I. Hỡi Novatus, giờ đây chúng ta sẽ thử làm điều mà anh hằng khao khát: đó là trục xuất sự giận hờn ra khỏi tâm trí, hoặc ít ra cũng là kìm hãm và kiềm chế những xung động của nó. Đôi khi, ta có thể làm điều này một cách công khai và không cần che giấu, ấy là khi chúng ta chỉ mới chớm mắc phải thói xấu này; nhưng có lúc lại phải làm trong âm thầm, khi cơn giận đã bùng cháy dữ dội và mọi vật cản ném vào nó chỉ càng làm nó thêm bùng phát. Việc nhận thức rõ sức mạnh của cơn giận lớn đến đâu, còn mới hay không, và liệu ta có thể dùng vũ lực đẩy lùi và trấn áp nó, hay phải nhượng bộ cho đến khi cơn bão đầu tiên qua đi – kẻo nó cuốn phăng cả những phương dược chữa trị của chúng ta – là điều vô cùng quan trọng. Ta phải đối phó với từng trường hợp tùy theo tính cách của mỗi người: có kẻ chịu khuất phục trước những lời van xin, nhưng cũng có kẻ trở nên ngạo mạn và hách dịch khi ta nhún nhường; ta có thể dọa cho một số kẻ sợ mà bỏ cơn giận, có kẻ lại nguôi ngoai trước những lời quở trách, kẻ khác bởi sự nhận lỗi, bởi lòng hổ thẹn, hay bởi sự trì hoãn – một phương thuốc chậm trễ cho một căn bệnh nóng vội, thứ mà ta chỉ nên dùng khi mọi biện pháp khác đã thất bại.

Vì những cảm xúc khác cho phép ta hoãn lại và có thể chữa lành vào một thời điểm muộn màng hơn; nhưng sự hung hăng háu thắng và tự hủy diệt của cơn giận không lớn lên từng chút một, mà đạt đến đỉnh điểm ngay khi nó vừa khởi phát. Nó không chỉ làm rối trí con người như các thói hư tật xấu khác, mà còn cướp đoạt tâm trí họ, giày vò họ cho đến khi họ không thể tự kiềm chế và khát khao sự sụp đổ chung của tất cả mọi người; nó cũng chẳng phải chỉ cuồng nộ với đối tượng gây chuyện, mà chống lại bất kỳ chướng ngại nào nó gặp trên đường đi. Các thói xấu khác làm dao động tâm trí ta; còn sự giận hờn ném tâm trí ta lao đầu xuống vực thẳm. Nếu ta không đủ sức chống lại các đam mê của mình, thì ít ra những đam mê ấy cũng phải đứng vững; thế nhưng cơn giận lại càng lúc càng trở nên mạnh mẽ hơn, tựa như những tia chớp, những cơn cuồng phong, hay bất kỳ thứ gì không thể tự dừng lại bởi chúng không tiến bước mà lao cắm đầu từ trên cao xuống. Những thói xấu khác ảnh hưởng đến phán đoán, còn cơn giận ảnh hưởng đến sự minh mẫn của ta; những thói khác kéo đến một cách nhẹ nhàng và lớn lên trong âm thầm, nhưng tâm trí con người lại lao đầu cắm cổ vào cơn giận. Chẳng có thứ đam mê nào cuồng loạn hơn, tự hủy diệt hơn thế; nó ngạo mạn khi thành công và điên dại khi thất bại. Ngay cả khi bị đánh bại, nó cũng không mệt mỏi, mà nếu cơ may đặt kẻ thù ngoài tầm với, nó sẽ quay sang cắn xé chính mình. Cường độ của nó không hề bị chi phối bởi nguồn gốc sinh ra nó: bởi nó vươn lên những tầng cao nhất từ những khởi đầu tầm thường nhất.

