta là một đối tượng thích hợp cho lòng bác ái, liền gửi cho anh số tiền đó. Khi ủy ban đọc báo cáo của họ, hội nghị đã thông qua bản quyết toán của nhà vua bằng một tràng vỗ tay (plaudite) mà không cần kiểm tra thêm gì nữa, dựa trên việc đọc lại khoản mục này trong đó:
Vì làm cho một con người được hạnh phúc: 10 0 0
T.
Chú thích 1: an
Chú thích 2: W. P. được đính chính bởi Lỗi in (Erratum) ở số 152 thành W.S.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 249 Thứ Bảy, ngày 15 tháng 12 năm 1711 Addison
Khi tôi lựa chọn một chủ đề chưa từng được ai khác đề cập, tôi gom góp những suy ngẫm của mình về nó mà không tuân theo bất kỳ trật tự hay phương pháp nào, sao cho chúng mang dáng dấp của sự phóng khoáng và tự do trong một bài tiểu luận hơn là tính quy củ của một bài diễn luận được chuẩn bị sẵn. Chính theo phương thức này mà tôi sẽ xem xét Tiếng cười và Sự chế giễu trong bài viết hiện tại của mình.
Con người là loài sinh vật vui vẻ nhất của tạo hóa, mọi sinh linh bên trên và bên dưới anh ta đều nghiêm túc. Anh ta nhìn nhận sự vật dưới một lăng kính khác biệt so với các sinh thể khác, và tìm thấy niềm vui của mình trỗi dậy từ những đối tượng có lẽ gây ra điều gì đó tựa như sự thương hại hoặc bất mãn ở những bản tính cao thượng hơn. Tiếng cười thực chất là một thứ đối trọng rất tốt cho cơn u uất (spleen); và có vẻ hợp lý khi chúng ta phải có khả năng tiếp nhận niềm vui từ những thứ vốn không phải là điều tốt thực sự đối với mình, cũng như chúng ta có thể tiếp nhận nỗi đau từ những thứ vốn không phải là điều xấu thực sự.
Trong bài viết thứ Bảy mươi bảy của mình, tôi từng khởi xướng một cuộc suy ngẫm dựa trên khái niệm của một nhà triết học hiện đại, người miêu tả động lực đầu tiên của tiếng cười chính là sự so sánh thầm kín mà chúng ta thực hiện giữa bản thân mình và những kẻ mà chúng ta cười cợt; hay nói cách khác, sự thỏa mãn mà chúng ta thu nhận được từ ý kiến về một sự vượt trội nào đó ở bản thân, khi chúng ta chứng kiến những sự ngớ ngẩn của kẻ khác hoặc khi chúng ta hồi tưởng lại bất kỳ sự ngớ ngẩn đã qua nào của chính mình. Điều này có vẻ đúng trong hầu hết các trường hợp, và chúng ta có thể quan sát thấy những kẻ tự phụ nhất trong nhân loại lại là những kẻ nghiện ngập loại cảm xúc này nhất.
Tôi từng đọc bài giảng của một tu sĩ dòng tu trong Giáo hội La Mã, dựa trên những lời của Bậc Hiền Triết: "Tôi nói về tiếng cười, nó thật điên rồ; và về niềm vui, nó làm được gì?" Dựa trên đó, ông đúc kết thành một điểm giáo lý rằng tiếng cười là hệ quả của Tội Nguyên Tổ, và Adam không thể cười trước khi sa ngã.
Tiếng cười, trong lúc nó kéo dài, làm chùng xuống và buông lơi tâm trí, làm suy yếu các năng lực, đồng thời gây ra một dạng sự lỏng lẻo và tan rã trong toàn bộ các quyền năng của linh hồn; và theo chừng mực đó, nó có thể được nhìn nhận như một điểm yếu trong cấu trúc của bản chất con người. Nhưng nếu chúng ta cân nhắc những sự giải tỏa thường xuyên mà chúng ta nhận được từ nó, và việc nó phá vỡ lớp mây mù vốn có xu hướng làm chùng xuống tâm trí cùng dập tắt tinh thần của chúng ta bằng những tia sáng niềm vui bất chợt không lường trước được, người ta sẽ cẩn trọng không để bản thân trở nên quá mức khôn ngoan trước một niềm vui lớn lao đến thế của cuộc đời.
