[I.] ... so với thế giới của chúng ta vốn là vững bền và trường cửu; nhưng nếu đem đặt nó vào quy luật của Tự nhiên — đấng vốn hủy diệt mọi sự và đưa vạn vật trở về chốn nguyên thủy sinh ra chúng — thì nó lại thật phù du. Thật vậy, con người trần thế đã tạo ra được vật gì mà không phải là hữu hạn? Bảy kỳ quan của thế giới, cùng bất kỳ kỳ quan vĩ đại nào khác mà lòng tham vọng của những thế hệ sau này đã dựng lên, rồi sẽ có ngày bị san bằng thành bình địa. Sự thật là thế: chẳng có gì tồn tại vĩnh hੌל, và rất ít thứ có thể kéo dài lâu; mọi vật đều sớm muộn gì cũng đi đến bờ vực tàn rụi theo cách này hay cách khác. Những con đường dẫn đến sự diệt vong vốn muôn hình vạn trạng, nhưng hễ có khởi đầu thì ắt có kết cục. Có những hiểm họa đe dọa cả thế gian với cõi chết, và dù ngươi có cho rằng suy nghĩ ấy là bất kính, thì toàn thể vũ trụ này — bao gồm cả thần linh, con người cùng mọi công trình của họ — rồi cũng sẽ có ngày bị quét sạch và nhấn chìm một lần nữa vào chốn bóng tối và hỗn mang thuở ban đầu. Sau ngần ấy điều, nếu có thể, ngươi hãy cứ khóc thương cho sự mất mát của một sinh mạng cá nhân đi! Làm sao chúng ta có thể tiếc thương cho tro tàn của Carthage, Numantia, Corinth, hay bất kỳ thành phố nào từng suy sụp từ đỉnh cao danh vọng, khi chúng ta thừa biết rằng toàn bộ thế giới này rồi cũng phải lụi tàn, dẫu cho nó chẳng có lấy một chốn nào khác để rơi xuống. Nếu có thể, ngươi hãy cứ khóc đi vì Định mệnh đã không chừa lại cho ngươi, chính vị thần ấy một ngày nào đó sẽ dám ra tay gây ra một điều tàn ác tột cùng! Ai lại có thể kiêu ngạo và ương ngạnh đến mức mong mỏi rằng quy luật tự nhiên — thứ chi phối vạn vật đi đến hồi kết — sẽ bị bãi bỏ riêng cho trường hợp của bản thân, và gia đình hắn sẽ được miễn trừ khỏi thảm họa đang đe dọa chính toàn bộ thế giới này?

Do đó, thật là một sự an ủi lớn lao khi ngẫm ra rằng những gì đã xảy ra với chúng ta cũng từng xảy ra với mọi người đi trước và sẽ xảy ra với tất cả những ai đến sau. Theo quan điểm của ta, tạo hóa đã sắp đặt những cay đắng nhất tác động đến mọi người như nhau, cốt để sự tương đồng trong số phận ấy có thể phần nào xoa dịu nỗi gian truân của họ.

[II.] Sẽ chẳng kém phần hữu ích nếu ngươi ngẫm nghĩ rằng đau buồn chẳng thể mang lại điều gì tốt đẹp cho người đã khuất lẫn chính bản thân ngươi, và chắc chắn ngươi không muốn kéo dài những việc vô ích; bởi nếu chúng ta có thể thu được chút lợi lộc gì từ nỗi sầu muộn, ta sẽ chẳng ngần ngại dốc cạn cho những bất hạnh của ngươi bất cứ giọt nước mắt nào mà nỗi đau gia đình ta còn sót lại. Ta sẽ ép những giọt lệ phải tuôn rơi từ đôi mắt này — dẫu chúng đã mỏi mệt vì khóc thương cho những nỗi đau riêng của gia đình — nếu việc đó thực sự mang lại ích lợi gì cho ngươi. Ngươi còn ngần ngại điều gì? Nào, chúng ta hãy cùng nhau than khóc, và ta thậm chí sẽ nhận mối hận này làm của riêng: “Hỡi Vận mệnh — kẻ mà ai nấy đều cho là bất công nhất — thoạt đầu ngươi có vẻ như đã kìm chế không tấn công một người mà nhờ ơn ngươi đã trở thành biểu tượng của sự kính trọng sâu sắc đến mức — một vinh dự hiếm hoi cho bất kỳ ai — sự thịnh vượng của hắn chưa từng khơi gợi lòng đố kỵ nào: thế nhưng giờ đây, ngắm xem! Ngươi đã giáng cho hắn đòn đau đớn nhất mà trong lúc Caesar còn sống, hắn có thể phải hứng chịu, và sau khi dò xét hắn từ mọi phía, ngươi đã phát hiện ra rằng chỉ có điểm yếu duy nhất này là hắn không thể phòng vệ trước những cú đánh của ngươi. Thật ra ngươi còn có thể làm gì hơn với hắn nữa chứ? Ngươi muốn tước đoạt tài sản của hắn sao? Hắn chưa từng làm nô lệ cho của cải: giờ đây, hắn thậm chí đã gạt bỏ chúng đi xa nhất có thể, và điều lớn lao nhất mà hắn thu nhận được từ những thuận lợi vô song trong việc tích lũy tiền tài chính là sự khinh miệt đối với nó. Ngươi muốn cướp đi những người bạn của hắn sao? Ngươi thừa biết hắn có bản tính đáng mến đến mức có thể dễ dàng kết giao những người khác để thay thế cho những ai có thể mất đi: bởi trong số tất cả những quan chức quyền lực trong triều đình, hắn đối với ta là người duy nhất mà ai nấy đều muốn kết bạn mà chẳng cần bận tâm đến việc tình bạn ấy sẽ mang lại bao nhiêu lợi lộc. Ngươi muốn đánh cắp danh tiếng của hắn ư? Nó đã vững chắc đến mức ngay cả ngươi cũng chẳng thể lay chuyển nổi. Ngươi muốn tước đoạt sức khỏe của hắn chứ? Ngươi thừa biết tâm hồn hắn đã thấm nhuần triết học — thứ học đường mà hắn vừa sinh ra và lớn lên trong đó — đến độ nó sẽ vươn lên vượt bậc trên mọi đớn đau của thể xác. Ngươi muốn cướp đi hơi thở của hắn chăng? Sự tổn hại ấy đối với hắn nhỏ bé nhường nào? Danh vọng đã hứa ban cho thiên tài của hắn một cuộc đời trường thọ bậc nhất; chính bản thân hắn đã cẩn trọng giữ cho phần cao quý trong con người mình mãi trường tồn, và tự bảo vệ mình trước cái chết thông qua việc sáng tác những tác phẩm hùng biện tuyệt vời; chừng nào văn chương hãy còn được tôn vinh, chừng nào sức sống của tiếng Latinh hay vẻ đẹp của tiếng Hy Lạp hãy còn tồn tại, hắn sẽ mãi rực rỡ cùng những bậc vĩ nhân trong văn học — những người mà thiên tài của hắn đã sóng vai, hoặc nếu sự khiêm nhường của hắn không cho phép ta nói vậy, thì chính hắn đã gắn kết tên tuổi mình với họ. Ấy vậy mà, đây lại là cách duy nhất ngươi có thể nghĩ ra để gây cho hắn một tổn thương sâu sắc. Con người càng cao thượng, họ lại càng thường xuyên phải hứng chịu cơn thịnh nộ bừa bãi của ngươi — ngươi, kẻ luôn đáng sợ ngay cả khi đang ban phát ơn huệ. Sẽ tốn kém bao nhiêu đâu để ngươi ngăn chặn đòn giáng này đối với một người mà những ân huệ của ngươi tưởng chừng được trao ban theo một kế hoạch rành mạch, thay vì vứt bỏ một cách bừa bãi theo thói quen muôn thuở của ngươi!”

[III.] Xin hãy để ta bổ sung thêm vào những lời oán thán này — nếu ngươi không phiền — tính cách của người thanh niên ấy, người đã sớm bị cắt đứt giữa lúc tuổi đời vừa chớm nở. Cậu ấy hoàn toàn xứng đáng làm em của ngươi; và chắc chắn ngươi chẳng đáng phải chịu đựng bất kỳ nỗi đau đớn nào qua người em trai ấy, dẫu cho cậu ấy có là một kẻ tầm thường đi chăng nữa. Hết thảy mọi người đều đồng lòng chứng thực cho phẩm chất cao đẹp của cậu: người ta tiếc thương cậu vì ngươi, và ngợi ca cậu vì chính bản thân cậu. Cậu chẳng có điểm gì mà ngươi lại không cảm thấy tự hào khi nhận ra. Thật vậy, ngươi vẫn sẽ đối xử tốt với một người em kém cỏi hơn, nhưng tình cảm huynh đệ của ngươi dành cho cậu lại càng dạt dào hơn gấp bội, bởi ở cậu, nó tìm thấy một mảnh đất vô cùng xứng đáng để vun trồng. Chưa từng có ai cảm nhận ảnh hưởng của cậu thông qua sự bất công mà cậu gây ra, cậu chưa bao giờ dùng danh nghĩa là em của ngươi để đe dọa bất kỳ ai: cậu đã nhào nặn tính cách bản thân theo tấm gương khiêm nhường của ngươi, và luôn ý thức được rằng ngươi là niềm vinh quang lớn lao biết bao đồng thời cũng là gánh nặng lớn lao thế nào đối với gia đình; gánh nặng ấy cậu đã có thể gánh vác; thế nhưng, hỡi Định mệnh vô tình, kẻ luôn bất công với đức hạnh — trước khi em ngươi kịp nếm trải hạnh phúc từ vị thế của mình, cậu đã bị gọi đi mất.