II. Nó không tha thứ cho bất kỳ độ tuổi nào; chẳng có giống nòi nào thoát khỏi nó: dẫu một số quốc gia nhờ ơn phước của sự nghèo khó mà tránh được sự xa hoa; một số nhờ lối sống năng động và lang thang mà trốn chạy được sự lười biếng; những ai có phong tục mộc mạc và đời sống nhà nông thì chẳng biết gì về sự xảo trá, lừa lọc và mọi thứ tệ nạn mà các tòa án sinh ra; thế nhưng, không có giống nòi nào là không bị kích động bởi cơn giận – thứ sức mạnh ngang nhau ở cả người Hy Lạp lẫn kẻ dã man, và tàn phá ngang ngửa trong cộng đồng thượng tôn luật pháp lẫn nơi những kẻ chỉ biết đến luật của kẻ mạnh. Cuối cùng, các cảm xúc khác chỉ chiếm đoạt từng cá nhân; cơn giận là thứ duy nhất đôi khi ngự trị cả một quốc gia. Chưa từng có toàn thể dân tộc nào phát cuồng vì yêu một người phụ nữ, cũng chẳng có quốc gia nào dồn hết tình cảm vào của cải và lợi lộc. Tham vọng tấn công từng cá nhân đơn lẻ; nhưng sự cuồng nộ không thể kìm chế lại là cảm xúc duy nhất tác động đến cả các quốc gia. Người ta thường nổi giận theo từngng đoàn quân; đàn ông và đàn bà, phụ lão lẫn nhi đồng, vương tôn lẫn thứ dân đều hành động giống nhau, và toàn thể đám đông, sau khi bị kích động chỉ bởi vài lời ngắn ngủi, thậm chí còn vượt qua cả kẻ đã kích động họ: con người ngay lập tức lao vào gươm giáo lửa khói, tuyên chiến với láng giềng hoặc gây chiến với chính đồng bào mình. Cả những ngôi nhà bị thiêu rụi cùng toàn bộ gia đình bên trong, và kẻ mới đây còn được tôn vinh vì tài hùng biện trước quần chúng giờ đây nhận ra rằng lời nói của mình chỉ khiến người ta nổi giận. Các quân đoàn chĩa mũi lao vào vị tư lệnh của mình; toàn thể dân chúng cãi vã với giới quý tộc; viện nguyên lão, chẳng thèm chờ lệnh mộ binh hay bổ nhiệm tướng lĩnh, vội vã chọn lấy những kẻ lãnh đạo, bởi cơn giận của họ đang săn đuổi những con người danh giá qua khắp các dinh thự ở Roma và tự tay tước đoạt mạng sống của họ. Các sứ thần bị lăng nhục, luật pháp của các quốc gia bị giày xéo, và một sự điên loạn trái tự nhiên bao trùm lấy đất nước. Không chừa thời gian cho sự cuồng nhiệt chung lắng xuống, các hạm đội ngay lập tức được hạ thủy và chất đầy những lính trân được tuyển mộ vội vàng. Chẳng cần tổ chức, chẳng thèm xem điềm triệu, quần chúng lao ra chiến trường chỉ với sự dẫn dắt của cơn giận của chính mình, vớ lấy bất cứ thứ gì cầm tay để làm vũ khí, rồi sau đó phải chuộc lại sự táo tợn liều lĩnh của cơn giận bằng một thảm bại lớn. Đó thường là số phận của các dân tộc dã man khi họ lao vào chiến tranh: ngay khi tâm trí dễ bị kích động của họ bị đánh thức bởi ảo ảnh rằng mình bị đối xử bất công, họ liền vội vã xông ra, chỉ biết tuân theo cảm xúc bị tổn thương của mình, và lao như lở núi vào các quân đoàn của chúng ta, chẳng có kỷ luật, sự sợ hãi hay phòng bị, mà cứ thế tự nguyện lao đầu vào hiểm nguy. Họ thích thú khi bị đánh đâm, khi lao mình về phía nhát chém, tự quằn quại cơ thể vào lưỡi vũ khí, và bỏ mạng vì chính vết thương do tay họ gây ra.