Tài năng biến con người thành trò hề và phơi bày trước tiếng cười những kẻ chúng ta giao du chính là phẩm chất của những tâm tính tiểu nhân hẹp hòi. Một thanh niên mang khuynh hướng tâm lý này tự tước bỏ mọi con đường cải thiện bản thân. Ai nấy cũng có những tì vết và điểm yếu; thậm chí những vết nhơ lớn nhất thường được tìm thấy ở những nhân vật rực rỡ nhất; nhưng thật là một điều ngớ ngẩn biết bao khi lướt qua tất cả những phần giá trị của một con người để dán chặt sự chú ý vào những khiếm khuyết của hắn, quan sát những bất toàn của hắn nhiều hơn là đức hạnh, và biến hắn thành trò tiêu khiển cho người khác thay vì dùng hắn cho sự cải thiện của chính mình.
Do đó, chúng ta rất thường xuyên phát hiện ra rằng những cá nhân đạt đến độ tinh tế nhất trong nghệ thuật chế giễu lại là những kẻ vô cùng tinh ranh trong việc nhắm trúng điểm yếu, nhưng bản thân lại chẳng hề thể hiện bất kỳ điều gì tài tình. Cũng như có vô số nhà phê bình xuất sắc chưa từng viết nổi một dòng thơ hay, có vô số gã hề đáng ngưỡng mộ chuyên mổ xẻ từng khiếm khuyết đơn lẻ ở người khác, mà chẳng bao giờ khám phá ra dù chỉ một nét đẹp nhỏ bé của riêng mình. Bằng cách này, những kẻ khôn lỏi kém may mắn thường gặt hái danh tiếng trong sự đánh giá của những tâm hồn bình dân, và tự nâng mình lên vượt qua những con người sở hữu tính cách đáng ngợi khen hơn rất nhiều.
Nếu tài năng chế giễu được sử dụng để dùng tiếng cười đánh đuổi thói hư tật xấu và sự ngớ ngẩn, nó có thể mang lại chút ít công dụng cho thế giới; nhưng thay vào đó, chúng ta nhận thấy rằng nó thường được tận dụng để đánh đuổi đức hạnh và lẽ thông thường, bằng cách tấn công mọi thứ mang tính Tôn trọng và Nghiêm túc, Đoan trang và Đáng ca ngợi trong đời sống con người.
Chúng ta có thể quan sát thấy rằng trong những thời kỳ đầu tiên của thế giới, khi những tâm hồn vĩ đại và những tuyệt tác của bản chất con người được sản sinh, con người ta tỏa sáng bởi một sự đơn sơ cao thượng trong hành vi, và hoàn toàn xa lạ với những tiểu tiết trang hoàng vốn quá ư thời thượng trong cuộc trò chuyện hiện tại của chúng ta. Và thật đáng chú ý biết bao khi dẫu cho hiện tại chúng ta thua kém người xưa trong thơ ca, hội họa, hùng biện, lịch sử, kiến trúc và mọi nghệ thuật cùng khoa học cao quý phụ thuộc vào thiên tài nhiều hơn là kinh nghiệm, chúng ta lại vượt trội họ ở mảng thơ trào phúng, sự khôi hài, nghệ thuật châm biếm (burlesque) và mọi nghệ thuật tầm thường của sự chế giễu. Chúng ta bắt gặp nhiều sự đùa cợt hơn ở người hiện đại, nhưng lại có nhiều lẽ thông thường hơn ở người cổ đại.
Hai nhánh lớn của sự chế giễu trong văn chương là Kịch hài (Comedy) và Châm biếm trào phúng (Burlesque). Loại thứ nhất chế giễu con người bằng cách vẽ chân dung họ trong đúng tính cách của mình, loại thứ hai vẽ họ hoàn toàn không giống chính mình. Do đó, nghệ thuật châm biếm có hai loại: Loại thứ nhất miêu tả những con người tầm thường trong xiêm y của những anh hùng, loại thứ hai mô tả những con người vĩ đại hành động và nói năng giống như những kẻ hạ tiện nhất trong dân chúng. Don Quixote là một ví dụ về loại thứ nhất, và các vị thần của Lucian là ví dụ về loại thứ hai. Có một cuộc tranh cãi giữa các nhà phê bình xem thơ châm biếm chạy mượt mà hơn trong thể thơ anh hùng, giống như tác phẩm The Dispensary; hay trong thể thơ trào phúng, giống như tác phẩm Hudibras. Tôi nghĩ nơi nào nhân vật hạ cấp cần được nâng tầm, thể thơ anh hùng là nhịp điệu thích hợp; nhưng khi một anh hùng cần bị hạ bệ và giáng cấp, điều đó được thực hiện tốt nhất trong thể thơ trào phúng.
