“——loại án mạng mà trong đó tôi đóng vai kẻ sát nhân,” cha Brown nói, đặt ly rượu xuống. Hàng loạt bức tranh tội ác đẫm máu vừa hiện qua tâm trí ông trong khoảnh khắc ấy.
“Đúng là,” ông nói tiếp sau một thoáng lặng im, “đã có kẻ khác đóng vai kẻ sát nhân trước tôi và cướp mất trải nghiệm thực tế ấy. Tôi chỉ như một dạng diễn viên đóng thế, lúc nào cũng trong trạng thái sẵn sàng thủ vai kẻ sát nhân. Ít ra, tôi luôn tự coi việc nắm rõ vai diễn là trách nhiệm của mình. Ý tôi là, khi cố hình dung tâm trạng lúc hành sự trong một vụ như thế, tôi luôn nhận ra rằng mình hoàn toàn có thể gây án dưới những điều kiện tâm lý nhất định, chứ không phải dưới những điều kiện khác; và thường thì không phải theo những kiểu hiển nhiên. Đương nhiên, sau đó tôi cũng biết đích xác ai là kẻ thực sự ra tay; và kẻ đó thường chẳng phải là nhân vật hiển nhiên chút nào.”
“Chẳng hạn, thoạt nhìn thì có vẻ như nhà thơ cách mạng đã sát hại vị thẩm phán già từng căm phẫn sục sôi trước đám cách mạng cực đoan. Nhưng đó không thực sự là lý do khiến nhà thơ cách mạng giết ông ta. Sẽ không phải thế, nếu bạn ngẫm xem thực chất việc làm một nhà thơ cách mạng là thế nào. Giờ thì tôi tự ép mình nhập vai một nhà thơ cách mạng một cách đầy tận tâm. Ý tôi là cái mẫu người bi quan, vô chính phủ, say mê nổi loạn ấy — không phải vì sự cải cách, mà đúng hơn là vì sự phá hủy. Tôi đã cố gột rửa khỏi tâm trí mình những yếu tố tỉnh táo và lẽ phải mang tính xây dựng mà tôi may mắn học được hay thừa hưởng. Tôi đóng sập và che tối tất cả những ô cửa sổ lấy ánh sáng chan hòa từ thiên Chúa; tôi tưởng tượng ra một thứ tâm trí chỉ được chiếu rọi bởi ánh sáng đỏ rực hắt lên từ bên dưới; một ngọn lửa xé toạc đá tảng và khoét sâu những vực thẳm. Ngay cả khi trí tưởng tượng ấy ở mức hoang dại và tồi tệ nhất, tôi vẫn không thể hiểu nổi tại sao một kẻ mơ mộng hão huyền như thế lại tự kết liễu sự nghiệp của mình bằng cách đâm đầu vào một tên cảnh sát còi cọc, chỉ vì giết đi một kẻ trong số hàng triệu lão già bảo thủ ngu ngốc, theo cách gọi của hắn. Hắn sẽ không làm thế; dẫu hắn có viết bao nhiêu bài ca bạo lực đi chăng nữa. Hắn sẽ không làm thế, chính vì hắn viết những bài ca bạo lực. Một người biết giãi bày lòng mình qua thơ ca thì chẳng cần phải giãi bày qua việc tự sát. Đối với hắn, một bài thơ là một sự kiện; và hắn sẽ còn muốn làm thêm nhiều bài nữa. Rồi tôi nghĩ đến một loại kẻ ngoại đạo khác; loại người không đi phá hủy thế giới mà lại hoàn toàn phụ thuộc vào thế giới. Tôi nghĩ rằng, nếu không nhờ ơn Chúa, rất có thể tôi đã trở thành một kẻ mà đối với hắn, thế giới chỉ là một ngọn lửa rực sáng bởi đèn điện, bao bọc xung quanh và bên dưới là một màn đêm hoàn toàn tịch mịch. Con người thế tục ấy, kẻ thực sự chỉ sống vì cõi đời này và chẳng tin vào cõi nào khác, kẻ mà sự thành đạt và thú vui trần thế là tất cả những gì hắn có thể vớt vát từ hư vô — đó mới chính là kẻ thực sự sẵn sàng làm mọi thứ, khi hắn đứng trước nguy cơ mất sạch thế gian mà chẳng giữ lại được gì. Không phải kẻ cách mạng mà chính là kẻ đáng kính mới sẵn sàng phạm bất kỳ tội ác nào — để bảo vệ sự đáng kính của mình. Hãy nghĩ xem sự phơi bày trước ánh sáng công lý sẽ có ý nghĩa thế nào đối với một luật sư thời thượng như thế; và sự phơi bày ấy lại đến từ chính tội ác mà giới thượng lưu của hắn căm ghét nhất — tội phản quốc. Nếu tôi ở vào vị thế của hắn, và chẳng có gì ngoài triết lý sống của hắn, thì chỉ trời mới biết tôi đã có thể làm những gì. Đó chính là lý do tại sao bài tập tôn giáo nhỏ bé này lại lành mạnh đến thế.”