Ta thừa hiểu rằng những cảm xúc ta bày tỏ vẫn còn kém xa thực tế; bởi chẳng có gì khó khăn hơn việc tìm kiếm những ngôn từ thể hiện cho trọn vẹn một nỗi đau lớn lao: dẫu vậy, chúng ta hãy lại cùng than khóc cho cậu, dẫu cho việc ấy có mang lại chút ích lợi nào chăng nữa: “Hỡi Vận mệnh, ngươi có ý gì khi lại bất công và tàn độc đến thế? Phải chăng ngươi đã quá vội vã hối hận về ân huệ của mình? Thật là tàn nhẫn biết bao khi ra tay với những người anh em, khi xé nát một vòng tay gắn bó thiết tha bằng một đòn chí mạng đến vậy; tại sao ngươi lại mang tang tóc vào một ngôi nhà dồi dào những thanh niên ưu tú đến thế, nơi chẳng có người em nào kém sút so với tiêu chuẩn cao cả của những người còn lại, để rồi vô cớ cướp đi một người trong số họ? Thế ra, một đời sống trong sạch đến mực khắt khe, lối sống giản dị cổ xưa, năng lực tích lũy của cải to lớn nhưng lại được quản lý với tinh thần tự chế cao độ, một tình yêu chân thành và bất diệt dành cho văn chương, một tâm hồn hoàn toàn không vướng một hạt bụi tội lỗi — tất cả những điều đó đều chẳng mang lại ích lợi gì sao? Polybius đang để tang, và được cảnh báo bởi số phận của người em trai rằng mình phải dè chừng điều gì cho những người còn lại, hắn lo sợ cho chính những người đang xoa dịu nỗi đau của mình. Thật hổ thẹn thay! Polybius đang để tang, và khóc thương ngay cả khi vẫn đang tận hưởng ân sủng của Caesar. Chắc chắn rằng, hỡi Vận mệnh, điều mà ngươi nhắm đến trong cơn thịnh nộ bất lực của mình chính là chứng minh rằng không một ai có thể được bảo vệ khỏi những đòn tấn công của ngươi, ngay cả khi có chính Caesar che chở.”

[IV.] Chúng ta có thể tiếp tục quở trách định mệnh lâu hơn nữa, nhưng ta không thể thay đổi nó: nó vẫn lạnh lùng và bất khất; chẳng ai lay chuyển được nó bằng những lời trách móc, nước mắt hay sự công chính. Định mệnh chưa từng dung tha một ai, chưa từng khoan hồng cho bất cứ kẻ nào. Vậy thì, chúng ta hãy kìm lại những giọt nước mắt vô ích: bởi nỗi đau buồn sẽ kéo chúng ta đến với cậu ấy nhanh hơn là đưa cậu ấy trở lại với chúng ta; và nếu nó chỉ hành hạ chúng ta mà chẳng giúp ích gì, chúng ta nên vứt bỏ nó càng sớm càng tốt, đồng thời khôi phục lại sự cân bằng cho tâm trí sau khi đã đắm chìm trong niềm an ủi viển vông cùng sự xa xỉ cay đắng của niềm đau: bởi trừ khi lý trí đặt dấu chấm hết cho những giọt nước mắt, nếu không vận mệnh sẽ chẳng bao giờ làm thế. Xin ngươi hãy nhìn quanh khắp cõi trần thế: đâu đâu cũng tràn ngập những lý do dồi dào và thường trực để khóc than: người này bị cái nghèo khổ nhọc thúc đẩy phải lao động đầu tắt mặt tối, kẻ kia bị tham vọng không bao giờ ngủ yên giày vò, người nọ lại sợ hãi chính sự giàu sang mà thuở trước từng ao ước, và phải gánh chịu hậu quả từ chính lời cầu xin của mình; người thì đau khổ vì cô độc, kẻ vì lao nhọc, người khác lại khổ sở vì đám đông luôn vây kín hiên nhà. Kẻ này khóc vì có con cái, kẻ kia khóc vì đã mất chúng. Nước mắt của chúng ta sẽ cạn khô trước khi những nguyên nhân khiến chúng ta phải rơi lệ kịp vơi đi. Ngươi có nhận ra cuộc đời mà Tạo hóa hứa hẹn với chúng ta là một cuộc đời thế nào không, khi ngài bắt chúng ta phải khóc ngay từ khoảnh khắc chào đời? Chúng ta bắt đầu cuộc sống theo cách thức ấy, và toàn bộ chuỗi năm tháng nối tiếp sau đó cũng hòa nhịp với nó. Cứ thế chúng ta qua đời sống của mình, và vì thế chúng ta nên tiết chế việc làm mà ta buộc phải lặp lại quá thường xuyên này; và khi nhìn lại khối lượng sầu khổ đang bủa vây phía trước, nếu không thể chấm dứt những giọt nước mắt, ít ra chúng ta cũng nên dành dụm chúng. Chẳng có gì mà chúng ta cần phải gìn giữ cẩn trọng hơn thứ này, thứ mà chúng ta thường xuyên bị buộc phải tiêu tốn.

[V.] Sẽ chẳng kém phần hữu ích nếu ngươi ngẫm nghĩ rằng chẳng có ai cảm thấy phiền lòng vì nỗi buồn của ngươi hơn chính người mà nỗi buồn ấy hướng về: cậu ấy hoặc không mong ngươi phải chịu đựng, hoặc chẳng thể hiểu nổi tại sao ngươi lại đau khổ. Do đó, chẳng có lý do gì để duy trì một việc làm vốn vô ích nếu người là đối tượng của nó không thể cảm nhận được, và lại càng đáng trách nếu nó khiến người ấy phật ý. Ta có thể mạnh dạn khẳng định rằng chẳng có bất kỳ ai trên cõi đời này tìm thấy niềm vui từ những giọt nước mắt của ngươi. Vậy thì sao? Ngươi có cho rằng em trai ngươi lại ôm ấp một tâm tư đối nghịch với ngươi — điều mà không ai khác có được — rằng cậu ấy muốn ngươi bị tổn thương bởi chính sự tự hành hạ bản thân, rằng cậu ấy muốn tách ngươi ra khỏi những công việc trong đời sống của ngươi, tức là triết học và Caesar? Điều đó thật khó xảy ra: bởi cậu ấy luôn nhường nhịn ngươi như một người anh, kính trọng ngươi như một bậc sinh thành, và tôn sùng ngươi như một bề trên. Cậu ấy mong muốn được ngươi nhớ đến với tất cả sự trìu mến, chứ không muốn trở thành nguồn cơn gây ra nỗi thống khổ cho ngươi. Vậy thì, tại sao ngươi cứ khăng khăng muốn lụi tàn trong nỗi sầu muộn mà — giả sử người chết có tri giác — em ngươi chỉ muốn chấm dứt nó? Nếu đó là bất kỳ người anh em nào khác mà tình cảm còn khiến người ta phải nghi ngờ, ta đã nói một cách mơ hồ rằng: “Nếu em ngươi muốn ngươi bị hành hạ bởi tang tóc vô tận, cậu ấy không xứng đáng nhận được tình cảm ấy; nếu cậu ấy không muốn điều đó, hãy từ bỏ nỗi buồn đang ảnh hưởng đến cả hai: một người em bất nghĩa thì không nên, còn một người em tốt thì chẳng bao giờ muốn được tưởng nhớ theo cách ấy”; thế nhưng với một người có tình cảm huynh đệ đã được minh chứng rõ ràng đến thế, chúng ta hoàn toàn có thể chắc chắn rằng chẳng có gì có thể làm tổn thương cậu ấy nhiều hơn việc ngươi bị tổn thương bởi sự ra đi của cậu, việc nó hành hạ tâm can ngươi, và đôi mắt ngươi — dẫu chẳng đáng phải chịu đựng một số phận trớ trêu như thế — lại liên tục bị ngập chìm rồi cạn khô trong những dòng lệ không dứt vì cùng một lý do ấy.

Tuy nhiên, chẳng có gì có thể ngăn cản bản tính dạt dào tình cảm của ngươi khỏi những giọt nước mắt vô ích ấy hiệu quả bằng suy nghĩ rằng ngươi phải nêu gương cho các em trai bằng cách dũng cảm chịu đựng nghịch cảnh này của vận mệnh. Ngươi nên bắt chước những vị tướng tài ba trong thời buổi hoạn nạn, khi họ luôn cẩn trọng giữ gìn vẻ bề ngoài tươi tỉnh, và che giấu những bất hạnh bằng niềm vui giả tạo, kẻo nếu binh lính nhìn thấy chủ tướng của mình suy sụp, bản thân họ cũng sẽ mất đi tinh thần chiến đấu. Ngươi cũng phải làm điều tương tự ngay lúc này. Hãy khoác lên mình một nét mặt không phản chiếu những cảm xúc thật bên trong; và nếu có thể, hãy trục xuất, giấu kín nó ở tận sâu thẳm tâm hồn để chẳng ai nhìn thấy được; đồng thời hãy đảm bảo rằng những người em của ngươi — những kẻ sẽ coi mọi hành động của ngươi là chuẩn mực — sẽ bắt chước ngươi và tìm lại dũng khí từ chính diện mạo của ngươi. Bổn phận của ngươi là vừa làm chỗ dựa vừa làm nguồn an ủi cho chúng; nhưng ngươi sẽ chẳng có nổi sức mạnh để kìm hãm nỗi buồn của chúng nếu chính ngươi lại quá nuông chiều nỗi buồn của bản thân.