Nếu Hudibras được thiết kế với sự dí dỏm và khôi hài trong thể thơ anh hùng hệt như trong thơ trào phúng, hắn sẽ tạo ra một vóc dáng dễ chịu hơn nhiều so với hiện tại; dẫu cho đại đa số độc giả của tác phẩm này lại vô cùng thích thú với những cặp vần đôi đến mức tôi không mong đợi có nhiều người đứng về phía quan điểm của mình trong chi tiết này.
Tôi xin khép lại tiểu luận về tiếng cười này bằng cách lưu ý rằng phép ẩn dụ về tiếng cười, được áp dụng cho những cánh đồng và đồng cỏ khi chúng đang trổ hoa, hay cho những hàng cây khi chúng đang đơm hoa kết trái, xuất hiện xuyên suốt trong mọi ngôn ngữ; điều mà tôi chưa từng quan sát thấy ở bất kỳ phép ẩn dụ nào khác, ngoại trừ ngọn lửa và sự thiêu đốt khi chúng được áp dụng cho tình yêu. Điều này cho thấy chúng ta tự nhiên nhìn nhận tiếng cười như thứ vốn dĩ vừa đáng yêu vừa xinh đẹp tự thân. Vì lý do tương tự, nữ thần Venus đã giành được danh hiệu "Nữ thần ưa chuộng tiếng cười" (the Laughter-loving Dame), như cách dịch của Waller, và được miêu tả bởi Horace như vị nữ thần đắm chìm trong tiếng cười.
Milton, trong một tập hợp vui tươi gồm những nhân vật tưởng tượng, đã mang lại cho chúng ta một hình ảnh đậm chất thơ về tiếng cười. Toàn bộ ban nhạc vui vẻ của ông được miêu tả tinh tế đến mức tôi xin ghi lại toàn bộ đoạn văn ấy ở đây.
But come thou Goddess fair and free,
In Heaven yeleped Euphrosyne,
And by Men, heart-easing Mirth,
Whom lovely Venus at a Birth,
With two Sister Graces more,
To Ivy-crowned Bacchus bore:
Haste thee, Nymph, and bring with thee
Jest and youthful jollity,
Quips and Cranks, and wanton Wiles,
Nods, and Becks, and wreathed Smiles,
Such as hang on Hebe's Cheek,
And love to live in Dimple sleek:
Sport that wrinkled Care derides,
And Laughter holding both his Sides.
Come, and trip it, as you go,
On the light fantastick Toe:
And in thy right Hand lead with thee
The Mountain Nymph, sweet Liberty;
And if I give thee Honour due,
Mirth, admit me of thy Crew,
To live with her, and live with thee,
In unreproved Pleasures free.
C.
Chú thích 1: Hobbes.
Chú thích 2: Sir Samuel Garth, nhà thơ và cũng là y sĩ, người sống vào thời điểm này (qua đời năm 1719), châm biếm một vụ cãi vã giữa các bác sĩ trong bài thơ mang tên The Dispensary.
Chú thích 3: Tác phẩm L'Allegro.
Chú thích 4: set it
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 250 Thứ Hai, ngày 17 tháng 12 năm 1711
Disce docendus adhuc, quæ censet amiculus, ut si
Cæcus iter monstrare velit; tamen aspice si quid
Et nos, quod cures proprium fecisse, loquamur.
Hor.
Thưa Ngài Spectator,
Ngài có thể thấy bản chất yêu cầu của tôi qua câu đề từ tiếng La-tinh mà tôi gửi gắm đến Ngài. Tôi hoàn toàn ý thức rằng mình không nên dùng quá nhiều lời với Ngài, một người thuộc số ít; nhưng đoạn văn bản sau đây, liên quan đến sự suy ngẫm về tính chính xác trong ngôn từ, là một sự tò mò trong thể loại của nó, xin kiên nhẫn đón nhận. Nó được tìm thấy trong phòng riêng của một nhà thông thái thi ca giữa những món bảo vật của ông ta; và từ ngục tối của những chuyên luận về ngón tay cái, tai và mũi từng phục vụ công chúng, bài viết về đôi mắt này xin được dâng hiến cho Ngài.