Grandison Chace đầy vẻ hoài nghi lên tiếng: “Nhiều người sẽ cho rằng cách đó khá bệnh hoạn.”
Cha Brown điềm đạm đáp: “Nhiều người, chắc chắn là họ nghĩ lòng bác ái và sự khiêm nhường là bệnh hoạn. Cậu bạn nhà thơ của chúng ta có lẽ cũng nghĩ thế. Nhưng tôi không tranh cãi về những vấn đề đó; tôi chỉ đang cố trả lời câu hỏi của anh về cách tôi thường tiến hành công việc của mình ra sao. Một số đồng bào của anh hình như đã vinh hạnh hỏi tôi làm thế nào mà tôi ngăn chặn được một số vụ án oan sai. Chà, anh có thể về và nói với họ rằng tôi làm điều đó bằng sự bệnh hoạn. Nhưng tôi chắc chắn không muốn họ nghĩ rằng mình dùng phép thuật.”
Chace tiếp tục nhìn ông với vẻ đăm chiêu, cau mày; anh ta đủ thông minh để hiểu được ý tưởng đó; anh ta cũng có lẽ sẽ tự nhận mình có một tâm hồn quá lành mạnh để mà thích thú điều đó. Anh ta có cảm giác như mình đang trò chuyện với một người mà hóa ra lại là cả trăm tên sát nhân gộp lại. Có điều gì đó kỳ quái ở dáng hình nhỏ thó ấy, ngồi chễm chệ như một con yêu tinh cạnh chiếc lò sưởi kiểu yêu tinh; và cái cảm giác rằng cái đầu tròn vo ấy từng chứa đựng cả một vũ trụ chứa đầy sự phi lý hoang đường và bất công tưởng tượng. Cứ như thể khoảng không gian tối thẳm mênh mông phía sau lưng ông là một đám đông những hình thù khổng lồ đen tối, những bóng ma của những tên tội phạm vĩ đại đang bị kìm chân bởi vòng tròn ma thuật của chiếc lò sưởi đỏ rực, nhưng sẵn sàng xé xác người chủ của chúng bất cứ lúc nào.
Anh thành thật nói: “Chà, tôi e rằng tôi thực sự cho điều đó là bệnh hoạn. Và tôi không dám chắc nó lại kém bệnh hoạn hơn ma thuật là bao. Nhưng dù bệnh hoạn hay không, có một điều phải thừa nhận; đó hẳn là một trải nghiệm thú vị.” Rồi sau ngẫm nghĩ, anh nói thêm: “Tôi không biết anh có thể trở thành một tội phạm thực cựu hay không. Nhưng anh chắc chắn phải thừa sức làm một tiểu thuyết gia cừ khôi.”
Cha Brown đáp: “Tôi chỉ phải đối phó với những sự kiện có thật. Nhưng đôi khi việc tưởng tượng ra những điều có thật lại khó hơn những điều hư cấu.”
Người kia nói: “Nhất là khi chúng lại là những tội ác tày trời trên thế giới này.”
Vị linh mục đáp lại: “Không phải những tội ác tày trời mà chính những tội ác nhỏ nhặt mới thực sự khó tưởng tượng.”
Chace nói: “Tôi không hiểu lắm ý anh.”