[VI.] Việc tự nhủ rằng mọi hành động của ngươi đều không thể giấu giếm cũng có thể giúp ngươi tránh được nỗi đau buồn thái quá: tất cả mọi người đều đồng lòng nhìn nhận ngươi là một nhân vật quan trọng, và ngươi buộc phải duy trì vị thế ấy; ngươi đang bị bao vây bởi đông đảo những kẻ đến để an ủi, và tất cả bọn họ đều đang săm soi tâm trí ngươi để tìm xem nó có đủ sức mạnh để chống lại đau buồn hay không, và liệu ngươi chỉ biết khôn khéo lợi dụng sự thịnh vượng, hay cũng có thể dũng cảm gánh chịu nghịch cảnh; ngay cả biểu cảm trong ánh mắt ngươi cũng bị theo dõi sát sao. Những ai có thể che giấu cảm xúc của mình thì có quyền đắm chìm trong đó nhiều hơn; nhưng ngươi thì không có sự tự do để giữ cho mình một góc khuất riêng tư: vận mệnh đã đặt ngươi ở một vị thế quá đỗi rực rỡ, đến mức chẳng có việc gì ngươi làm có thể che giấu được: thiên hạ sẽ biết rõ ngươi đã gánh chịu vết thương này ra sao, liệu ngươi đã buông vũ khí ngay cú sốc đầu tiên hay vẫn kiên cường đứng vững. Từ lâu, tình cảm của Caesar đã nâng đỡ ngươi, và chính những hoạt động văn chương của ngươi đã đưa ngươi lên hàng ngũ cao nhất trong triều đình; chẳng có điều gì tầm thường hay thấp h kém lại xứng đáng với ngươi cả; thế mà còn gì thấp kém hay đàn bà hơn việc biến bản thân thành nạn nhân của nỗi sầu muộn? Dù nỗi đau của ngươi lớn lao bằng ngần ấy của các em, ngươi vẫn không được phép chìm đắm trong nó nhiều như chúng; những kỳ vọng mà công chúng đã xây dựng về học thức triết học và nhân cách của ngươi khiến cho rất nhiều điều trở thành bất khả thi đối với ngươi. Người đời đòi hỏi rất nhiều, và mong đợi rất nhiều từ ngươi: lẽ ra ngươi không nên thu hút mọi ánh nhìn về phía mình nếu muốn được tự do hành động theo ý thích; đã đành như thế, ngươi phải sống cho xứng đáng với những gì mình từng hứa hẹn. Tất cả những kẻ ca ngợi các tác phẩm thiên tài của ngươi, những kẻ sao chép chúng, những kẻ cần đến thiên tài của ngươi dẫu chúng không cần tài sản của ngươi, đều giống như những lính canh được cắt đặt để canh chừng tâm trí ngươi; do đó, ngươi không bao giờ được phép làm bất cứ điều gì bất xứng với tư cách của một nhà hiền triết và triết gia chân chính, nếu không muốn khiến rất nhiều người phải hối tiếc vì từng ngưỡng mộ ngươi. Ngươi không được phép khóc lóc vượt quá giới hạn lý trí; và đó không phải là điều duy nhất ngươi bị cấm đoán: ngươi thậm chí không được phép ngủ nướng sau bình minh, không được phép rút lui khỏi những rắc rối ồn ào của chính sự để tìm về chốn bình yên nơi điền viên, không được phép tự thưởng cho mình một chuyến du lịch giải trí khi đã mệt mỏi vì liên tục túc trực thực hiện bổn phận nơi trạm công vụ đầy nhọc nhằn, không được phép giải trí bằng cách thưởng lãm các màn trình diễn khác nhau, hay thậm chí sắp đặt một ngày của mình theo ý muốn. Rất nhiều điều bị cấm đối với ngươi — những thứ vốn được dung thứ cho cả những kẻ ăn xin khốn cùng nhất nằm vạ vật nơi xó chợ góc đường. Một vận mệnh vĩ đại đồng nghĩa với một sự nô lệ vĩ đại; ngươi chẳng thể làm gì theo ý thích của mình: ngươi phải tiếp kiến hàng ngàn con người ấy, ngươi phải chịu trách nhiệm giải quyết tất cả những đơn từ thỉnh nguyện đó; ngươi phải tự xốc lại tinh thần, để toàn bộ khối lượng công việc tuôn trào từ khắp nơi trên thế giới này có thể được đệ trình theo đúng trình tự cho vị hoàng đế kính yêu của chúng ta xem xét. Ta nhắc lại, chính ngươi bị cấm không được khóc, để có thể đủ sức lắng nghe vô số những người đang nghẹn ngào thỉnh nguyện; những giọt nước mắt của chính ngươi phải được lau khô, cốt để nước mắt của những kẻ đang lâm vào cảnh hiểm nghèo và khao khát có được sự ân xá đầy khoan dung từ vị Caesar nhân từ nhất mới được lau khô.

[VII.] Những suy ngẫm này sẽ đóng vai trò như những phương thuốc phần nào xoa dịu nỗi đau của ngươi, nhưng nếu ngươi muốn quên nó đi hoàn toàn, hãy nhớ đến Caesar: hãy nghĩ xem với lòng trung thành và sự siêng năng nhường nào mà ngươi buộc phải đền đáp những ân huệ ngài đã dành cho ngươi; khi ấy ngươi sẽ thấy rằng mình không thể gục ngã dưới gánh nặng này, cũng giống như nhân vật trong thần thoại từng dùng đôi vai để gánh vác cả thế giới vậy. Ngay cả Caesar — đấng có thể làm tất cả mọi thứ — cũng không được phép làm rất nhiều điều chính vì lý do này: sự thức trắng của ngài bảo vệ giấc ngủ của mọi người, lao nhọc của ngài đảm bảo cho sự thảnh thơi của họ, sự vất vả của ngài đảm bảo cho những niềm vui của họ, và công việc của ngài gìn giữ những ngày lễ hội của họ. Vào ngày mà Caesar hiến dâng sức lực của mình cho vũ trụ, ngài đã đánh mất nó cho chính bản thân, và giống như các hành tinh không ngừng nghỉ trên quỹ đạo của mình, ngài chẳng bao giờ có thể dừng lại hay chăm lo cho bất kỳ chuyện riêng tư nào. Theo một cách nào đó, sự cấm đoán này cũng áp dụng lên chính ngươi; ngươi không được phép màng đến lợi ích của bản thân, hay đắm chìm trong những nghiên cứu riêng tư: chừng nào Caesar còn làm chủ thế gian, ngươi không được phép để niềm vui, nỗi buồn, hay bất cứ thứ gì khác chiếm dụng bất kỳ phần nào trong con người mình; ngươi nợ toàn bộ con người mình cho Caesar. Thêm vào đó, vì ngươi vẫn luôn tuyên bố rằng Caesar còn quý giá hơn cả sinh mạng của chính mình, ngươi không có quyền than vãn về nghịch cảnh chừng nào Caesar vẫn còn sống; khi ngài bình an thì tất cả bạn bè của ngươi vẫn sống, ngươi chẳng mất mát gì, và đôi mắt ngươi không chỉ nên ráo hoảnh mà còn phải hân hoan. Trong ngài là tất cả của ngươi, ngài thay thế cho mọi thứ khác đối với ngươi: ngươi chưa đủ biết ơn đối với trạng thái hạnh phúc hiện tại của mình (điều mà thần linh không cho phép một kẻ có tính cách khôn ngoan và trung thành như ngươi lại mắc phải) nếu ngươi cho phép bản thân rơi dù chỉ một giọt nước mắt trong lúc Caesar vẫn bình an vô sự.

[VIII.] Giờ đây ta sẽ chỉ cho ngươi thêm một phương thuốc nữa, mang tính gia đình nhiều hơn, dẫu tác dụng của nó cũng chẳng kém phần hiệu quả. Nỗi buồn của ngươi đáng sợ nhất là khi ngươi lui về chốn riêng tư của mình: bởi chừng nào vị thần của ngươi còn hiện diện trước mắt, nỗi buồn ấy sẽ không tìm được lối tiếp cận ngươi, vì Caesar sẽ chiếm lĩnh toàn bộ con người ngươi; nhưng khi ngươi rời khỏi sự hiện diện của ngài, nỗi buồn — như thể lúc ấy mới tìm được cơ hội tấn công — sẽ mai phục ngươi trong sự cô độc, và dần dà xâm chiếm tâm trí ngươi khi nó vừa ngơi nghỉ sau những nhọc nhằn. Do đó, ngươi không nên để bất kỳ khoảnh khắc nào trống vắng bóng dáng của văn chương: vào những lúc ấy, hãy để văn chương trả lại món nợ mà tình yêu lâu dài và trung kiên của ngươi đã phó thác cho nó, hãy để nó đòi hỏi ngươi phải là vị tư tế và tín đồ thành kính nhất; vào những lúc ấy, hãy để Homer và Virgil thường xuyên bầu bạn với ngươi — những nhà thơ mà nhân loại mang ơn nhiều như mỗi người chúng ta mang ơn ngươi, và đặc biệt nhất là vì chính ngươi đã làm cho họ được biết đến rộng rãi hơn so với phạm vi mà họ từng viết. Mọi khoảng thời gian ngươi phó thác cho sự gìn giữ của họ đều sẽ được an toàn. Vào những lúc ấy, trong khả năng có thể, hãy biên soạn một bản tường trình về các hành chính trị của Caesar, để chúng có thể được đọc bởi mọi thế hệ mai sau trong một bài ca tụng được viết bởi chính người trong triều đình của ngài; bởi tự ngài sẽ cung cấp cho ngươi cả chủ đề cao quý nhất lẫn tấm gương cao quý nhất để biên soạn và chấp bút viết nên lịch sử. Ta không dám đi xa đến mức khuyên ngươi viết theo phong cách tao nhã quen thuộc của mình một phiên bản các ngụ ngôn của Aesop — một công trình mà cho đến nay chưa trí tuệ La Mã nào dám thử sức. Quả thực rất khó cho một tâm trí vừa chịu đựng cú sốc quá đỗi thô bạo có thể nhanh chóng quay trở lại với những theo đuổi sinh động này; nhưng nếu nó có thể chuyển từ những nghiên cứu nghiêm túc sang những chủ đề nhẹ nhàng hơn này, ngươi phải coi đó là bằng chứng cho thấy nó đã hồi phục sức mạnh và tìm lại chính mình. Trong trường hợp trước, dẫu nó có chịu đựng và chần chừ, nó vẫn sẽ bị dẫn dắt bởi bản chất nghiêm túc của chủ đề đang được cân nhắc để rồi cảm thấy hứng thú với nó; nhưng trừ khi đã hồi phục hoàn toàn, nó sẽ không thể chịu đựng được việc bàn luận những chủ đề đòi hỏi phải được viết ra với một tinh thần vui tươi. Do đó, trước tiên ngươi phải rèn luyện tâm trí mình vào những nghiên cứu trang nghiêm, rồi sau đó mới làm cho nó phấn chấn trở lại bằng những chủ đề tươi vui hơn.