Đôi mắt trọng yếu đầu tiên (bên dưới Đấng Tác Giả vô hình của muôn loài) chính là khối thiên thể tỏa sáng khả kiến của vũ trụ. Vị quan sát huy hoàng này được đồn đại là chưa bao giờ mở mắt khi trỗi dậy vào buổi sáng mà không có cả một vương quốc những kẻ sùng bái mặc lụa Ba Tư chầu chực tại buổi tiếp kiến (levée) của ngài. Hàng triệu sinh linh thu nhận thị lực từ nguồn gốc nguyên thủy này, ngoài việc đóng vai trò là nhà điều hành vĩ đại về quang học, còn là bài kiểm tra chắc chắn nhất xem đôi mắt có cùng loài với đôi mắt của loài đại bàng hay đôi mắt của loài cú: Loại thứ nhất được khích lệ với sự tự tin nam tính để nhìn ngắm, cất lời, hành động hay biện hộ trước gương mặt của một hội đồng đông đúc; loại thứ hai bị ánh hào quang làm cho chói mắt cho đến khi rụt rè biến mất trong sự thẹn thùng ngớ ngẩn. Đôi mắt thách thức mặt trời dám dẫn đầu một điệu nhảy trong một triều đình đông đúc; và không hề chớp mắt trước ánh hào quang của sắc đẹp, có thể phân phát một ánh mắt lịch thiệp đúng mực đến một căn phòng chen chúc khách khứa, mỗi người trong số đó đều xứng đáng nhận được sự quan tâm đặc biệt; trong khi kẻ kia lén lút chuồn khỏi cuộc đàm đạo giống như một con nợ sợ sệt, kẻ chưa bao giờ dám ló mặt ra ngoại trừ khi không thấy ai và chẳng ai thấy mình.
Ví dụ tiếp theo về quang học chính là chàng Argus lừng danh, kẻ (nói theo ngôn ngữ của Cambridge) là một trong số hàng trăm; và được sử dụng làm gián điệp trong các vấn đề ghen tuông, buộc phải mở to mọi con mắt quanh mình. Chúng ta không có bất kỳ ghi chép nào về màu sắc, sắc thái và chuyển động cụ thể của tập hợp mắt này; nhưng vì hắn là kẻ dắt mối cho nữ nhân tình Juno, rất có thể hắn đã sử dụng mọi thứ liếc mắt thời thượng, cái nhìn lén lút và các hoạt động thị giác khác để phục vụ mục đích của mình. Một số người xem hắn khi đó là vị quan Heralds của các vị thần ngoại đạo; và chẳng xem đôi mắt của hắn hơn những chiếc kim sa trên chiếc áo choàng của quan sứ.
Kẻ tiếp theo trong danh sách quang học là cụ Janus già, người đứng ở vị thế nhìn thấy hai chiều, giống như một cá nhân được đặt giữa hai chiếc gương soi đối diện, và do đó thực hiện một cái nhìn hoài niệm ngược về phía sau trong một cái liếc mắt. Những bản sao của lối nhìn hai mặt này vẫn chưa lỗi mốt trong nhiều ngành nghề và các nghệ sĩ khéo léo giả vờ duy trì loài này bằng những chiếc gậy và thìa hai đầu; nhưng chẳng có dấu hiệu nào của năng lực này, ngoại trừ dưới hình thức mang tính biểu tượng của một vị tướng khôn ngoan quan sát cả mặt trận phía trước lẫn phía sau, hay một con người sùng đạo đang kiểm điểm lại quá khứ và hướng tầm nhìn tương lai về trạng thái của mình cùng một lúc.
Tôi phải thú nhận rằng tên gọi, màu sắc, phẩm chất và chuyển động của đôi mắt thay đổi hầu như ở mọi cái đầu; bởi vì, không thèm nhắc đến những biệt danh thông thường của màu đen, màu xanh, màu trắng, màu xám và những thứ tương tự, những loại nổi bật nhất chính là những loại mượn danh hiệu từ các loài động vật, nhờ vào một phẩm chất hoặc sự tương đồng cụ thể mà chúng mang lại so với đôi mắt của các loài sinh vật tương ứng; chẳng hạn như cái nhìn tham lam tóm gọn lấy tên từ loài mèo, bản chất sắc bén xuyên thấu từ loài chim ưng, những cái nhìn lả lơi yêu đương bắt nguồn danh hiệu ngay từ loài cừu, và chúng ta nói một người nào đó mang ánh mắt của loài cừu (sheep's eye), không phải để biểu thị sự ngây thơ mà là sự lén lút ngớ ngẩn của cái liếc mắt đó: Sự tiêm nhiễm mang tính ẩn dụ này cũng chẳng phải là phát minh hiện đại, bởi vì chúng ta tìm thấy Homer cả gan đặt đôi mắt của một con bò cái, bò đực lên một trong những nữ thần chủ chốt của ông, qua biểu thức quen thuộc.
