Hãy vui lên, Liberalis của ta:

Bến đỗ đã gần, ta chẳng còn trì hoãn,

Chẳng lạc đường đi, chẳng dông dài rẽ hướng.

Cuốn sách này tập hợp tất cả những gì đã bị bỏ sót, và trong đó, sau khi đã khai thác kiệt cùng chủ đề, ta sẽ không cân nhắc xem mình phải nói gì, mà là còn điều gì chưa nói hay không. Nếu có đoạn nào dư thừa, mong người hãy hoan hỉ đón nhận, bởi chính vì người mà nó mới trở nên dư thừa. Nếu muốn trình bày tác phẩm này một cách ưu việt nhất, lẽ ra ta nên thêm thắt dần dần, và giữ lại phần cuối cùng cho những độc giả dù đã ngán ngẩm vẫn phải say sưa đọc tiếp. Tuy nhiên, thay vì làm thế, ngay từ đầu ta đã tập hợp tất cả những gì thiết yếu nhất; giờ đây, ta đang gom góp những gì đã lỡ bỏ quên; và, thề có Hercules, nếu người hỏi ta, ta không nghĩ rằng sau khi đã nêu ra những quy tắc chi phối hành vi của chúng ta, việc thảo luận thêm các vấn đề khác — vốn chỉ được nêu ra để rèn luyện trí tuệ hơn là để làm sáng tâm hồn — lại mang nhiều ý nghĩa đến vậy. Triết gia hoài nghi Demetrius, kẻ mà theo ta là một vĩ nhân ngay cả khi đặt cạnh những triết gia lỗi lạc nhất, đã có một câu nói đáng ngưỡng mộ về điều này: người ta thu được nhiều lợi ích hơn khi có sẵn vài lời răn dạy khôn ngoan để áp dụng thường nhật, còn hơn là học hỏi nhiều điều mà chẳng biết dùng vào đâu. "Đô vật giỏi nhất," ông thường nói, "không phải là kẻ thuộc lòng mọi chiêu thức và mánh khóe — vốn hiếm khi gặp trong các trận đấu thực tế — mà là kẻ đã rèn luyện cẩn trọng một hoặc hai đòn thế, và luôn tinh ý chờ thời cơ để tung ra. Biết bao nhiêu chiêu thức chẳng quan trọng, miễn là đủ để giành chiến thắng; và cũng vậy, trong chủ đề của chúng ta, có nhiều điểm thú vị, nhưng ít điểm quan trọng. Người không cần phải biết hệ thống thủy triều đại dương vận hành ra sao, tại sao mỗi năm thứ bảy lại để lại dấu ấn trên cơ thể con người, tại sao các phần xa hơn của một cổng vòm dài lại không giữ đúng tỷ lệ mà dường như tiến lại gần nhau cho đến khi khoảng cách giữa các cột biến mất, làm sao có chuyện song thai được thụ thai riêng biệt dù sinh cùng lúc, liệu cả hai có cùng chung một nguồn hay mỗi đứa từ một hành vi riêng rẽ, tại sao những kẻ sinh cùng thời lại có số phận khác biệt đến thế và sống ở những nơi xa xôi nhất dù lúc sinh ra chúng chạm vào nhau; sẽ chẳng hại gì nếu người bỏ qua những vấn đề mà chúng ta không được phép biết, và cũng chẳng thu được lợi lộc gì nếu biết. Những chân lý quá tối tăm ấy có thể bị phớt lờ mà chẳng hề hấn gì. Chúng ta cũng chẳng thể than vãn rằng thiên nhiên đối xử khắc nghiệt với mình, vì chẳng có gì là khó khám phá trừ những thứ mà ta chẳng thu được lợi lộc gì ngoài cái danh là kẻ đã tìm ra chúng; bất cứ điều gì giúp ta trở nên tốt đẹp hay hạnh phúc hơn đều rất hiển nhiên hoặc dễ dàng tìm thấy. Tâm trí người có thể vượt lên trên những thăng trầm của cuộc đời, nếu nó tự nâng mình cao hơn nỗi sợ hãi và không tham lam khao khát của cải vô biên, mà đã học cách tìm kiếm sự giàu sang ngay trong chính mình; nếu nó đã tống khứ nỗi sợ về con người và thần linh, và hiểu rằng nó không có nhiều điều phải sợ hãi ở con người, và chẳng có gì phải sợ hãi ở Chúa; nếu bằng cách coi thường mọi thứ vốn làm đời sống trở nên khốn khổ dù chúng tô điểm cho nó, tâm trí có thể bay cao tới mức nhìn thấy rõ ràng rằng cái chết không thể là khởi đầu của bất kỳ rắc rối nào, dù nó là điểm kết thúc của nhiều điều; nếu nó có thể hiến mình cho chính nghĩa và coi mọi con đường dẫn tới đó đều dễ dàng; nếu, là một sinh vật sống theo bầy đàn và được sinh ra vì lợi ích chung, nó coi thế giới là ngôi nhà chung, nếu nó giữ lương tâm trong sạch trước Chúa và luôn sống như đang ở nơi công cộng, sợ chính mình hơn là sợ người khác, thì khi đó nó tránh được mọi cơn bão, đứng trên mặt đất vững chãi dưới ánh ban ngày, và đã hoàn thiện sự hiểu biết về tất cả những gì hữu ích và thiết yếu. Tất cả những gì còn lại chỉ phục vụ cho việc giải trí lúc nhàn rỗi; tuy nhiên, khi đã neo đậu an toàn, tâm trí cũng có thể cân nhắc những vấn đề này, dù nó chẳng rút ra được sức mạnh, mà chỉ có được sự tu dưỡng từ các cuộc thảo luận đó."