Cha Brown giải thích: “Ý tôi là những tội ác thông thường như ăn trộm ngọc quý; như vụ chiếc vòng cổ ngọc lục bảo, hay viên hồng ngọc ở Meru, hoặc mấy con cá vàng nhân tạo. Khó khăn trong những trường hợp đó là anh phải thu hẹp tâm trí mình lại. Những kẻ cao ngạo tự phụ, chuyên bàn chuyện lớn lao, không làm những việc hiển nhiên ấy. Tôi dám chắc Nhà Tiên Tri đã không lấy viên hồng ngọc; hay Bá tước đã không lấy mấy con cá vàng; dẫu một kẻ như Bankes rất có thể sẽ chôm chỉa đám ngọc lục bảo. Đối với họ, một viên ngọc chỉ là một mảnh thủy tinh: và họ nhìn thấu qua cả lớp thủy tinh ấy. Nhưng những kẻ tiểu tiết lại đánh giá nó theo đúng giá trị thị trường.”
“Để làm được điều đó, anh phải có một tâm trí nhỏ mọn. Điều ấy cực kỳ khó đạt được; giống như việc lấy nét nhỏ hơn và sắc nét hơn trong một chiếc máy ảnh đang tròng trành. Nhưng có vài điều đã trợ giúp; và chúng cũng rọi rất nhiều ánh sáng vào bí ẩn nữa. Chẳng hạn, cái kiểu người hay khoe khoang về việc đã ‘vạch trần’ những kẻ giả mạo phép thuật hay mấy tên lang băm dỏm — hắn ta lúc nào cũng có một tâm trí nhỏ mọn. Hắn là kiểu người ‘nhìn thấu’ đám lang thang và vạch trần những lời nói dối của họ. Tôi dám cá đôi khi đó có thể là một bổn phận đau đớn. Nhưng đó lại là một niềm vui vô cùng đê tiện. Ngay khoảnh khắc tôi nhận thức được tâm trí nhỏ mọn nghĩa là gì, tôi biết mình phải tìm nó ở đâu — ở kẻ muốn vạch mặt Nhà Tiên Tri — và chính hắn là kẻ thùn thũn cuỗm viên hồng ngọc; ở kẻ chế giễu sở thích huyền bí của em gái mình — và chính hắn đã chớp lấy đám ngọc lục bảo. Những kẻ như thế lúc nào cũng dán mắt vào châu báu; chúng chẳng bao giờ có thể vươn lên tầm những kẻ bịp bợm cao cấp để mà khinh bỉ ngọc ngà. Những tên tội phạm với tâm trí nhỏ mọn ấy lúc nào cũng vô cùng khuôn sáo. Chúng trở thành tội phạm chỉ vì thói quen sống rập khuôn thuần túy.”
“Tuy nhiên, anh phải mất khá nhiều thời gian mới có thể cảm nhận được một cách thô thiển như vậy. Đó là một nỗ lực tưởng tượng vô cùng điên rồ để có thể trở nên khuôn sáo đến thế. Muốn có một món đồ nhỏ nhặt vớ vẩn đến mức bận tâm sâu sắc như vậy. Nhưng anh có thể làm được điều đó.... Anh có thể đến gần nó hơn. Hãy bắt đầu bằng việc nghĩ đến lúc mình còn là một đứa trẻ tham ăn; về việc anh có thể đã ăn cắp một viên kẹo trong cửa hàng thế nào; về việc từng có một viên kẹo đặc biệt nào đó mà anh khao khát ra sao... rồi anh phải trừ đi vẻ nên thơ thời thơ ấu; tắt đi thứ ánh sáng thần tiên từng chiếu rọi lên tiệm bán đồ ngọt; tưởng tượng rằng anh thực sự nghĩ mình hiểu rõ thế giới và giá trị thị trường của kẹo bánh... anh thu hẹp tâm trí mình lại như tiêu cự máy ảnh... sự vật dần định hình rồi sắc nét hẳn lên... và rồi, đột ngột thay, nó hiện ra!”
Ông nói hệt như một kẻ từng chạm tay vào một khải huyền thần thánh.