Nay đối với những phẩm chất đặc thù của đôi mắt, phần tinh tế đó trong cấu trúc của chúng ta dường như là nơi chứa đựng và là chiếc ghế của các cảm xúc, ham muốn và khuynh hướng chẳng kém gì bản thân tâm trí; và ít nhất nó là chiếc cổng thông tin bên ngoài để đưa chúng vào căn nhà bên trong, hay đúng hơn là lối đi chung để các tình cảm của chúng ta đi qua đi lại. Tình yêu, sự giận dữ, kiêu hãnh và hà tiện đều có thể thấy rõ đang chuyển động trong những quả cầu nhỏ bé đó. Tôi biết một vị thiếu nữ không thể nhìn thấy một quý ông nào đó đi ngang qua mà không bộc lộ khao khát thầm kín muốn gặp lại anh ta bằng một điệu nhảy trong tròng đen của mình; thậm chí nàng chẳng tài nào ngăn nổi bản thân việc ngước nhìn theo ngửa mặt đường dài đối với bất kỳ người đàn ông nào ăn mặc bảnh bao. Bạn không thể chứng kiến một tâm hồn tham lam đi ngang qua tiệm của một thợ kim hoàn mà không liếc nhìn đầy ao ước vào những đống tiền trên quầy. Phải chăng một kẻ kiêu ngạo không phơi bày tính cách tâm hồn hắn trong cái nguýt trịch choẹ của đôi mắt mình? Và biết bao lần trong đỉnh điểm của cơn giận dữ, bức tranh chuyển động đó trong đầu chúng ta lại giật mình và trừng mắt, gom góp sắc đỏ cùng những tia chớp nhanh chóng, đồng thời khiến mọi dịch thể lấp lánh với ngọn lửa, như cách miêu tả tinh tế của Virgil.
—Ardentis ab ore
Scintillæ absistunt: oculis micat acribus ignis.
Đối với các hướng di chuyển khác nhau của thị lực, chẳng hạn như tự nguyện hoặc bất đắc dĩ, liếc một nửa hay liếc toàn phần, tôi sẽ không đi sâu vào tường thuật chi tiết về chúng; nhưng hãy để tôi lưu ý rằng tầm nhìn xiên xéo, khi mang tính tự nhiên, thời cổ đại từng là dấu hiệu của sự yểm bới và bùa chú ma thuật, và cho đến ngày nay vẫn là một cái nhìn mang điềm găm độc ác; nhưng khi bị ép buộc và ra vẻ, nó mang theo một mưu đồ lả lơi, và trong các nhà hát cùng các không gian công cộng khác, sự ngụ ý thị giác này thường là một cuộc hẹn hò cho những thói hư tật xấu: Nhưng sự bất thường trong thị lực này, đi kèm với những tội ác như ra hiệu nháy mắt (Tipping the Wink), cái liếc mắt vòng quanh, cái liếc trộm qua một chiếc mũ trùm đầu mỏng manh hay chiếc quạt, cần phải được xếp vào phân loại Dị quang học (Heteropticks), giống như mọi quan điểm sai lệch về tôn giáo được xếp chung dưới tên gọi chung là Dị giáo (Heterodox). Mọi ứng dụng tai hại của thị lực nằm ngay lập tức dưới sự điều hành của một nhà quan sát; và tôi hy vọng Ngài sẽ vũ trang cho độc giả chống lại những tác hại hằng ngày gây ra bởi đôi mắt giết chóc, qua đó Ngài sẽ vô cùng lấy lòng người bạn vô danh mang thương tích của Ngài,