II. Trên đây là những quy tắc mà người bạn Demetrius của ta khuyên kẻ muốn tiến bộ trong triết học phải nắm chặt bằng cả hai tay, không bao giờ được buông lơi, mà phải bám lấy, biến chúng thành một phần của chính mình, và thông qua việc suy ngẫm hằng ngày để đưa bản thân vào trạng thái tâm trí như vậy, khiến những châm ngôn lành mạnh này tự khắc nảy ra, để dù ở bất cứ đâu, chúng vẫn sẵn sàng sử dụng khi cần thiết, và thước đo đúng sai có thể hiện ra ngay lập tức mà không chút chậm trễ. Hãy để anh ta biết rằng chẳng có gì là xấu xa ngoại trừ sự hèn hạ, và chẳng có gì là tốt đẹp ngoại trừ điều cao quý: hãy để anh ta dẫn dắt cuộc đời mình theo quy tắc này: hãy để anh ta hành động và mong đợi người khác hành động phù hợp với quy luật này, và hãy để anh ta coi những kẻ có tâm trí đắm chìm trong sự lười biếng, và những kẻ buông mình cho dục vọng và sự phàm ăn, là những kẻ đáng thương nhất trong nhân loại, bất kể tài sản của họ có huy hoàng đến đâu. Hãy để anh ta tự nhủ với bản thân: "Khoái lạc là điều không chắc chắn, ngắn ngủi, dễ làm ta ngán ngẩm, và càng đắm chìm vào nó, ta càng sớm nảy sinh sự phản kháng lại nó; ta nhất định sẽ phải đỏ mặt hoặc hối tiếc về sau, chẳng có gì vĩ đại về nó cả, chẳng có gì xứng đáng với bản chất con người — vốn chỉ thấp hơn thần linh một chút; khoái lạc là một hành vi thấp kém, do các bộ phận hạ đẳng và hèn mạt của chúng ta gây ra, và kết quả thật đáng xấu hổ. Khoái lạc chân chính, xứng đáng với con người, không phải là nhồi nhét hay làm cơ thể trương phình lên vì ăn uống, cũng không phải là kích động những dục vọng vốn ít gây hại nhất khi chúng lặng yên, mà là được tự do khỏi mọi dạng xáo trộn tâm trí, cả những xáo trộn nảy sinh từ các cuộc tranh giành đầy tham vọng giữa người với người, và cả những xáo trộn đến từ trên cao khó đối phó hơn, vốn chảy ra từ việc ta giữ cái nhìn truyền thống về thần linh và đánh giá họ bằng sự tương đồng với những thói hư tật xấu của chính mình." Khoái lạc cân bằng, an toàn, không gây ngán ngẩm này được hưởng bởi con người vừa được mô tả; một con người thông tuệ, có thể nói là vậy, về cả luật lệ của thần linh lẫn con người. Con người như vậy tận hưởng hiện tại mà không lo âu về tương lai: vì kẻ nào phụ thuộc vào những gì không chắc chắn thì chẳng thể dựa vào bất cứ điều gì một cách tự tin. Như vậy, anh ta được tự do khỏi tất cả những rắc rối lớn vốn làm đảo lộn tâm trí, anh ta không hy vọng cũng không khao khát điều gì, và không dấn thân vào những cuộc phiêu lưu bất định, hài lòng với những gì mình có. Đừng cho rằng anh ta chỉ hài lòng với một chút ít; vì mọi thứ đều là của anh ta, và điều đó không theo cái nghĩa mà Alexander sở hữu tất cả, người dù đã chạm đến bờ Biển Đỏ, vẫn khao khát thêm lãnh thổ ngoài những vùng đất mình đã đi qua. Hắn thậm chí chẳng sở hữu những quốc gia mà hắn nắm giữ hoặc đã chinh phục, trong khi Onesicritus, kẻ được hắn sai đi trước để khám phá những vùng đất mới, vẫn đang lang thang khắp đại dương và tham gia chiến tranh trên những vùng biển lạ. Liệu có rõ ràng không khi kẻ đẩy quân đội vượt xa biên giới vũ trụ, kẻ với lòng tham liều lĩnh lao đầu vào một vùng biển vô tận và chưa được khám phá, thực tế hẳn phải là một kẻ đầy rẫy sự thiếu thốn? Chẳng quan trọng hắn đã chiếm đoạt hay ban phát bao nhiêu vương quốc, hay bao nhiêu phần thế giới phải cống nạp cho hắn; con người như vậy chắc chắn vẫn phải thiếu thốn nhiều như cái hắn khao khát.