III. "Chắc chắn rồi," anh bảo, "cơn giận rất mạnh mẽ và tàn phá; vậy hãy chỉ ra cách nó có thể được chữa trị." Tuy nhiên, như tôi đã trình bày trong những cuốn sách trước, Aristotle đứng ra bênh vực cơn giận, cấm nhổ tận gốc nó, và cho rằng đó là cựa thúc đẩy của nhân đức, rằng khi tước bỏ nó, tâm trí chúng ta sẽ trở nên tay không tấc sắt và chậm chạp trong việc mưu đồ những chiến công vĩ đại. Do đó, điều thiết yếu là phải chứng minh sự khó coi và tính hung tợn của nó, đồng thời bày biện rõ ràng trước mắt ta rằng thật quái monstros biết bao khi một con người nổi giận với kẻ khác, với sự cuồng bạo điên cuồng thế nào mà hắn lao đi để tiêu diệt cả kẻ thù lẫn chính mình, rồi lật nhào chính những nền tảng mà sự sụp đổ của chúng hắn cũng phải gánh chịu. Vậy thì sao? Có ai gọi kẻ ấy là minh mẫn không, khi mà như thể bị cuốn đi bởi cơn cuồng phong, hắn không tự bước đi mà bị xô đẩy, trở thành nô lệ của một căn bệnh vô tri? Hắn không ủy thác việc trả thù cho người khác mà tự mình ra tay, cuồng nộ trong cả tư duy lẫn hành động, tàn sát những kẻ thân thiết nhất với mình – những kẻ mà chẳng bao lâu nữa hắn sẽ phải khóc thương vì sự ra đi của họ. Có ai lại đem gán thứ đam mê này làm trợ tá và bạn đồng hành cho nhân đức hay không, dẫu cho nó làm đảo lộn lý trí bình thản – thứ mà thiếu nó thì nhân đức chẳng thể làm gì nổi? Sức mạnh mà một kẻ bệnh tật có được từ một cơn bạo phát của bệnh trạng vốn chẳng bền lâu cũng chẳng lành mạnh, và nó chỉ mạnh mẽ để tự hủy diệt chính mình. Thế nên anh chẳng cần tưởng tượng rằng tôi đang lãng phí thời gian vào một việc vô bổ khi bôi nhọ cơn giận, cứ như thể con người chưa đưa ra quyết định về nó vậy, trong khi lại có kẻ – hơn thế nữa, lại là một triết gia lừng lẫy – gán cho nó những nhiệm vụ phải làm, ca ngợi nó là hữu ích và cung cấp năng lượng cho những trận chiến, cho việc điều hành công việc, và quả thực cho mọi thứ đòi hỏi phải được tiến hành bằng tinh thần hăng hái. Kẻo nó đánh lừa bất cứ ai nghĩ rằng trong một số trường hợp và vị trí nhất định nó có thể hữu ích, chúng ta phải phơi bày sự điên cuồng cuồng loạn không dây cương của nó, phải trả lại cho nó những công cụ vốn thuộc về nó: giá tra tấn, dây thừng, ngục thất và thập giá, những ngọn lửa thắp quanh những thây ma được chôn cất, chiếc móc sắt kéo lê cả người sống lẫn xác chết, những loại xiềng xích và hình phạt khác nhau, những sự cắt xẻo chân tay, những vết sắt nung trên trán, và hang ổ của dã thú hung ác. Cơn giận phải được khắc họa như đang đứng giữa những công cụ của chính mình, gầm gừ một cách đầy điềm gở và kinh hoàng, bản thân nó còn gây sốc hơn bất kỳ phương tiện nào nó dùng để trút cơn phẫn nộ.

IV. Có thể còn chút nghi ngờ về các thói khác, nhưng dẫu sao chẳng có cảm xúc nào mang diện mạo tệ hại hơn thế. Chúng ta đã mô tả ngoại hình của kẻ giận dữ trong những cuốn sách trước: cách hắn nhìn chằm chằm sắc lạnh và bén ngót, lúc thì tái nhợt khi máu bị dồn vào trong và rút về phía sau, lúc lại dồn toàn bộ hơi nóng và ngọn lửa của cơ thể lên khuôn mặt, khiến nó đỏ au như thể nhuốm máu; đôi mắt lúc thì láo liên trố ngược ra ngoài, lúc lại trân trân bất động nhìn thẳng vào một điểm. Thêm vào đó là hàm răng nghiến vào nhau như thể hắn muốn ăn tươi nuốt sống ai đó, phát ra đúng âm thanh của một con lợn rừng đang mài nanh; hãy thêm cả tiếng xương khớp kêu rắc rắc, đôi tay tự động vặn xoắn, những cái tát liên hồi hắn tự nện vào ngực, nhịp thở gấp gáp cùng những tiếng thở dài sâu thẳm, thân hình lảo đảo, những lời nói đứt quãng cộc lộc, và đôi môi run rẩy mà đôi khi hắn mím chặt lại khi rít lên những lời nguyền rủa qua kẽ răng. Thề có Hercules, không một con dã thú nào, dù là khi quằn quại vì đói khát, hay bị vũ khí đâm thấu nội tạng, thậm chí ngay cả lúc nó dồn hơi thở cuối cùng để cắn kẻ hạ gục mình, lại mang vẻ đáng sợ đến thế cho bằng một con người đang cuồng nộ trong cơn giận. Hãy lắng nghe, nếu anh có thì giờ, những lời hắn nói và những lời đe dọa của hắn: ngôn từ của một tâm hồn đang oằn mình đau đớn mới khủng khiếp làm sao! Chẳng phải ai cũng muốn vứt bỏ cơn giận khi nhận ra rằng nó mở đầu bằng việc tự làm hại chính mình đó sao? Khi người ta dùng cơn giận làm tác nhân mạnh mẽ nhất, xem nó là bằng chứng của uy quyền, và coi việc trả thù nhanh chóng nằm trong số những phúc lớn của sự thịnh vượng lớn lao, chẳng lẽ anh không muốn tôi cảnh báo họ rằng kẻ làm nô lệ cho cơn giận của chính mình vốn chẳng hề có quyền lực, thậm chí chẳng được tự do? Chẳng lẽ anh không muốn tôi cảnh báo tất cả những con người siêng năng và thận trọng nhất rằng, trong khi các thói ác khác tấn công kẻ đê tiện, thì cơn giận lại dần dần chiếm đoạt tâm trí của cả những người học thức và xét cho cùng là những kẻ khôn ngoan? Thật đúng như vậy, đến nỗi một số người còn tuyên bố rằng cơn giận là bằng chứng của sự ngay thẳng, và người ta thường tin rằng những kẻ có bản tính tốt đẹp nhất lại là những kẻ dễ nổi giận nhất.