[IX.] Sẽ là một sự an ủi lớn lao cho ngươi nếu ngươi thường xuyên tự hỏi bản thân: “Ta đang đau buồn vì lợi ích của chính ta hay vì người đã khuất? Nếu là vì bản thân, ta chẳng có quyền gì để khoe khoang về sự nhạy cảm đầy tình mẫu tử hay tình nghĩa của mình; nỗi sầu muộn chỉ có thể được tha thứ chừng nào nó còn cao thượng; nhưng khi nó chỉ xuất phát từ lợi ích cá nhân, nó không còn nảy sinh từ sự trìu mến nữa: chẳng có gì kém xứng đáng với một người tốt hơn việc tính toán thiệt hơn về nỗi buồn dành cho em mình. Nếu ta đau buồn vì em ấy, ta buộc phải chọn một trong hai góc nhìn sau: nếu người chết không còn giữ lại bất kỳ tri giác nào, em ta đã thoát khỏi mọi rắc rối của cuộc đời, được trả về chốn mà cậu ấy từng thuộc về trước khi chào đời, và vì hoàn toàn tự do khỏi mọi loại khổ đau, cậu ấy sẽ chẳng thể sợ hãi, khát khao hay chịu đựng bất cứ điều gì; vậy thì thật là điên rồ biết bao khi ta cứ mãi khóc thương cho một người sẽ chẳng bao giờ còn đau buồn nữa? Nếu người chết có tri giác, thì em ta giờ đây giống như một kẻ được phóng thích khỏi ngục tù nơi hắn bị giam cầm bấy lâu, cuối cùng đã được tự do và làm chủ chính mình, được tận hưởng niềm vui, giải trí bằng cách ngắm nhìn các kỳ quan của Tạo hóa, và từ trên cao nhìn xuống mọi sự ở trần thế, trong khi chiêm ngưỡng những điều thần thiêng — thứ ý nghĩa mà bấy lâu nay cậu vẫn mỏi mòn tìm kiếm trong vô vọng — từ một góc nhìn gần hơn rất nhiều. Vậy tại sao ta lại phải tàn tạ vì đau buồn cho một kẻ đang hưởng hạnh phúc hoặc vốn chẳng còn tồn tại? Thật là ganh tị nếu ta khóc thương cho kẻ đang hạnh phúc, và thật là điên rồ nếu ta khóc thương cho kẻ chẳng còn chút sự tồn tại nào.”

Phải chăng ngươi đang bị dằn vặt bởi ý nghĩ rằng cậu ấy dường như đã bị tước đoạt những phúc lộc lớn lao ngay vào khoảnh khắc chúng đang dồn dập kéo đến? Sau khi nghĩ về những gì cậu đã đánh mất, hãy nhớ lại xem cậu đã thôi không phải sợ hãi những gì còn lớn lao hơn biết bao: cơn giận dữ sẽ không bao giờ còn bóp nghẹt trái tim cậu nữa, bệnh tật sẽ không quật ngã cậu, sự nghi ngờ sẽ không làm cậu bất an, nỗi đau gặm nhấm của lòng đố kỵ mà chúng ta dành cho thành công của kẻ khác sẽ không còn đeo bám cậu, nỗi kinh hoàng sẽ không khiến cậu khốn khổ, sự bất định của vận mệnh — kẻ luôn nhanh chóng chuyển dời ân huệ từ người này sang người khác — sẽ không còn làm cậu hoảng sợ. Nếu ngươi tính toán cho thấu đáo, cậu đã được dung tha nhiều hơn là những gì cậu đánh mất. Cậu sẽ không tận hưởng sự giàu sang, hay ảnh hưởng của ngươi tại triều đình, lẫn của chính cậu; cậu sẽ không nhận những ân huệ, và sẽ không ban phát chúng; ngươi có tưởng tượng cậu là kẻ bất hạnh vì đã đánh mất những điều này, hay là kẻ hạnh phúc vì không phải bận tâm đến chúng? Hãy tin ta đi, kẻ không cần đến vận mệnh tốt đẹp thì hạnh phúc hơn kẻ được nó khao khát phụng sự; tất cả những điều tốt đẹp ấy — những thứ mê hoặc chúng ta bằng những niềm vui hấp dẫn nhưng ảo tưởng như tiền tài, địa vị cao sang, quyền lực, và vô số thứ khác làm lóa mắt lòng tham ngu ngốc của nhân loại — đều đòi hỏi sự nhọc nhằn khốc liệt để giữ gìn, bị người khác nhìn ngắm bằng ánh mắt ganh ghét cay đắng, và là mối đe dọa nhiều hơn là lợi ích đối với những ai bị trang hoàng và xiềng xích bởi chúng. Chúng thật trơn trượt và bấp bênh; chẳng ai có thể tận hưởng chúng trong sự an lành; bởi ngay cả khi gạt bỏ nỗi lo lắng về tương lai, việc quản lý hiện tại của một sự thịnh vượng lớn lao cũng đã là một nhiệm vụ đầy bất an. Nếu tin theo một số nhà hiền triết uy chuyên đi tìm kiếm chân lý, cuộc đời toàn là những đớn đau: chúng ta bị ném, ví như thế, vào biển cả sâu thẳm và cuồn cuộn sóng gió này — nơi thủy triều lúc dâng lúc rút, có lúc nâng bổng chúng ta lên cao bằng những sự thăng tiến bất ngờ của vận mệnh, có lúc lại dìm chúng ta xuống thấp bằng những mất mát còn lớn lao hơn thế nữa, và cứ mãi tung hứng chúng ta, chẳng bao giờ để chúng ta được nghỉ ngơi trên mảnh đất vững chãi. Chúng ta lăn lộn và chìm nổi giữa những con sóng, đôi khi va đập vào nhau, đôi khi đắm tàu, và luôn sống trong nỗi khiếp sợ. Đối với những kẻ giương buồm trên vùng biển giông bão này, vốn phơi bày trước mọi cơn cuồng phong, chẳng có bến cảng nào ngoài cái chết. Do đó, xin chớ tiếc nuối giấc ngủ ngàn thu của em ngươi: cuối cùng cậu ấy đã được tự do, bình an và bất tử; cậu ấy để lại phía sau Caesar cùng toàn bộ gia tộc của ngài, chính ngươi, cùng những người anh em của cậu và của ngươi. Cậu đã rời bỏ Vận mệnh trước khi mụ kịp ngừng ban ơn cho mình, trong lúc mụ vẫn đứng bên cạnh, dâng hiến những món quà với bàn tay đầy ắp. Giờ đây, cậu đang thênh thang cất cánh tự do và hoan hỉ qua bầu trời vô tận; cậu đã rời bỏ vùng đất nghèo nàn thấp trũng này, và vươn cánh bay cao đến chốn ấy — bất kể nó là nơi nào — nơi đón nhận vào bầu ngực hạnh phúc những tâm hồn đã được giải phóng khỏi xiềng xích của vật chất; cậu giờ đây tha hồ tung hoành ở đó trong sự tự do, và tận hưởng bằng tất cả niềm say mê sâu sắc mọi phúc lộc của Tạo hóa. Ngươi đã lầm! Em ngươi không hề đánh mất ánh sáng ban ngày, mà đã chạm đến một thứ ánh sáng trường tồn hơn: nơi cậu đã đến, tất cả chúng ta sớm muộn gì cũng phải đi tới; vậy tại sao chúng ta lại phải khóc thương cho số phận của cậu? Cậu ấy không hề rời bỏ chúng ta, mà chỉ đi trước chúng ta mà thôi. Hãy tin ta đi, ẩn chứa trong một cái chết tốt đẹp là hạnh phúc lớn lao nhường nào. Chúng ta chẳng thể chắc chắn về bất cứ điều gì dù chỉ trong một ngày trọn vẹn: vì chân lý vốn dĩ quá mờ mịt và khó lòng chạm tới, ai dám chắc rằng cái chết đến với em ngươi xuất phát từ sự cay độc hay lòng nhân ái?