III. Đây không phải là thói hư của riêng Alexander, kẻ đã nối bước Bacchus và Hercules với sự táo bạo đầy may mắn, mà là thói chung của tất cả những kẻ có lòng tham được kích thích thay vì được xoa dịu bởi sự may mắn. Hãy nhìn Cyrus và Cambyses và toàn bộ hoàng tộc Ba Tư: liệu người có tìm thấy ai trong số họ cho rằng đế chế của mình đã đủ rộng lớn, hoặc không phải đến hơi thở cuối cùng vẫn còn khao khát những cuộc chinh phục xa hơn? Chúng ta không cần ngạc nhiên về điều này, vì bất cứ thứ gì có được từ lòng tham đều đơn giản bị nuốt chửng và tiêu tan, chẳng quan trọng là bao nhiêu đã đổ vào cái họng không đáy của nó. Chỉ người trí tuệ mới sở hữu mọi thứ mà không cần phải tranh đấu để giữ lấy; chỉ mình anh ta không cần phải cử đại sứ vượt biển, đo đạc trại lính trên những bờ biển thù địch, đặt quân đồn trú tại các pháo đài trọng yếu, hay điều động các quân đoàn và kỵ binh. Giống như những vị thần bất tử, những đấng cai quản vương quốc của mình mà không cần viện đến vũ khí, và từ những đỉnh cao thanh bình và cao quý bảo vệ những người của mình, người trí tuệ hoàn thành nghĩa vụ của mình, dù chúng có sâu rộng đến đâu, mà không gây hỗn loạn, và nhìn xuống toàn thể nhân loại, bởi chính anh ta là thành viên vĩ đại và quyền năng nhất trong đó. Người có thể cười nhạo anh ta, nhưng nếu trong tâm trí, người bao quát cả phương đông và phương tây, vươn tới cả những vùng đất ngăn cách với chúng ta bởi những vùng hoang dã rộng lớn, nếu người nghĩ về tất cả các sinh vật trên trái đất, tất cả sự giàu sang mà sự hào phóng của thiên nhiên ban phát, thì việc có thể nói, như thể người là một vị thần, rằng "Tất cả những thứ này là của ta," mới là tinh thần vĩ đại. Chính vì thế mà anh ta chẳng khao khát gì cả, vì không có thứ gì mà không được bao hàm trong mọi thứ, và mọi thứ đều là của anh ta.

IV. "Điều này," người nói, "chính là thứ tôi muốn! Tôi đã tóm được anh rồi! Tôi rất muốn xem anh sẽ thoát ra khỏi những cái bẫy mà chính anh đã tự vướng vào như thế nào. Nói cho tôi biết, nếu người trí tuệ sở hữu mọi thứ, làm sao ai đó có thể trao cho anh ta bất cứ điều gì? Vì ngay cả thứ người trao cho anh ta cũng đã là của anh ta rồi. Do đó, không thể nào ban ân huệ cho một người trí tuệ, nếu bất cứ thứ gì được trao cho anh ta đều xuất phát từ chính kho tàng của anh ta; nhưng các người, phái Khắc kỷ, lại tuyên bố rằng có thể trao tặng cho một người trí tuệ. Tôi cũng thắc mắc điều tương tự về bạn bè: vì các người nói rằng bạn bè sở hữu mọi thứ chung nhau, và nếu vậy, không ai có thể trao cho bạn mình bất cứ điều gì, vì anh ta đang trao thứ mà bạn mình đã sở hữu chung với anh ta rồi."