V. Anh hỏi tôi, tất cả những điều này hướng về đâu? Tôi đáp: để chứng minh rằng không ai nên tưởng tượng rằng mình được an toàn trước cơn giận, khi thấy rằng nó khơi dậy cả những kẻ vốn dĩ ôn hòa và trầm tĩnh phải phạm những hành động tàn bạo và bạo lực. Sức mạnh thể chất và việc chăm sóc sức khỏe chuyên cần chẳng có ích gì trước một trận dịch tẻm, thứ tấn công cả kẻ mạnh lẫn người yếu một cách bình đẳng; thì cũng vậy, những con người kiên định và vui vẻ cũng dễ bị cơn giận tấn công hệt như những kẻ có tâm tính bất định, và ở trường hợp của những người trước, nó vừa đáng hổ thẹn vừa đáng sợ hơn, bởi nó tạo ra sự thay đổi lớn hơn trong thói quen của họ. Giờ đây, vì điều đầu tiên là không nổi giận, điều thứ hai là trút bỏ cơn giận, và điều thứ ba là có thể chữa lành cơn giận của người khác cũng như của chính mình, tôi sẽ trình bày trước tiên làm thế nào ta có thể tránh rơi vào cơn giận; kế tiếp, làm thế nào để tự giải phóng mình khỏi nó; và cuối cùng, làm thế nào để kiềm chế một kẻ giận dữ, xoa dịu cơn thịnh nộ của hắn, và đưa hắn trở lại với tâm trí minh mẫn. Chúng ta sẽ thành công trong việc tránh né cơn giận, nếu thỉnh thoảng chúng ta bày biện trước tâm trí mình tất cả những thói hư tật xấu gắn liền với cơn giận và đánh giá nó đúng với giá trị thực của nó: nó phải được đưa ra xét xử trước mặt chúng ta và bị kết án; những cái ác của nó phải được điều tra tường tận và phơi bày. Để ta thấy nó là gì, hãy đặt nó lên bàn cân so sánh với những thói xấu tồi tệ nhất. Sự hà tiện thu vén và tích lũy của cải cho kẻ khác khôn ngoan hơn sử dụng; còn cơn giận tiêu tốn tiền bạc; hiếm ai có thể chìm đắm trong nó mà không mất gì. Biết bao nhiêu nô lệ đã bị một ông chủ giận dữ đẩy đến bước đường trốn chạy hoặc tự vẫn! Hắn ta mất mát vì cơn giận của mình nhiều hơn gấp mấy lần giá trị của thứ khiến hắn nổi giận ban đầu! Cơn giận mang lại nỗi buồn cho người cha, sự ly dị cho người chồng, sự căm ghét cho quan tòa, sự thất bại cho kẻ tranh cử chức vị. Nó tồi tệ hơn cả sự xa hoa, bởi sự xa hoa tận hưởng niềm vui của chính nó, trong khi cơn giận lại tận hưởng nỗi đau của kẻ khác. Nó tồi tệ hơn cả sự cay độc lẫn lòng đố kỵ; bởi họ chỉ ước cho ai đó trở nên bất hạnh, còn cơn giận lại muốn làm cho kẻ ấy ra như vậy; họ vui mừng khi điều ác giáng xuống ai đó do tai nạn, nhưng cơn giận không thể chờ đợi Vận Mệnh; nó khao khát tự tay hãm hại nạn nhân của mình, và không thỏa mãn đơn thuần với việc nạn nhân bị tổn thương. Không gì nguy hiểm hơn sự ghen tuông: nó sinh ra từ cơn giận. Không gì tàn phá hơn chiến tranh: nó là kết quả từ cơn giận của những kẻ quyền thế; và ngay cả cơn giận của những thường dân thấp cổ bé họng, dẫu không có gươm giáo hay quân đội, thì vẫn cứ là chiến tranh. Hơn nữa, dẫu ta có bỏ qua những hậu quả nhãn tiền của nó, như những tổn thất nặng nề, những âm mưu xảo quyệt, và sự lo âu thường trực do tranh chấp sinh ra, thì cơn giận cũng phải trả giá ngay tại khoảnh khắc nó bắt người khác trả giá: nó thề bỏ đi tình cảm con người. Tình cảm thúc đẩy ta yêu thương, còn cơn giận thúc đẩy ta căm thù; tình cảm bảo ta làm điều tốt cho người, cơn giận bảo ta hãm hại họ. Thêm vào đó, dẫu cho cơn thịnh nộ của nó bắt nguồn từ lòng tự trọng thái quá và có vẻ cho thấy tinh thần cao thượng, nhưng thực chất nó lại đáng khinh và hèn hạ: bởi một kẻ phải cảm thấy mình thấp kém hơn kẻ mà hắn nghĩ là đang khinh miệt mình, trong khi tâm trí thực sự vĩ đại – kẻ thấu hiểu đúng đắn giá trị của bản thân – lại không đi trả thù một lời lăng mục bởi hắn chẳng hề cảm nhận thấy nó. Giống như các thứ vũ khí dội ngược lại từ một bề mặt cứng, và những vật thể đặc rắn làm tổn thương những kẻ đánh vào chúng, thì cũng vậy, không một lời lăng mục nào có thể khiến một tâm trí thực sự vĩ đại cảm nhận được sự hiện diện của nó, bởi nó vốn yếu ớt hơn thứ mà nó nhắm vào. Vinh quang biết bao khi hất văng mọi oan ức và lăng nhục ra khỏi bản thân, tựa như kẻ mặc tấm giáp kiên cố chống lại mọi thứ vũ khí, bởi việc trả thù chính là sự thừa nhận rằng ta đã bị tổn thương. Đó không thể là một tâm trí vĩ đại nếu bị dao động bởi sự tổn thương. Kẻ đã làm tổn thương bạn ắt phải mạnh hơn hoặc yếu hơn bạn. Nếu hắn yếu hơn, hãy tha cho hắn; nếu hắn mạnh hơn, hãy tha cho chính mình.

VI. Chẳng có bằng chứng nào lớn lao hơn về lòng cao thượng bằng việc không một điều gì giáng xuống bạn có thể lay chuyển bạn đến mức nổi giận. Vùng thượng uyển của vũ trụ, vì được trật tự một cách tuyệt mỹ hơn và nằm gần các vì sao hơn, nên chưa từng bị gom tụ thành mây giông, bị quật tơi bời bởi bão tố, hay bị cuồng phong cuốn vòng: nó hoàn toàn tự do khỏi mọi sự nhiễu loạn; những tia chớp chỉ lóe lên ở vùng không gian thấp hơn nó bên dưới. Tương tự như vậy, một tâm trí cao cả, luôn bình thản và ngụ cư trong bầu không khí thanh thản, tự kìm nén trong lòng mọi xung động sinh ra cơn giận, là một tâm trí khiêm nhường, đáng kính, và giữ được sự điềm tĩnh, vững vàng; bạn sẽ chẳng tìm thấy bất kỳ phẩm chất nào trong số đó ở một kẻ giận dữ: bởi kẻ nào, khi nằm dưới ảnh hưởng của nỗi buồn và cơn thịnh nộ, mà lại không tống khứ sự e thẹn đi trước tiên chứ? Ai, khi bị kích động, bối rối và chuẩn bị tấn công người khác, mà lại không vứt bỏ mọi thói quen e ấp mà hắn từng có? Kẻ giận dữ nào còn đoái hoài đến số lượng hay lề thói của các nhiệm vụ? Ai dùng ngôn từ ôn hòa? Ai giữ cho bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể được yên tĩnh? Ai có thể tự điều khiển mình khi đang lao đi hết tốc lực? Chúng ta sẽ thu nhận được rất nhiều ích lợi từ châm ngôn đúng đắn ấy của Democritus, khi ông định nghĩa sự bình yên trong tâm hồn là việc không lao nhọc quá nhiều, hay quá sức mình, trong cả những vấn đề công lẫn việc tư. Một ngày của một người, nếu hắn vướng vào quá nhiều bận rộn khác nhau, sẽ chẳng bao giờ trôi qua hạnh phúc đến mức không có người nào hay sự việc nào gây ra một sự xúc phạm nào đó khiến tâm trí chín muồi cho cơn giận. Hệt như khi người ta vội