[X.] Một kẻ luôn công chính trong mọi việc như ngươi hẳn phải tìm thấy sự an ủi trong ý nghĩ rằng chẳng có sự bất công nào giáng xuống ngươi qua sự ra đi của một người em cao quý đến thế, mà trái lại, ngươi đã nhận được một ân huệ khi được phép tận hưởng tình cảm của cậu ấy trong suốt một khoảng thời gian dài như vậy. Kẻ nào không cho phép ân nhân của mình tự chọn cách ban tặng món quà cho hắn ta là kẻ bất công; kẻ nào không tính toán những gì mình nhận được như một món hời, mà lại tính toán những gì mình phải trả lại như một sự mất mát là kẻ tham lam; kẻ nào lớn tiếng kêu ca rằng mình đã bị đối xử bất công chỉ vì niềm vui của hắn đã đi đến hồi kết là kẻ vô ơn; kẻ nào cho rằng chúng ta chẳng thu được gì từ những điều tốt đẹp ngoài sự tận hưởng chúng ở hiện tại là một kẻ ngốc, bởi hắn chẳng tìm thấy chút niềm vui nào trong những hoài niệm quá khứ, và không coi những thứ đã qua là tài sản chắc chắn nhất của mình — thứ mà hắn chẳng cần phải sợ hãi sẽ có ngày tàn lụi. Con người ta tự thu hẹp niềm vui của mình quá mức nếu tin rằng bản thân chỉ tận hưởng những gì mình chạm vào và nhìn thấy, nếu tính toán việc từng tận hưởng chúng là công cốc; bởi mọi niềm vui đều nhanh chóng rời bỏ chúng ta, vì nó trôi đi, lướt qua cuộc đời chúng ta, và biến mất gần như trước cả khi kịp đến. Do đó, tâm trí chúng ta cần phải quay ngược dòng thời gian, mang trở lại bất cứ điều gì ta từng tìm thấy niềm vui, và thường xuyên nghiền ngẫm về nó trong suy nghĩ: ký ức về những niềm vui vốn chân thật và đáng tin cậy hơn chính thực tại của chúng. Vậy hãy xem đó là một trong những hồng phúc lớn lao nhất đời ngươi khi từng có được một người em trai xuất sắc: ngươi không cần phải nghĩ xem mình đáng lẽ có thể giữ cậu ấy lâu hơn bao nhiêu, mà hãy nghĩ xem ngươi đã có được cậu ấy trong bao lâu. Tạo hóa đã ban cậu ấy cho ngươi, cũng như ban những người khác cho các anh em khác, không phải như một thứ tài sản tuyệt đối, mà như một món quà cho mượn; để rồi sau đó, khi thấy thích hợp, ngài đã đòi lại và tuân theo những quy luật hành động của chính mình, thay vì đợi cho đến khi ngươi đã thỏa mãn cơn khát tình cảm. Nếu có kẻ phẫn nộ vì phải hoàn trả một khoản tiền vay, nhất là khi hắn được phép sử dụng nó mà không phải trả bất kỳ khoản lãi nào, liệu kẻ đó có bị coi là một kẻ vô lý hay không? Tạo hóa đã ban cho em ngươi sự sống, cũng giống như ngài ban cho ngươi vậy; thực thi những quyền lợi hợp pháp của mình, ngài đã chọn đòi một trong hai người trả lại món quà trước người kia: ngài không thể bị trách móc vì điều này, bởi ngươi vốn dĩ đã biết rõ những điều kiện khi tiếp nhận nó; ngươi phải trách cái lòng tham vọng trong tâm trí của con người trần thế — thứ cứ chốc chốc lại quên mất bản chất của Tạo hóa, và chẳng bao giờ nhớ đến số phận của chính mình trừ khi được nhắc nhở. Vậy hãy vui mừng vì ngươi từng có một người em tuyệt vời đến thế, và hãy biết ơn vì đã có cơ hội sử dụng và tận hưởng cậu ấy, dẫu thời gian ngắn ngủi hơn mong đợi. Hãy ngẫm nghĩ rằng những gì ngươi có được từ cậu là vô cùng tuyệt vời, rằng việc ngươi đánh mất cậu là một tai nạn phổ biến của nhân loại. Chẳng có gì mâu thuẫn hơn việc một người vừa khóc lóc vì một người em quá tốt lại không được ở bên mình lâu hơn, nhưng lại chẳng chịu vui mừng vì dẫu sao cậu ấy cũng từng ở bên cạnh mình.

[XI.] “Nhưng,” ngươi nói, “cậu ấy bị cướp đi một cách quá đột ngột.” Mỗi con người đều bị lừa dối bởi sự sẵn lòng tin vào những gì mình mong muốn, và họ chọn cách quên rằng những người họ yêu thương đều là phàm nhân; thế nhưng Tạo hóa vẫn luôn đưa ra những bằng chứng rõ ràng rằng ngài sẽ không tạm hoãn các quy luật của mình để thiên vị bất kỳ ai: những đoàn người tang lễ của bạn bè lẫn người lạ vẫn đều đặn đi ngang qua trước mắt chúng ta mỗi ngày, thế mà chúng ta chẳng mảy may chú ý, để rồi khi một sự kiện xảy ra mà toàn bộ cuộc đời đã cảnh báo trước là sẽ có ngày đến, chúng ta lại gọi đó là bất ngờ. Do đó, đây không phải là sự bất công của định mệnh, mà là sự ngoan cố và lòng tham vô độ mang tính toàn cầu của tâm trí con người — kẻ luôn phẫn nộ khi phải rời khỏi một nơi mà hắn vốn chỉ được phép dung dưỡng tạm bợ. Biết bao chính trực làm sao khi một người, nghe tin con trai mình qua đời, đã thốt ra những lời lẽ xứng đáng với một bậc vĩ nhân rằng: “Khi sinh ra nó, ta đã biết rằng thế nào cũng có ngày nó phải chết.” Thật vậy, ngươi chẳng cần phải ngạc nhiên khi đứa con của một người như thế có thể dũng cảm đối mặt với cái chết. Ông không đón nhận tin con mất như một điều mới mẻ; bởi có gì là mới mẻ trong việc một con người qua đời, khi toàn bộ cuộc đời của hắn vốn dĩ chỉ là một cuộc hành trình hướng về cái chết? “Khi sinh ra nó, ta đã biết rằng thế nào cũng có ngày nó phải chết,” ông nói thế; rồi sau đó bồi thêm một câu còn thể hiện sự thông thái và dũng cảm hơn nữa: “Chính vì điều này mà ta đã nuôi nấng nó.” Chính vì điều này mà tất cả chúng ta đều đã được nuôi nấng: bất kỳ ai được đưa vào cõi đời này đều mang số phận phải chết. Hãy tận hưởng những gì được ban tặng, và hoàn trả nó khi được đòi lại; các Nữ thần Vận mệnh đặt bàn tay mình lên những con người khác nhau vào những thời điểm khác nhau, nhưng họ sẽ không bao giờ bỏ qua hoàn toàn một ai. Tâm trí chúng ta phải luôn ở trạng thái cảnh giác, và dù không bao giờ nên sợ hãi những điều chắc chắn sẽ xảy ra, nó vẫn phải luôn sẵn sàng cho những gì có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Tại sao ta phải kể cho ngươi nghe về những vị tướng quân và con cái của họ, về những con người được tôn vinh qua vô số lần chấp chính và khải hoàn, những kẻ cuối cùng cũng phải khuất phục trước định mệnh tàn nhẫn? Toàn bộ các vương quốc cùng với vua chúa của chúng, toàn bộ các quốc gia cùng với tất cả các bộ tộc cấu thành nên họ, tất cả đều phải cúi đầu trước số mệnh của mình. Hết thảy con người, hay nói đúng hơn là vạn vật, đều mong chờ ngày tận số của đời mình; thế nhưng không phải ai cũng đi đến cùng một cái chết: người này mất mạng giữa lúc sự nghiệp đang độ rực rỡ, kẻ khác ở ngay những bước khởi đầu của nó, người nọ lại chật vật mãi mới có thể tự giải thoát khỏi thân xác tàn tạ vì tuổi già sức yếu và mòn mỏi chờ đợi được giải thoát: tất cả chúng ta đều đang đi về cùng một chốn, chỉ là chúng ta đi đến đó vào những thời điểm khác nhau. Ta chẳng biết việc không hiểu rõ quy luật tử vong ngớ ngẩn hơn, hay việc từ chối tuân theo nó là ngạo mạn hơn. Nào, hãy cầm lấy những vần thơ của bất kỳ ai trong số hai tác giả mà thiên tài của ngươi đã tiêu tốn biết bao công sức, những người mà ngươi đã chuyển dịch xuất sắc đến mức dẫu cấu trúc câu thơ có bị loại bỏ, vẻ quyến rũ của chúng vẫn được bảo toàn; bởi ngươi đã chuyển ngữ chúng từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác một cách hoàn hảo để thực hiện được điều khó khăn nhất trong tất cả, đó là khiến mọi vẻ đẹp của bản nguyên tác tái hiện trong một ngôn ngữ xa lạ: giữa những tác phẩm của họ, ngươi sẽ chẳng tìm thấy tập sách nào không mang lại cho ngươi vô số ví dụ về sự thăng trầm của đời người, về tính bất định của các sự kiện, và về những giọt nước mắt rơi vì muôn vàn lý do khác nhau. Hãy đọc lại với ngọn lửa nhiệt huyết mà ngươi từng gầm thét lên những thi liệu hùng hồn của họ; ngươi sẽ phải cảm thấy hổ thẹn vì bỗng nhiên suy sụp và rơi xuống thấp hơn tầm cao của ngôn từ tráng lệ ấy. Đừng phạm phải sai lầm khiến bất kỳ ai — những người theo khả năng của mình đang ngưỡng mộ tác phẩm của ngươi — phải đặt câu hỏi rằng làm thế nào một tâm trí mỏng manh như thế lại có thể hình thành nên những tư tưởng vững chắc và mạch lạc nhường kia.