Chẳng có gì ngăn cản một vật vừa thuộc sở hữu của người trí tuệ, vừa là tài sản của chủ sở hữu hợp pháp của nó. Theo luật pháp, mọi thứ trong một quốc gia đều thuộc về nhà vua, tuy nhiên tất cả tài sản mà nhà vua có quyền sở hữu đều được chia nhỏ giữa các chủ sở hữu cá nhân, và mỗi thứ riêng biệt đều thuộc về ai đó: và vì vậy người ta có thể trao cho nhà vua một ngôi nhà, một nô lệ, hoặc một số tiền mà không bị coi là trao cho ông ta thứ đã là của ông ta rồi; vì nhà vua có quyền đối với tất cả những thứ này, trong khi mỗi công dân có quyền sở hữu chúng. Chúng ta nói về đất nước của người Athen, hoặc người Campania, mặc dù cư dân chia chúng ra giữa họ thành các điền trang riêng biệt; toàn bộ vùng đất thuộc về nhà nước này hay nhà nước khác, nhưng mỗi phần của nó thuộc về chủ sở hữu cá nhân của nó; do đó chúng ta có thể hiến đất đai của mình cho nhà nước, mặc dù chúng được coi là thuộc về nhà nước, bởi vì chúng ta và nhà nước sở hữu chúng theo những cách khác nhau. Liệu có nghi ngờ gì không khi nói rằng tất cả tiền tiết kiệm riêng của một nô lệ cũng thuộc về chủ nhân của nó như chính bản thân nô lệ đó? nhưng anh ta vẫn tặng quà cho chủ mình. Nô lệ không vì thế mà không sở hữu gì cả, vì nếu chủ muốn thì anh ta có thể không sở hữu gì; cũng không phải thứ anh ta trao đi một cách tự nguyện không còn là quà tặng, vì nó có thể đã bị cưỡng đoạt khỏi anh ta trái ý muốn. Về việc làm sao chứng minh người trí tuệ sở hữu mọi thứ, chúng ta sẽ xem xét sau; hiện tại cả hai ta đều đồng ý coi điều này là đúng; chúng ta phải tập hợp điều gì đó để trả lời câu hỏi trước mắt, đó là làm sao vẫn còn cách để hành xử hào phóng đối với người đã sở hữu mọi thứ? Mọi thứ con trai có đều thuộc về cha, nhưng ai mà chẳng biết rằng dù vậy, con trai vẫn có thể tặng quà cho cha mình? Mọi thứ đều thuộc về chư thần; nhưng chúng ta vẫn trao quà tặng và bố thí ngay cả cho chư thần. Thứ tôi có không nhất thiết là không thuộc về tôi chỉ vì nó thuộc về anh; vì cùng một vật có thể vừa thuộc về tôi, vừa thuộc về anh.

"Kẻ nào sở hữu các cô gái điếm," đối thủ của chúng ta lập luận, "hẳn phải là một kẻ dắt mối: giờ đây, các cô gái điếm cũng nằm trong 'mọi thứ', vì vậy các cô gái điếm thuộc về người trí tuệ. Nhưng kẻ sở hữu các cô gái điếm là kẻ dắt mối; do đó người trí tuệ là kẻ dắt mối." Vâng! bằng cùng lập luận đó, những kẻ phản đối chúng ta sẽ cấm anh ta mua bất cứ thứ gì, lập luận rằng: "Không ai mua tài sản của chính mình. Giờ đây mọi thứ đều là tài sản của người trí tuệ; do đó người trí tuệ không mua gì cả." Bằng cùng lập luận đó, họ phản đối việc anh ta vay mượ, vì không ai trả lãi cho việc sử dụng tiền của chính mình. Họ đưa ra những trò chữ nghĩa vô tận, mặc dù họ hiểu rất rõ những gì chúng ta nói.