Grandison Chace vẫn nhìn ông với đôi mày cau lại vẻ nửa bối rối nửa tò mò. Phải thừa nhận rằng có lúc, ẩn dưới hàng chân mày nặng trĩu ấy, thoáng qua một nét biểu cảm gần như hoảng hốt. Cứ như thể dư chấn từ lời thú tội kỳ lạ đầu tiên của vị linh mục vẫn còn vang vọng mơ hồ trong anh như tiếng sấm cuối cùng vừa tắt trong căn phòng. Sâu thẳm bên trong, anh tự nhủ rằng sự lầm lẫn ấy chỉ là một cơn điên tạm thời; dĩ nhiên là thế. Cha Brown làm sao có thể thực sự là con quái vật và kẻ sát nhân mà anh vừa chứng kiến trong khoảnh khắc lóa mắt và bối rối vừa rồi. Nhưng chẳng lẽ con người nói những lời điềm nhiên đến thế về việc làm sát nhân lại có vấn đề gì sao? Liệu có khi nào vị linh mục này hơi điên chăng?
Anh cộc lộc lên tiếng: “Anh không nghĩ rằng... ý tưởng này của anh, về việc một kẻ cố gắng cảm nhận như một tên tội phạm, có thể khiến hắn trở nên quá khoan dung với tội ác sao?”
Cha Brown ngồi thẳng dậy và cất giọng với âm điệu dứt khoát hơn.
“Tôi biết nó mang lại kết quả hoàn toàn ngược lại. Nó giải quyết toàn bộ vấn đề về thời gian và tội lỗi. Nó ban cho con người sự cắn rứt lương tâm từ trước.”
Một khoảng lặng trùm xuống; người Mỹ nhìn lên mái nhà cao và dốc kéo dài che nửa khoảng sân; người chủ nhà đăm đăm nhìn vào lò sưởi không nhúc nhích; rồi giọng vị linh mục cất lên với một nốt trầm khác, như thể phát ra từ tận sâu thẳm bên dưới.
Ông nói: “Có hai con đường để từ bỏ ác quỷ; và sự khác biệt ấy có lẽ là vực thẳm sâu thẳm nhất trong tôn giáo hiện đại. Một là cảm thấy khiếp sợ hắn vì hắn ở quá xa; và hai là cảm thấy khiếp sợ vì hắn quá gần. Không có đức hạnh hay thói tật nào lại bị chia rẽ sâu sắc như hai thứ đức hạnh ấy.”
Họ không đáp lời và ông tiếp tục với chất giọng nặng nề cũ, như thể đang buông từng từ nặng trịch như chì nấu chảy.
“Anh có thể nghĩ một tội ác là khủng khiếp bởi vì anh không bao giờ có thể phạm phải nó. Tôi thấy nó khủng khiếp bởi vì tôi có thể phạm phải nó. Anh coi nó như một hiệnanhiện phun trào của núi Vesuvius; nhưng điều đó thực ra không đáng sợ bằng việc ngôi nhà này bỗng bén lửa. Nếu một tên tội phạm đột ngột xuất hiện trong căn phòng này——”
Chace mỉm cười nói: “Nếu một tên tội phạm xuất hiện trong căn phòng này, tôi nghĩ anh sẽ quá ư bênh vực hắn. Rõ ràng là anh sẽ mở đầu bằng việc bảo với hắn rằng chính anh cũng là một tên tội phạm và giải thích việc hắn móc túi bố hay cắt cổ mẹ là hoàn toàn tự nhiên đến mức nào. Thật tình, tôi không nghĩ điều đó thực tế chút nào. Tôi nghĩ hiệu quả thực tế sẽ là chẳng có tên tội phạm nào chịu cải tạo cả. Thật dễ dàng để đưa ra lý thuyết và những trường hợp giả định; nhưng tất cả chúng ta đều thừa biết mình chỉ đang nói suông. Ngồi đây trong căn nhà ấm cúng dễ chịu của ngài Duroc, ý thức được sự đáng kính của mình và đủ mọi thứ trên đời, chúng ta chỉ có được một cảm giác kích thích mang tính sân khấu khi bàn về trộm cắp, kẻ sát nhân và những bí ẩn trong tâm hồn chúng. Nhưng những người thực sự phải đối phó với trộm cắp và kẻ sát nhân lại phải giải quyết chúng bằng một cách khác. Chúng ta được an toàn bên lò sưởi; và chúng ta biết ngôi nhà không hề bén lửa. Chúng ta biết không có tên tội phạm nào trong căn phòng này cả.”
Ngài Duroc, người vừa được nhắc tới, từ từ đứng dậy từ chỗ ngồi vốn được gọi là bên lò sưởi của ông, và cái bóng khổng lồ của ông hắt ra từ ngọn lửa dường như bao trùm vạn vật, làm tối sầm cả màn đêm ngay trên đầu ông.