[XII.] Hãy quay đi khỏi những suy nghĩ đang dằn vặt ngươi ấy, và thay vào đó hãy hướng về những nguồn an ủi đông đảo và mạnh mẽ mà ngươi đang sở hữu: hãy nhìn những người em xuất sắc của ngươi, hãy nhìn vợ và con trai ngươi. Để đảm bảo sự an toàn cho tất cả những người này mà Vận mệnh đã giáng một đòn vào góc khuất ấy của ngươi: ngươi vẫn còn rất nhiều người bên cạnh để có thể tìm thấy sự ủi an. Hãy tự bảo vệ mình khỏi sự hổ thẹn khi để cho thiên hạ nghĩ rằng một nỗi buồn đơn lẻ lại có nhiều quyền năng chi phối ngươi hơn ngần ấy niềm an ủi. Ngươi nhìn thấy tất cả bọn họ cũng đang chìm đắm trong sự chán nản giống như ngươi, và ngươi thừa biết rằng họ không thể giúp gì được ngươi, hay nói đúng hơn, họ đang trông chờ chính ngươi khích lệ họ; vì thế, học thức của họ càng ít và trí tuệ của họ càng kém bao nhiêu, ngươi lại càng phải chống chọi kiên cường bấy nhiêu trước tai họa đã giáng xuống tất cả các ngươi. Bản thân việc nỗi buồn được chia sẻ bởi nhiều người đã mang lại sự an tủi, bởi nếu nó được phân phát cho một số lượng lớn như thế, phần rơi vào ngươi ắt sẽ vô cùng nhỏ bé. Ta sẽ chẳng bao giờ ngừng nhắc nhở tâm trí ngươi hướng về Caesar. Chừng nào ngài còn cai quản trái đất, và chứng minh cho thấy đế quốc có thể được duy trì tốt đến nhường nào bằng lòng nhân ái thay vì gươm giáo, chừng nào ngài còn cai quản các công việc của nhân loại, ngươi sẽ chẳng phải đối mặt với bất kỳ nguy cơ nào cảm thấy mình đã đánh mất thứ gì: chỉ riêng trong thực tế này thôi, ngươi cũng sẽ tìm thấy sự trợ giúp dồi dào và niềm an ủi dồi dào; hãy vươn mình đứng dậy, và dán chặt ánh mắt vào Caesar bất cứ khi nào nước mắt chớm dâng lên; chúng sẽ tự động khô đi khi chiêm ngưỡng ánh sáng vĩ đại và rực rỡ nhất ấy; ánh hào quang của ngài sẽ thu hút chúng và giữ chặt chúng vào chính ngài, khiến chúng chẳng thể nhìn thấy bất kỳ điều gì khác. Con người mà ngươi chiêm ngưỡng cả ngày lẫn đêm, người mà tâm trí ngươi không bao giờ lệch hướng sang những chuyện tầm thường ấy, phải chiếm lĩnh suy nghĩ của ngươi và là chiếc khiên bảo vệ ngươi trước Vận mệnh; quả thực, ngài vốn dĩ rất tử tế và nhân từ với tất cả những ai phụng sự ngài đến mức ta tin chắc rằng, ngài đã xoa dịu rất nhiều loại thuốc lành lên vết thương này của ngươi, đồng thời cung cấp cho ngươi vô số phương thuốc giải cho nỗi buồn. Nào, dẫu ngài chưa từng làm bất cứ điều gì tương tự đi chăng nữa, chẳng phải bản thân việc nhìn ngắm và tưởng niệm Caesar đã là sự an ủi lớn lao nhất đối với ngươi rồi sao? Nguyện xin các vị thần linh ban cho ngài trường thọ trên cõi đời này: nguyện xin ngài sánh kịp những thành tựu của Hoàng đế Augustus và vượt qua ngài ấy về số năm tháng cuộc đời; chừng nào ngài vẫn còn hiện diện giữa chốn phàm trần, nguyện xin ngài không bao giờ phải nhớ đến việc bất kỳ người thân nào trong gia tộc mình cũng là phàm nhân; nguyện xin ngài huấn luyện con trai mình qua chặng đường dài phục vụ trung thành để trở thành bậc minh chủ của nhân dân La Mã, và chứng kiến cậu chia sẻ quyền lực với cha trước khi chính thức kế vị; nguyện xin ngày mà dòng họ của ngài đòi lại ngài về cõi vĩnh hằng hãy còn rất xa xôi, và mong rằng chỉ có thế hệ cháu chắt của chúng ta mới là những người duy nhất còn sống để chứng kiến điều đó.

[XIII.] Hỡi Vận mệnh, hãy thu tay ngươi lại khỏi ngài, và chỉ thể hiện quyền lực của ngươi đối với ngài qua việc làm những điều tốt đẹp: hãy để ngài chữa lành cơn bệnh trường kỳ mà nhân loại từng phải gánh chịu; hãy để ngài hàn gắn và khôi phục bất cứ thứ gì đã tan vỡ bởi sự cuồng loạn của vị hoàng đế tiền nhiệm; nguyện xin ánh sao này — thứ từng rọi chiếu những tia sáng xuống một thế giới đổ nát và chìm đắm trong bóng tối — mãi mãi tỏa sáng rực rỡ: nguyện xin ngài mang lại hòa bình cho nước Đức, mở cửa nước Anh cho chúng ta, và dẫn dắt qua thành phố những buổi khải hoàn, cả trước những quốc gia mà tổ tiên ngài từng chinh phục lẫn trước những vùng đất mới. Về những điều này, lòng khoan dung của ngài — đức hạnh hàng đầu trong vô số đức hạnh của ngài — đã mang lại cho ta hy vọng được tận mắt chứng kiến; bởi ngài đã không hoàn toàn quật ngã ta đến mức không bao giờ vực ta dậy nữa; không, ngài chưa từng quật ngã ta; đúng hơn, ngài đã nâng đỡ ta khi ta bị nghịch cảnh giáng đòn và đang lảo đảo chao đảo, rồi nhẹ nhàng dùng bàn tay tựa thần linh của mình để chặn lại cú ngã cắm đầu xuống vực của ta; ngài đã biện hộ trước Viện Nguyên lão thay mặt cho ta, và không chỉ ban cho ta sự sống mà thậm chí còn cầu xin điều đó cho ta. Ngài sẽ xem xét vụ án của ta: hãy để ngài phán xét vụ án của ta đúng như những gì ngài mong đợi; hãy để sự công chính của ngài tuyên bố nó tốt đẹp hoặc lòng nhân từ của ngài nhìn nhận nó như thế: lòng tốt của ngài đối với ta sẽ có giá trị như nhau trong cả hai trường hợp, dù ngài biết ta vô tội hay chọn coi ta là vô tội. Trong lúc này, việc được chứng kiến những lệnh ân xá của ngài lan tỏa khắp thế gian chính là một sự an ủi lớn lao cho những đau khổ của chính ta; ngay cả từ xó tối nơi ta đang bị giam cầm, lòng thương xót của ngài cũng đã đào bới và đưa ra ánh sáng biết bao kẻ lưu vong từng bị chôn vùi và lãng quên ở đây suốt nhiều năm trời, và ta chẳng hề sợ hãi việc bản thân mình là kẻ duy nhất bị bỏ lại. Ngài là kẻ hiểu rõ nhất thời điểm nên ban ơn cho từng người: ta sẽ dốc hết sức lực để ngăn việc ngài phải đỏ mặt khi đối diện với ta. Ồ, lòng khoan dung của ngài thật là hồng phúc biết bao, hỡi Caesar, khi giúp cho những kẻ lưu vong được sống bình yên hơn dưới triều đại của ngài so với những bậc vương công dưới thời Gaius! Chúng ta không phải run rẩy hay trông đợi cú đánh chí mạng đến mỗi giờ, cũng chẳng còn hoảng sợ mỗi khi có một con tàu xuất hiện trong tầm mắt: ngài đã đặt ra giới hạn cho sự tàn nhẫn của Vận mệnh đối với chúng ta, và mang lại cho chúng ta sự bình yên ở hiện tại cùng hy vọng về một tương lai hạnh phúc hơn. Quả thực, ngươi có thể chắc chắn rằng chỉ có những tia sét ấy mới là công chính — những tia sét được tôn sùng ngay cả bởi những kẻ bị chúng giáng xuống.

[XIV.] Thế nên, vị hoàng đế này — đấng là nguồn an ủi chung cho tất cả mọi người — nếu ta không hoàn toàn lầm lẫn, đã sớm vực dậy tinh thần của ngươi và áp dụng những phương thuốc mạnh mẽ hơn cho một vết thương trầm trọng thế này vượt xa những gì ta có thể làm: ngài đã sớm củng cố ngươi bằng mọi cách; trí nhớ đặc biệt minh mẫn của ngài đã sớm trang bị cho ngươi mọi tấm gương có thể mang lại sự tĩnh lặng; sự hùng biện đầy kinh nghiệm của ngài đã sớm bày biện trước mắt ngươi mọi lời răn dạy của các bậc hiền triết. Do đó, chẳng có ai có thể an ủi ngươi tốt bằng ngài: khi ngài cất lời, những lời nói ấy mang trọng lượng lớn lao hơn, tựa như những lời phán truyền từ thần sấm; uy quyền thần thánh của ngài sẽ nghiền nát toàn bộ sức mạnh của nỗi đau trong ngươi. Vậy hãy nghĩ rằng ngài đang cất lời với ngươi thế này: “Vận mệnh đã không chọn ngươi là kẻ duy nhất trên thế gian phải hứng chịu một đòn giáng nặng nề đến thế: chẳng có ngôi nhà nào trên khắp mặt đất này, và chưa từng có ngôi nhà nào, lại không có điều gì để tang tóc; ta sẽ bỏ qua những ví dụ được lấy từ tầng lớp bình dân — những điều tuy ít quan trọng hơn nhưng lại vô cùng tận về số lượng — và ta sẽ hướng sự chú ý của ngươi vào Lịch biểu và Biên niên sử Quốc gia. Ngươi có thấy tất cả những bức tượng đang lấp đầy sảnh đường của dòng họ Caesar không? Chẳng có một ai trong số những con người ấy lại không phải chịu những nỗi đau thương tột cùng từ chính gia đình mình: không một ai trong số những con người đang tỏa sáng rực rỡ ở đó như những điểm nhấn của thời đại lại không bị giày vò bởi nỗi đau mất đi người thân hoặc bị khóc thương cay đắng nhất bởi những kẻ mà họ để lại phía sau. Tại sao ta phải nhắc ngươi nhớ đến Scipio Africanus — người từng nghe tin em trai qua đời khi bản thân đang sống cảnh lưu vong? Con người từng cứu em trai mình khỏi ngục tù ấy lại chẳng thể cứu cậu khỏi định mệnh. Thế nhưng mọi người đều chứng kiến sự thiếu kiên nhẫn đến nhường nào trong tình cảm huynh đệ của Africanus, ngay cả trước một bộ luật bình đẳng: vào đúng ngày mà Scipio Africanus giải cứu em mình khỏi tay các thị vệ, bản thân không giữ chức vụ nào, ông vẫn lên tiếng phản đối hành động của vị tribun nhân dân. Ông đã khóc thương cho em trai mình với sự cao thượng tương tự như cách ông từng bảo vệ cậu. Tại sao ta phải nhắc ngươi nhớ đến Scipio Aemilianus — người gần như cùng một lúc chứng kiến lễ khải hoàn của cha mình và đám tang của hai người em? Thế nhưng, dẫu hãy còn là một thanh niên và chưa qua tuổi thiếu niên, ông vẫn gánh chịu nỗi mất mát bất ngờ giáng xuống gia đình ngay đúng thời điểm diễn ra lễ khải hoàn của Paulus bằng tất cả lòng dũng cảm xứng đáng với một kẻ sinh ra để Rome không bao giờ thiếu vắng một Scipio và để Rome có thể xóa sổ Carthage.