T. B.
Thưa Ngài Spectator,
Ngài từng tuyên bố trong nhiều bài viết về nỗ lực đặc biệt của mình trong cương vị Spectator, nhằm chấn chỉnh những hành vi phạm pháp được thực hiện bởi những kẻ trừng trừng nhìn (Starers), những kẻ khuấy đảo toàn bộ các tập thể mà chẳng mảy mào quan tâm đến thời gian, địa điểm hay sự đoan trang. Ngài cũng từng phàn nàn rằng một kẻ trừng trừng nhìn thường không phải là người có thể bị thuyết phục bởi lý lẽ của sự việc, hay dễ dàng bị quở trách đến mức sửa đổi qua những lời nhắc nhở. Do đó tôi thấy rất phù hợp để thông báo với Ngài về một phương pháp cơ khí tiện lợi, có thể dễ dàng ngăn chặn hoặc chấn chỉnh tình trạng trừng trừng nhìn, bằng một thiết kế quang học gồm những chiếc kính viễn cảnh mới, ngắn gọn và tiện lợi giống như kính opera, thích hợp cho những người cận thị cũng như những người khác, những chiếc kính này khiến các đối tượng xuất hiện, hoặc theo cách chúng được nhìn thấy bằng mắt thường, hoặc rõ ràng hơn, dẫu có phần nhỏ hơn kích thước thật, hoặc lớn hơn và gần hơn. Một cá nhân có thể, nhờ sự trợ giúp của phát minh này, quan sát một người khác mà không mang sự vô duyên của việc trừng trừng nhìn; đồng thời sẽ không thể biết được anh ta đang nhìn ai hoặc nhìn vào cái gì. Người ta có thể hướng tầm nhìn sang tay phải hoặc tay trái khi bị cho là đang nhìn thẳng: Điều này được trình bày chi tiết trong các bản đề xuất in ấn về việc bán những chiếc kính này, có thể tìm thấy tại tiệm của ông Dillon ở Long-Acre, cạnh tiệm bán hươu trắng (White-Hart). Nay thưa Ngài, vì tờ Spectator của Ngài đã khơi mào cho việc xuất bản phát minh này vì lợi ích của những nhà quan sát khiêm nhường, nhà phát minh mong mỏi những lời nhắc nhở của Ngài liên quan đến việc sử dụng nó một cách đoan trang; và hy vọng, qua sự giới thiệu của Ngài, trong tương lai vẻ đẹp có thể được chiêm ngưỡng mà không phải gánh chịu nỗi tra tấn và bối rối vốn phải gánh chịu từ sự xấc láo của những kẻ trừng trừng nhìn. Bằng cách này, Ngài sẽ giải cứu những người vô tội khỏi một hành vi lăng mạ không có điều luật nào trừng phạt, dẫu cho nó là một tội ác lớn lao hơn nhiều so với những tội nằm trong nhận thức của công lý.
Thưa Ngài, người đầy tớ khiêm nhường nhất của Ngài,
Abraham Spy.
Q.
Chú thích 1: Thìa tông đồ và những chiếc thìa khác với các hình đầu người chạm trổ trên cán.
Chú thích 2: Nữ thần Juno mắt bò, đáng kính.
Chú thích 3: Sử thi Eneid, quyển 12, dòng 101.
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
Số 251 Thứ Ba, ngày 18 tháng 12 năm 1711 Addison
Lingua centum sunt, oraque centum.
Ferrea Vox.
Virgil.
Chẳng có điều gì khiến một người nước ngoài kinh ngạc hơn, và làm một gã điền chủ nhà quê hoảng sợ bằng tiếng Tiếng rao ở London (Cries of London). Người bạn hiền của tôi - Sir Andrew - thường tuyên bố rằng ông không tài nào dứt chúng ra khỏi đầu hoặc chìm vào giấc ngủ vì chúng, trong tuần đầu tiên ông đặt chân đến thành phố. Ngược lại, Will. Honeycomb gọi chúng là Ramage de la Ville, và tôn vinh chúng hơn cả âm thanh của chim sơn ca hay chim họa mi, cùng toàn bộ âm nhạc của đồng nội và rừng rú. Gần đây tôi nhận được một bức thư từ một gã kỳ cục nào đó xoay quanh chủ đề này, tôi xin để lại nó cho độc giả, mà chẳng nói thêm bất kỳ điều gì khác.
Thưa Ngài,
Tôi là một con người của mọi công việc, và sẵn sàng xoay sở đầu óc mình vào bất cứ thứ gì để kiếm sống lương thiện. Tôi từng phát minh ra nhiều dự án nhằm gây quỹ hàng triệu đồng tiền mà không làm gánh nặng cho thần dân, nhưng tôi chẳng thể khiến Quốc hội thèm lắng nghe mình, những kẻ đánh giá tôi chẳng qua chỉ là một gã khùng và một kẻ chuyên vẽ dự án; thế nên tuyệt vọng trong việc làm giàu cho bản thân lẫn đất nước bằng tinh thần công cộng này, tôi muốn đưa ra một vài đề xuất với Ngài liên quan đến một thiết kế mà tôi vô cùng ấp ủ, và có thể mang lại cho tôi một khoản sinh nhai khôn ngoan, nếu Ngài vui lòng giới thiệu nó đến các thành phố London và Westminster.
Chức vụ tôi hướng tới là Tổng thanh tra các Tiếng rao ở London, hiện đang không chịu bất kỳ quy tắc hay kỷ luật nào. Tôi nghĩ mình khá có năng lực cho vị trí này, bởi vì là một con người sở hữu phổi cực kỳ khỏe mạnh, am hiểu sâu sắc về mọi ngóc ngách trong các ngành thương mại và sản xuất của Anh quốc, cùng một tay nghề âm nhạc tương đối.