vã băng qua những khu phố đông đúc, ta không thể tránh khỏi việc va quệt với nhiều người, không thể không trượt chân ở chỗ này, bị cản trở ở chỗ kia, và bị té nước bẩn ở chỗ nọ; thì cũng vậy, khi cuộc đời một kẻ trôi qua trong những theo đuổi rời rạc và lang thang, hắn ắt phải đối mặt với vô vàn rắc rối và lắm lời buộc tội. Người này lừa dối hy vọng của ta, kẻ khác trì hoãn việc thực hiện chúng, kẻ khác nữa tiêu diệt chúng: những dự án của ta không tiến triển theo ý định của mình. Chẳng có ai được Vận Mệnh ưu ái đến mức thấy bà ta luôn đứng về phía mình nếu hắn thử thách bà ta quá nhiều; và từ điều này suy ra rằng, kẻ nào chứng kiến vài dự án quay ngoắt lại trái với mong muốn của mình sẽ trở nên bất mãn với cả con người lẫn sự việc, và chỉ vì một sự khiêu khích nhỏ nhất mà nổi lôi đình với mọi người, với các công việc, với các xó xỉnh, với vận mệnh, hay với chính bản thân hắn. Do đó, để tâm trí được bình yên, nó không được phép bị lôi kéo ngược xuôi, cũng không được phép – như tôi đã nói trước đây – bị kiệt sức vì lao nhọc vào những việc lớn lao, hoặc những việc mà việc đạt được chúng vượt quá sức lực của nó. Thật dễ dàng để đặt đôi vai vào một gánh nặng nhẹ nhàng, và chuyển nó từ bên này sang bên kia mà không làm rơi nó; nhưng chúng ta lại gặp khó khăn khi gánh vác những gánh nặng mà bàn tay kẻ khác chất lên vai ta, và khi bị quá tải bởi chúng, ta liền quăng phăng chúng lên người láng ngách. Ngay cả khi ta có đứng vững vàng dưới đòn gánh của mình, ta vẫn cứ lảo đảo dưới một sức nặng vượt quá sức chịu đựng của ta.

VII. Hãy đinh ninh rằng quy luật tương tự áp dụng cho cả đời tư lẫn việc công: những công việc đơn giản và dễ quản lý sẽ tiến triển theo ý muốn của kẻ chịu trách nhiệm về chúng, nhưng những việc khổng lồ, vượt quá năng lực quản lý của hắn, thì không dễ gì gánh vác. Khi hắn đã nhận chúng để điều hành, chúng cản trở hắn, đè nặng lên hắn, và ngay khi hắn tưởng rằng thành công đang nằm trong tầm tay, chúng sụp đổ và cuốn theo cả hắn; do đó mà mong ước của một người thường bị tiêu tan nếu hắn không tự dấn thân vào những việc dễ dàng, mà lại mong muốn rằng những việc hắn gánh vác phải là việc dễ. Bất cứ khi nào bạn muốn mưu sự điều gì, trước tiên hãy ước lượng cả sức lực của chính mình, quy mô của vấn đề bạn đang dâng mình gánh vác, và phương tiện để bạn hoàn thành nó: bởi nếu bạn phải bỏ dở công trình khi nó mới đi được nửa đường, nỗi thất vọng sẽ làm chua chát tính khí của bạn. Trong những trường hợp như vậy, có sự khác biệt giữa việc một người mang tâm tính nồng nhiệt hay lạnh lùng, lười nhác: bởi sự thất bại sẽ khơi dậy một tinh thần hào hiệp nổi giận, nhưng lại làm một kẻ chậm chạp, đần độn chìm vào sầu muộn. Do đó, những việc chúng ta gánh vác không được quá tầm thường nhưng cũng không được kiêu ngạo và liều lĩnh; những hy vọng của ta không được vươn quá xa nhà; ta không được mưu sự bất cứ điều gì mà nếu thành công sẽ khiến ta phải kinh ngạc vì thành công của chính mình.