[XV.] Tại sao ta phải nói về sự gắn bó sâu sắc giữa hai anh em nhà Lucullus — thứ chỉ bị cắt đứt bởi cái chết? Hay về gia đình Pompeii? Những kẻ mà sự tàn nhẫn của Vận mệnh thậm chí không cho phép họ cùng ngã xuống trong một thảm họa; bởi trước hết Sextus Pompeius còn sống sau cái chết của người chị gái — sự kiện mà qua đó mối liên kết hòa bình vững chắc trong đế chế La Mã đã bị xé toạc, và ông cũng sống sót sau cả người em trai cao quý của mình — kẻ từng được Vận mệnh nâng lên vị trí thật cao cốt để có thể hất cẳng cậu ta xuống từ đúng độ cao tương tự mà mụ từng quật ngã cha cậu; thế nhưng sau thảm họa lớn lao ấy, Sextus Pompeius vẫn đủ sức không chỉ chịu đựng nỗi đau mà thậm chí còn tiếp tục gây chiến. Vô số trường hợp xuất hiện trong tâm trí ta về những người anh em bị chia cắt bởi cái chết; thực tế ở chiều ngược lại, chúng ta thấy rất ít cặp anh em có thể cùng nhau đi đến tuổi già; dẫu vậy, ta sẽ chỉ tự mãn nguyện với những ví dụ từ chính gia đình mình. Chẳng có ai lại thiếu thốn cảm xúc hay lý trí đến mức phàn nàn việc Vận mệnh đẩy mình vào tang tóc khi nhận ra rằng chính mụ cũng từng thèm khát những giọt nước mắt của dòng họ Caesar. Hoàng đế Augustus đã mất đi người em gái yêu dấu Octavia, và dù Tạo hóa đã định sẵn ngài thuộc về cõi vĩnh hằng, ngài vẫn không buông lỏng các luật lệ của mình để tha cho ngài khỏi cảnh tang tóc khi còn ở trần thế; không, ngài phải gánh chịu mọi loại tang thương, mất đi người con trai của em gái — người vốn được định sẵn làm người kế vị cho ngài. Tóm lại, để không phải kể chi tiết những nỗi sầu muộn của ngài, ngài đã mất đi con rể, con cái, và các cháu nội ngoại, và chừng nào ngài hãy còn ở lại giữa cõi phàm, chẳng có phàm nhân nào được nhắc nhở thường xuyên hơn rằng mình chỉ là một con người. Thế nhưng tâm trí ngài — thứ đủ sức gánh vác vạn vật — đã vượt qua tất cả những nỗi buồn nặng nề ấy, và bậc Augustus hồng phúc chính là kẻ chinh phục, không chỉ của các quốc gia ngoại bang, mà còn của chính những nỗi sầu muộn của bản thân.

Gaius Caesar — đứa cháu ngoại của bậc Augustus hồng phúc, người cậu lớn bên ngoại của ta — vào những năm đầu tuổi trưởng thành, khi đang là Thủ lĩnh Giới trẻ La Mã, lúc đang chuẩn bị cho cuộc chiến chống Parthia, đã mất đi người em trai yêu dấu Lucius — người cũng từng là “Thủ lĩnh Giới trẻ La Mã” — và chịu đựng tổn thương trong tâm trí vì chuyện đó nhiều hơn là những gì ngài phải gánh chịu sau đó về thể xác, dẫu cho ngài đã vượt qua cả hai nỗi đau bằng sự kính cẩn và lòng kiên cường lớn lao nhất. Tiberius Caesar — người chú bên nội của ta — đã mất đi người em trai út Drusus Germanicus — cha ta — khi ông đang khai phá những chốn thâm sơn cùng cốc của Đức và thu phục những bộ tộc hung hãn nhất vào quyền thống trị của đế chế La Mã; ông đã ôm lấy em và nhận nụ hôn cuối cùng từ cậu, thế nhưng ông vẫn kìm nén không chỉ nỗi buồn của riêng mình mà còn của cả những người khác, và khi toàn bộ quân đội — không chỉ đau buồn mà còn tan nát cõi lòng — đòi giữ lại thi thể của Drusus cho riêng họ, ông đã bắt họ phải đau buồn đúng như cách một người lính La Mã nên đau buồn, đồng thời dạy cho họ rằng họ phải tuân thủ kỷ luật quân đội không chỉ trong chiến đấu mà ngay cả trong tang lễ. Ông đã chẳng thể kìm hãm những giọt nước mắt của kẻ khác nếu trước đó không kìm nén được của chính mình.

[XVI.] “Marcus Antonius — ông nội của ta, người chẳng thua kém bất kỳ ai ngoại trừ kẻ đã chinh phục mình — đã nhận được tin về vụ hành quyết của người em trai đúng vào thời điểm đất nước nằm trong quyền lực của ông, và khi, với tư cách là một thành viên của tam hùng, ông thấy trên thế giới này chẳng có ai vượt trội hơn mình về quyền lực, không, ngoại trừ hai người đồng nghiệp, mọi người đều phải dưới quyền ông. Ồ, Vận mệnh ngông cuồng thay, ngươi tạo ra những trò tiêu khiển gì cho chính mình từ những nỗi đau khổ của con người! Đúng vào lúc Marcus Antonius đang ngự trị trên ngai vàng với quyền sinh sát trong tay đối với đồng bào mình, em trai của Marcus Antonius lại đang bị dẫn đi chịu chết: thế nhưng Antonius vẫn gánh chịu vết thương tàn nhẫn ấy với cùng một sự vĩ đại trong tâm hồn mà ông từng dùng để vượt qua tất cả những nghịch cảnh khác; và ông đã khóc thương cho em trai mình bằng cách dâng hiến máu của hai mươi quân đoàn để tế vong linh cậu. Tuy nhiên, để bỏ qua tất cả những trường hợp khác, không nhắc đến những cái chết khác từng xảy ra trong chính gia đình ta: Vận mệnh đã hai lần tấn công ta qua cái chết của một người em; mụ đã hai lần học được rằng mình có thể làm ta tổn thương nhưng không thể quật ngã ta. Ta đã mất đi người em trai Germanicus — người mà ta yêu thương theo cách mà bất cứ ai cũng sẽ hiểu nếu họ nghĩ về cách những người anh em yêu thương nhau thắm thiết thế nào; thế nhưng ta đã kìm nén cơn bão sầu muộn của mình đến mức không bỏ sót bất kỳ điều gì mà một người anh tốt buộc phải làm, đồng thời cũng không làm bất kỳ điều gì khiến một vị quân vương có thể bị trách cứ.”

Hãy nghĩ rằng vị phụ mẫu chung của chúng ta đang trích dẫn những tấm gương này cho ngươi, và ngài đang chỉ cho ngươi thấy chẳng có gì là được tôn trọng hay bất khả xâm phạm trước Vận mệnh — kẻ thậm chí dám cử những đoàn đưa tang xuất phát từ chính ngôi nhà nơi mụ sẽ phải tìm kiếm các vị thần: vì thế đừng ai ngạc nhiên trước bất kỳ hành động tàn nhẫn hay bất công nào của mụ; bởi làm sao mụ có thể thể hiện chút nhân tính hay sự ôn hòa nào trong cách đối xử với các gia đình thường dân, khi cơn thịnh nộ tàn nhẫn của mụ đã quá nhiều lần phủ sắc đen lên chính chiếc ngai vàng? Mụ sẽ chẳng thay đổi thói quen của mình dẫu cho có bị quở trách, không chỉ bởi giọng nói của riêng ta, mà còn bởi tiếng lòng của toàn bộ quốc gia: mụ sẽ tiếp tục bước đi trên con đường của mình bất chấp mọi lời cầu nguyện và oán thán. Vận mệnh từ trước đến nay vẫn luôn là thế, và mụ sẽ mãi như thế trong các mối liên hệ với nhân loại: mụ chưa từng chùn bước trước việc tấn công bất cứ thứ gì, và mụ sẽ chẳng bao giờ bỏ mặc bất kỳ ai; mụ sẽ gầm thét khắp nơi một cách đáng sợ như thói quen muôn thuở của mình; mụ sẽ dám bước vào với những mục đích xấu xa vào những ngôi nhà mà lối vào đi qua các đền thờ của thần linh, và sẽ treo những dấu hiệu tang tóc lên những khung cửa được trang hoàng vòng nguyệt quế. Tuy nhiên, nếu mụ vẫn chưa quyết định tiêu diệt nhân loại: nếu mụ hãy còn nhìn nhận quốc gia La Mã với ánh mắt ưu ái, mong rằng những lời cầu nguyện chung và riêng của chúng ta sẽ thuyết phục được mụ coi vị hoàng đế này — người mà ai nấy đều xem là thiêng liêng, người được thiên hạ ban tặng để mang lại cho họ sự bình yên sau những bất hạnh — là bất khả xâm phạm trước bạo lực của mụ; hãy để mụ học lấy lòng khoan dung từ ngài, và hãy để vị quân vương nhân từ nhất dạy cho mụ sự dịu dàng.

[XVII.] Do đó, ngươi nên dán chặt mắt vào tất cả những người mà ta vừa nhắc đến — những kẻ hoặc đã được phong thần hoặc có quan hệ họ hàng gần gũi với những người được phong thần — và khi Vận mệnh đặt bàn tay lên ngươi, hãy bình thản đón nhận nó, bởi mụ thậm chí còn chẳng tôn trọng những người mà chúng ta dùng tên họ để thề thốt. Bổn phận của ngươi là bắt chước sự kiên định của họ trong việc chịu đựng và chiến thắng khổ đau, trong giới hạn mà một phàm nhân được phép noi theo dấu chân của các bậc bất tử. Dẫu trong mọi vấn đề khác, địa vị và dòng dõi tạo ra sự phân hóa lớn lao giữa người với người, thì đức hạnh vẫn rộng mở với tất cả; nó chẳng khinh miệt bất kỳ ai miễn là kẻ đó tự thấy mình xứng đáng sở hữu nó. Chắc chắn ngươi không thể làm gì tốt hơn việc noi theo tấm gương của những người — dù có thể tức giận vì không được miễn trừ khỏi tai họa này — vẫn quyết định coi đây là điều duy nhất kéo họ xuống ngang hàng với những kẻ khác, không phải như một sự bất công giáng lên bản thân, mà là quy luật của bản chất phàm trần chúng ta, và chịu đựng những gì xảy ra với mình mà không có sự cay đắng và phẫn nộ quá mức, đồng thời cũng chẳng mang tinh thần hèn nhát hay ti tiện nào: bởi việc không cảm nhận được những nỗi đau của mình thì không phải con người, trong khi việc không chịu đựng nổi chúng thì lại là hèn nhát. Khi lướt qua danh sách tất cả những vị Caesar mà định mệnh đã tước đi chị em hoặc anh em, ta không thể bỏ qua kẻ vốn không xứng đáng xuất hiện trên bảng danh sách của các vị Caesar ấy — kẻ mà Tạo hóa sinh ra để làm sự hủy diệt và nỗi ô nhục cho nhân loại, kẻ đã tàn phá và phá hủy hoàn toàn nhà nước hiện đang hồi phục dưới sự cai trị dịu dàng của vị hoàng đế nhân từ nhất.