Tiếng rao ở London có thể được chia thành tiếng rao thanh nhạc và tiếng rao khí nhạc. Đối với loại thứ hai, chúng hiện đang rơi vào tình trạng hỗn loạn vô cùng lớn. Một công dân của London có quyền làm phiền cả một con đường suốt cả tiếng đồng hồ với tiếng khua khoắng của một chiếc ấm đồng hoặc chảo rán. Tiếng đập cửa của người gác đêm vào lúc nửa đêm làm chúng ta giật mình trên giường chẳng kém gì kẻ trộm đột nhập. Tiếng còi của kẻ thiến lợn thực chất mang chút âm nhạc trong đó, nhưng điều này hiếm khi được nghe thấy trong các khu vực tự do. Do đó tôi đề xuất rằng không một nhạc cụ mang tính chất này nào được phép sử dụng nếu không được chính tôi chỉnh âm và cấp phép, sau khi đã cẩn trọng xem xét cách thức nó có thể tác động đến thính giác của những thần dân trung thành của Nữ hoàng.
Tiếng rao thanh nhạc có phạm vi rộng lớn hơn nhiều, và thực chất đầy rẫy những sự bất tương hợp cùng những thô tục đến mức chúng ta hiện lên như một thành phố cuồng loạn trước những người nước ngoài, những kẻ không tài nào hiểu nổi ý nghĩa của những tiếng gào thét quá mức đó. Sữa thường được bán ở nốt cao hơn nốt Ela, và bằng những âm thanh sắc nhọn đến mức thường làm ê cả răng chúng ta. Kẻ dọn ống khói không bị gò bó vào bất kỳ cao độ nhất định nào; đôi khi hắn cất lời bằng giọng trầm nhất, đôi khi bằng giọng bổng nhất; đôi khi ở nốt cao nhất, và đôi khi ở nốt thấp nhất trong thang âm. Quan sát tương tự cũng có thể được thực hiện đối với những người bán than vụn, chưa kể đến kính vỡ hay gạch non. Do đó, trong những trường hợp này và tương tự thế, tôi sẽ xem xét việc làm ngọt ngào và mượt mà giọng nói của những người buôn bán rong ruột này trước khi họ xuất hiện trên các con đường của chúng ta; cũng như điều chỉnh tiếng rao của họ phù hợp với các mặt hàng tương ứng của họ; và đặc biệt cẩn trọng đảm bảo rằng những kẻ có ít hàng để bán nhất lại không làm ra tiếng ồn lớn nhất, điều rất dễ nhận thấy ở những kẻ bán diêm quẹt, những kẻ mà tôi không khỏi áp dụng câu tục ngữ cổ "Lắm tiếng la mà chẳng có lông cừu".
Một vài nghệ sĩ được nhắc đến sau đây quá ư ồn ào trong việc buôn bán những mặt hàng lặt vặt này, đến mức một quý ông u uất đáng kính quen biết với tôi đã ngã giá với một trong số chúng không bao giờ được bén mảng đến con đường nơi ông ta sinh sống nữa: Nhưng hệ quả của thỏa thuận này là gì? Hỡi ôi, toàn bộ bộ tộc những kẻ bán diêm quẹt thường xuyên lai vãng khu vực đó đã đi ngang qua cửa nhà ông ta vào ngay ngày hôm sau, với hy vọng được mua chuộc theo cách tương tự.
Tồn tại một sự bất hoàn lớn lao khác trong Tiếng rao ở London của chúng ta, đó là không có nhịp điệu hay nhịp phách chính xác nào được tuân thủ trong đó. Tin tức của chúng ta thực chất nên được công bố với tốc độ rất nhanh, bởi vì đó là một thứ hàng hóa không giữ được lâu. Tuy nhiên, nó không nên được rao với cùng một sự vội vã giống như hỏa hoạn: Thế nhưng đây lại là trường hợp phổ biến. Một trận chiến đẫm máu làm rúng động thị trấn từ đầu này đến đầu kia trong chớp mắt. Mọi chuyển động của người Pháp đều được công bố với tốc độ vội vã đến mức người ta sẽ nghĩ kẻ thù đã đứng ngay trước cổng chúng ta. Điều này tôi cũng sẽ tự mình điều chỉnh sao cho có sự phân biệt rõ ràng giữa việc lan truyền tin chiến thắng, một cuộc hành quân hay một đợt cắm trại, một chuyến thư từ Hà Lan, Bồ Đào Nha hay Tây Ban Nha. Tôi cũng không được phép bỏ quên dưới đề mục này những cảnh báo quá mức mà một số gã nhà quê ồn ào dùng để quấy rầy đường phố chúng ta trong mùa củ cải; và điều đó càng không thể tha thứ, bởi vì đây là những mặt hàng không có nguy cơ bị nguội lạnh trên tay họ.