Ông nói: “Có một tên tội phạm trong căn phòng này. Tôi chính là một kẻ đó. Tôi là Flambeau, và cảnh sát của cả hai bán cầu vẫn đang ráo riết truy lùng tôi.”
Người Mỹ vẫn sững sờ nhìn ông với đôi mắt sáng quắc vẻ trơ trọi; anh ta có vẻ không thể nói hay cử động nổi.
Flambeau nói: “Chẳng có gì mang tính huyền bí, ẩn dụ hay đại diện trong lời thú tội của tôi cả. Tôi đã ăn cắp suốt hai mươi năm bằng chính đôi bàn tay này; tôi đã trốn chạy cảnh sát bằng chính đôi chân này. Tôi hy vọng anh phải thừa nhận rằng các hoạt động của tôi rất thực tế. Tôi hy vọng anh phải thừa nhận rằng các thẩm phán và những kẻ săn đuổi tôi thực sự đã phải đối phó với tội ác. Anh có nghĩ rằng tôi không rành mọi cách quở trách tội ác của họ không? Chẳng lẽ tôi chưa từng nghe những bài giảng đạo của kẻ đạo đức và chứng kiến ánh mắt lạnh lùng của giới thượng lưu sao; chẳng lẽ tôi chưa từng bị quạt cho một trận bằng cái giọng điệu trịch thượng xa cách, bị hỏi rằng làm sao mà con người ta có thể sa ngã đến mức đó, bị bảo rằng chẳng có người tử tế nào lại dám mơ tưởng đến sự đồi bại nhường ấy sao? Anh có nghĩ tất cả những điều đó từng làm được gì khác ngoài việc khiến tôi cười vào mặt không? Chỉ có người bạn của tôi là bảo với tôi rằng ông ấy biết chính xác lý do vì sao tôi ăn cắp; và từ đó đến nay tôi chưa từng ăn cắp nữa.”
Cha Brown làm một cử động như thể muốn can ngăn; và cuối cùng Grandison Chace cũng thở dài thườn thượt một hơi dài như tiếng còi.
Flambeau nói: “Tôi đã nói cho anh toàn bộ sự thật; và quyền giao nộp tôi cho cảnh sát hoàn toàn tùy thuộc ở anh.”
Có một khoảnh khắc tĩnh lặng tuyệt đối, trong đó người ta có thể nghe văng vẳng tiếng cười muộn màng của những đứa con nhà Flambeau từ căn nhà cao và tối phía trên họ, cùng tiếng đám lợn xám lớn đang nhaim nghiến và khò khè trong chạng vạng hoàng hôn. Rồi sự tĩnh lặng ấy bị xé toạc bởi một giọng nói cao vút, đầy rung động và thoảng chút tự ái, gần như gây sửng sốt cho những ai không hiểu được tinh thần nhạy cảm của người Mỹ, và việc nó đôi khi có thể đến gần với tinh thần hiệp sĩ xứ Tây Ban Nha nhường nào, dẫu cho có những sự tương phản trần tục đi chăng nữa.
Anh có phần cứng nhắc lên tiếng: “Monsieur Duroc. Tôi hy vọng chúng ta đã là bạn bè trong một khoảng thời gian đáng kể; và tôi sẽ vô cùng đau lòng nếu phải nghĩ rằng anh coi tôi là loại người có thể chơi xỏ anh một vỉa như thế trong lúc tôi đang tận hưởng sự hiếu khách của anh và bầu không khí gia đình anh, chỉ vì anh chọn kể cho tôi nghe chút ít về cuốn tự truyện của chính anh hoàn toàn tự nguyện. Và khi anh nói chỉ để bảo vệ bạn mình — không, thưa anh, tôi không thể tưởng tượng nổi bất kỳ một quý gentleman nào lại đi đâm sau lưng người khác trong hoàn cảnh như thế; thưa anh, thà làm một kẻ chỉ điểm bẩn thỉu bán máu người lấy tiền còn quái hơn gấp vạn lần. Nhưng trong một trường hợp thế này——! Anh có thể tưởng tượng nổi có kẻ lại làm một tên Giu-đa như thế không?”
Cha Brown đáp: “Tôi có thể thử.”