Khi mất đi người em gái Drusilla, Gaius Caesar — một kẻ chẳng thể khóc thương hay vui mừng đúng nghĩa của một vị quân vương — đã trốn tránh việc gặp gỡ và trò chuyện với đồng bào, không tham dự tang tang lễ của em gái, không dành cho cô sự tôn kính theo quy ước thông thường, mà lại cố gắng quên đi nỗi sầu muộn gây ra bởi cái chết vô cùng đau đớn này bằng cách chơi xúc xắc trong điền trang ở Alban của mình, hay ngồi trên ghế quan tòa, và những hoạt động thông thường tương tự. Thật là một nỗi ô nhục cho Đế chế! Một hoàng đế La Mã lại tự xoa dịu nỗi đau mất em gái bằng trò cờ bạc! Chính Gaius ấy, với sự nhẹ dạ điên cuồng, có lúc để râu tóc mọc dài lê thê, có lúc lại lang thang vô định dọc theo bờ biển Ý và Sicily. Hắn chưa bao giờ thực sự quyết định rõ ràng xem mình muốn em gái được khóc thương hay được tôn thờ, và trong suốt khoảng thời gian xây dựng những đền thờ cùng điện thờ để vinh danh cô, hắn lại trừng phạt những ai không thể hiện đủ nỗi đau buồn bằng những hình thức tra tấn tàn khốc nhất: bởi tâm trí hắn quá bất ổn, đến mức hắn dễ dàng bị quật ngã bởi nghịch cảnh cũng nhiều ngang ngửa với việc trở nên cao ngạo và kiêu căng một cách vô lối bởi sự thành công. Nguyện xin mọi người La Mã tránh xa việc noi theo một tấm gương như thế — dù là để đánh lạc hướng tâm trí khỏi nỗi buồn bằng những trò giải trí vô lý, kích động nó bằng sự nhếch nhác và lôi thôi không xứng đáng, hay tỏ ra vô tâm đến mức tự an ủi bằng cách tìm niềm vui trên nỗi đau của kẻ khác.

[XVIII.] Tuy nhiên, ngươi chẳng cần phải thay đổi bất kỳ thói quen thường ngày nào của mình, bởi ngươi đã tự rèn luyện bản thân để yêu mến những môn học vốn vô cùng phù hợp để hoàn thiện hạnh phúc của chúng ta, đồng thời dạy cho chúng ta cách chịu đựng nghịch cảnh một cách nhẹ nhàng nhất, và chúng cũng chính là niềm vinh quang lớn lao nhất lẫn sự an ủi lớn lao nhất của một người đàn ông. Do đó, giờ đây hãy đắm chìm sâu hơn nữa vào việc học tập, giờ đây hãy bao bọc tâm trí mình xung quanh chúng như những công sự kiên cố, để nỗi buồn không thể tìm thấy bất kỳ kẽ hở nào xâm nhập. Đồng thời, hãy kéo dài ký ức về em ngươi bằng cách lồng ghép một vài hồi ức về cậu vào giữa những tác phẩm khác của ngươi: bởi đó là loại tượng đài duy nhất có thể được dựng lên bởi con người mà không cơn bão nào có thể tàn phá, không thời gian nào có thể hủy diệt. Những thứ khác, bao gồm những khối đá chồng chất, những khối cẩm thạch khổng lồ, hay những gò đất cao ngất ngưỡng, không thể giữ gìn ký ức về cậu lâu dài, bởi chính bản thân chúng rồi cũng sẽ lụi tàn; nhưng những đài tưởng niệm do thiên tài dựng nên thì trường tồn vĩnh cửu. Hãy trút tất cả những điều đó cho em ngươi, hãy ướp xác cậu trong những thứ này: ngươi sẽ làm tốt hơn khi bất tử hóa cậu bằng một công trình thiên tài vĩnh cửu thay vì khóc thương cậu bằng nỗi sầu muộn vô ích. Về phần Vận mệnh, dẫu ta không thể ngay lúc này biện hộ cho mụ trước ngươi — bởi tất cả những gì mụ ban tặng giờ đây đều đáng ghét đối với ngươi, vì mụ đã tước đi một thứ gì đó của ngươi — ta vẫn sẽ biện hộ cho mụ ngay khi thời gian biến ngươi thành một vị quan tòa vô tư hơn đối với hành động của mụ: thực ra mụ đã ban cho ngươi rất nhiều thứ để bù đắp cho tổn thương mà mụ gây ra, và mụ sẽ còn ban thêm nhiều hơn nữa trong tương lai như một cách chuộc lỗi; suy cho cùng, chính mụ là kẻ đã trao cho ngươi người em trai bị mụ cướp đi ấy. Vậy hãy thôi việc trưng trổ năng lực của mình để chống lại chính bản thân, hay đứng về phía nỗi buồn để chống lại bản thân ngươi: tài hùng biện của ngươi chắc chắn có thể làm cho những chuyện tầm vặt trông có vẻ lớn lao, và ngược lại, có thể hạ thấp và chê bai những điều vĩ đại cho đến khi chúng trông chẳng khác gì những chuyện vặt vãnh; nhưng hãy để nó cất giấu những quyền năng ấy và sử dụng chúng vào một chủ đề khác, và ở thời điểm hiện tại, hãy dốc toàn bộ sức mạnh cho nhiệm vụ an ủi chính mình.

Tuy vậy, hãy xem xét xem liệu ngay cả nhiệm vụ này có phải là điều thừa thãi hay không. Tạo hóa đòi hỏi ở chúng ta một lượng nỗi buồn nhất định, trí tưởng tượng của chúng ta bồi đắp thêm cho nó một chút nữa; nhưng ta sẽ không bao giờ cấm ngươi khóc thương hoàn toàn. Ta thực sự biết rằng có những con người, sự thông thái của họ mang tính khắc nghiệt nhiều hơn là dũng cảm, cho rằng người khôn ngoan sẽ không bao giờ đau buồn. Đối với ta, có vẻ như họ chưa từng rơi vào hoàn cảnh của những kẻ đang chịu tang, bởi nếu có, bất hạnh của họ hẳn đã đánh bay toàn bộ triết lý kiêu ngạo ấy ra khỏi đầu, và dù có miễn cưỡng đến đâu, nó cũng sẽ ép họ phải thú nhận nỗi sầu muộn của mình. Lý trí sẽ làm đủ phần việc nếu nó cắt bỏ khỏi nỗi buồn của chúng ta tất cả những gì thừa thãi và vô ích: còn việc nó không cho phép chúng ta đau buồn chút nào, đó là điều chúng ta không nên mong đợi cũng chẳng nên ao ước. Thay vào đó, hãy để nó kìm hãm chúng ta trong giới hạn của một nỗi buồn đã được thuần hóa, không mang sự dửng dưng cũng chẳng chứa chan sự điên cuồng, và hãy giữ tâm trí chúng ta ở trạng thái xứng đáng với tình cảm mà không quá khích: hãy để những giọt nước mắt của ngươi tuôn rơi, nhưng hãy để chúng có ngày ngừng chảy; hãy rên rỉ sâu thẳm tùy ý, nhưng hãy để những tiếng rên rỉ ấy chấm dứt vào một ngày nào đó; hãy điều chỉnh hành vi của mình sao cho cả các triết gia lẫn những người anh em đều có thể chuẩn thuận nó. Hãy khiến bản thân cảm thấy hoan hỉ khi thường xuyên nghĩ về em trai mình, trò chuyện không ngừng về cậu, và giữ cậu luôn hiện diện trong ký ức; điều mà ngươi không thể thành công nếu không biến ký ức về cậu thành một điều dễ chịu thay vì đau thương: bởi việc tâm trí né tránh một chủ đề mà nó không thể ngắm nhìn mà không cảm thấy đau buồn là điều hết sức tự nhiên. Hãy nghĩ về tính cách trầm lặng của cậu, năng lực xử lý công việc, sự cẩn trọng trong việc thực hiện chúng, lòng trung thành với lời hứa. Hãy kể cho người khác nghe về mọi lời ăn tiếng nói và việc làm của cậu, đồng thời nhắc nhở chính bản thân mình về chúng: hãy nghĩ xem cậu tốt đẹp nhường nào và ngươi từng hy vọng cậu trở nên vĩ đại ra sao; bởi có thành công nào mà ngươi lại không thể tự tin đặt cược rằng một người em như thế sẽ giành được?

Ta đã chắp vá những suy ngẫm này theo cách tốt nhất trong khả năng, bởi tâm trí ta đã mờ mịt và tê dại vì sự tẻ nhạt của chốn lưu vong trường kỳ; do đó, nếu ngươi thấy chúng không xứng đáng với tầm vóc trí tuệ của một người như ngươi, hay không thể an ủi ngươi trong nỗi sầu muộn, hãy nhớ rằng thật bất khả thi cho một kẻ đang ngập tràn trong những nỗi đau của chính mình có thể tìm ra thời gian để vỗ về nỗi đau của kẻ khác, và thật khó khăn biết bao để diễn đạt bản thân bằng tiếng Latinh khi xung quanh chỉ toàn nghe thấy những âm thanh thô ráp của một thứ tiếng nước ngoài xa lạ — thứ mà ngay cả những kẻ dã man thuộc tầng lớp văn minh hơn cũng nhìn nhận với sự ghê tởm.