Có những kẻ khác thích một nhịp điệu rất chậm chạp, và theo quan điểm của tôi, du dương hơn nhiều so với nhóm trước; cụ thể là người thợ làm thùng đẩy nốt nhạc cuối cùng của mình lên bằng một giọng trầm vang không thiếu đi sự hài hòa, và tôi không tài nào kiềm chế bản thân khỏi việc được truyền cảm hứng bởi một nỗi u uất vô cùng dễ chịu, khi lắng nghe giai điệu buồn bã và trang nghiêm mà công chúng thường xuyên bị hỏi rằng họ có chiếc ghế nào cần sửa không? Ký ức của chính Ngài có thể gợi ý cho Ngài vô số khúc điệu thảm thương tương tự có cùng bản chất, trong đó âm nhạc vô cùng u hoài và du dương.
Tôi luôn cảm thấy thích thú với khoảng thời gian cụ thể trong năm thích hợp cho việc muối dưa chuột và thì là; nhưng hỡi ôi, tiếng rao này, giống như tiếng hót của chim họa mi, không vang lên quá hai tháng. Do đó, sẽ rất đáng giá để cân nhắc xem liệu cùng giai điệu đó có thể trong một số trường hợp được thích ứng với những từ ngữ khác hay không.
Nó cũng có thể xứng đáng với sự cân nhắc nghiêm túc nhất của chúng ta, trong một thành phố được quản lý tốt, mức độ dung túng đối với những gã khùng không bằng lòng với tiếng rao truyền thống của tổ tiên họ mà tự phát minh ra những bài hát và giai điệu của riêng họ: Chẳng hạn như không lâu trước đây là người bán bánh ngọt, thường được biết đến với biệt danh Colly-Molly-Puff; và hiện tại là người bán phấn rôm và xà phòng thơm (Powder-Watt), người mà nếu tôi được thông báo đúng cách, mang biệt danh Powder-Watt.
Tôi không được phép bỏ qua ở đây một sự vô lý cụ thể chạy xuyên suốt toàn bộ thế hệ ồn ào này, thứ khiến tiếng rao của họ thường xuyên không chỉ bất tiện mà còn hoàn toàn vô dụng đối với công chúng; ý tôi là tài năng nhàn rỗi mà tất cả bọn họ đều nhắm tới, đó là Rao sao cho không ai có thể hiểu được. Liệu họ có học điều này từ một số ca sĩ bị ảnh hưởng của chúng ta hay không, tôi không dám chắc chắn; nhưng điều chắc chắn nhất là mọi người nhận ra mặt hàng họ buôn bán qua giai điệu nhiều hơn là qua từ ngữ; đến mức tôi từng chứng kiến một cậu nhóc nhà quê chạy ra để mua táo từ một người sửa ống bễ và mua bánh gừng từ một thợ mài dao kéo. Thậm chí có những nghệ sĩ nổi tiếng bị ám ảnh đến kỳ lạ bởi kỹ năng đặc biệt này trong tiếng rao, đến mức không ai ngoài những kẻ quen biết mới có thể đoán ra nghề nghiệp của họ; bởi vì ai khác có thể biết được câu "Làm việc nếu tôi có" lại là ngụ ý của một thợ cắt móng chân?
Do đó, vì những cá nhân thuộc cấp bậc này hiếm khi là những người có thiên tài hoặc năng lực, tôi nghĩ sẽ vô cùng thích hợp nếu một con người có lý lẽ tốt và phán đoán vững vàng đứng ra chủ trì những Tiếng rao Công cộng này, người sẽ không cho phép bất kỳ ai cất cao giọng trên đường phố của chúng ta nếu họ không sở hữu cổ họng du dương, và không chỉ có khả năng vượt qua tiếng ồn của đám đông cùng tiếng lộc cộc của xe ngựa, mà còn có thể bán các mặt hàng tương ứng của họ bằng những cụm từ thích hợp cùng những âm thanh rõ ràng và dễ chịu nhất. Do đó, tôi khiêm tốn đề cử bản thân như một cá nhân có đầy đủ phẩm chất cho chức năng này; và nếu tôi nhận được sự khích lệ phù hợp, tôi sẽ truyền đạt một số dự án khác mà tôi đang nắm giữ, có thể góp phần không kém vào lợi ích của công chúng.
Thưa Ngài, &c.,
Ralph Crotchet.
Chú thích 1: an
Chú thích 2: exceedingly
Chú thích 3: an
Chú thích 4: contained
Chú thích 5: Nightingales
Quay lại
Mục lục
Mục lục, tr.2