V. Vì, khi ta nói rằng người trí tuệ sở hữu mọi thứ, ta có ý nói anh ta sở hữu chúng mà không làm tổn hại đến quyền cá nhân của mỗi người đối với tài sản của riêng họ, cũng giống như trong một quốc gia được cai trị bởi một vị vua tốt, mọi thứ đều thuộc về nhà vua theo quyền lực của ông, và thuộc về người dân theo quyền sở hữu riêng của họ. Điều này ta sẽ chứng minh ở đúng nơi của nó; trong khi chờ đợi, câu trả lời đủ cho câu hỏi này là tuyên bố rằng ta có thể trao cho người trí tuệ thứ mà một mặt là của ta, và mặt khác là của anh ta. Cũng không lạ gì khi ta có thể trao bất cứ thứ gì cho người sở hữu mọi thứ. Giả sử ta thuê một ngôi nhà từ người: một phần ngôi nhà đó là của ta, một phần là của người; bản thân ngôi nhà là của người, việc sử dụng ngôi nhà của người thuộc về ta. Hoa màu có thể chín trên đất của người, nhưng người không thể chạm vào chúng trái với ý muốn của người thuê đất; và nếu ngũ cốc đắt đỏ, hoặc ở mức giá nạn đói, người sẽ

"Vô ích khi nhìn vào kho lương khổng lồ của kẻ khác,"

được trồng trên đất của người, nằm trên đất của người, và sẽ được gửi vào chính kho thóc của người. Dù người là chủ đất, người không được vào ngôi nhà ta đã thuê, người cũng không được lấy nô lệ của chính mình từ tay ta nếu ta đã ký hợp đồng sử dụng dịch vụ của anh ta; không, nếu ta thuê một cỗ xe từ người, ta đang làm một việc thiện bằng cách cho phép người ngồi vào đó, mặc dù đó là xe của người. Vì vậy, người thấy đấy, một người hoàn toàn có thể nhận quà bằng cách chấp nhận chính thứ là của mình.

VI. Trong tất cả các trường hợp ta đã đề cập, mỗi bên đều là chủ sở hữu của cùng một vật. Tại sao vậy? Bởi vì người này sở hữu vật đó, còn người kia sở hữu quyền sử dụng vật đó. Chúng ta nói về sách của Cicero. Dorus, người bán sách, gọi chính những cuốn sách đó là của mình; người kia đòi quyền vì ông ấy đã viết ra chúng, còn người này vì anh ta đã mua chúng; vì vậy chúng hoàn toàn có thể được nói là thuộc về một trong hai người, vì chúng thực sự thuộc về mỗi người, dù theo một cách khác nhau. Như vậy, Titus Livius có thể nhận làm quà, hoặc có thể mua chính những cuốn sách của mình từ Dorus. Mặc dù người trí tuệ sở hữu mọi thứ, ta vẫn có thể trao cho anh ta những gì ta sở hữu riêng; vì dù giống như một vị vua, trong tâm trí anh ta sở hữu mọi thứ, nhưng quyền sở hữu vạn vật lại được chia sẻ giữa nhiều cá nhân khác nhau, để anh ta có thể vừa nhận quà, vừa nợ một món quà; có thể mua, hoặc thuê đồ vật. Mọi thứ đều thuộc về Caesar; nhưng ông ta không có tài sản tư nhân nào ngoài ngân quỹ riêng của mình; với tư cách là Hoàng đế, mọi thứ đều là của ông, nhưng không có gì là của riêng ông ngoại trừ những gì ông thừa kế. Người ta có thể, mà không phạm tội phản quốc, thảo luận về điều gì là của ông và điều gì không; vì ngay cả những thứ mà triều đình quyết định không phải là của ông, từ một góc nhìn khác vẫn là của ông. Tương tự như vậy, người trí tuệ trong tâm trí sở hữu mọi thứ, nhưng trong quyền sở hữu thực tế, anh ta chỉ sở hữu tài sản của riêng mình.

VII. Bion có thể chứng minh bằng lập luận lúc này rằng mọi người đều là kẻ phạm thượng, lúc khác lại rằng không ai phạm thượng cả. Khi tâm trạng muốn ném mọi người xuống vách đá Tarpeian, ông nói: "Bất cứ ai chạm vào những thứ thuộc về chư thần, tiêu thụ nó hoặc chuyển đổi nó cho mục đích sử dụng cá nhân, đều là kẻ phạm thượng; nhưng mọi thứ đều thuộc về chư thần, nên bất cứ vật gì ai chạm vào đều thuộc về những đấng sở hữu tất cả; do đó, bất cứ ai chạm vào bất cứ thứ gì đều là kẻ phạm thượng." Ngược lại, khi ông bảo người ta hãy phá đền đài và cướp bóc Điện Capitol mà không sợ cơn thịnh nộ của thiên đường, ông tuyên bố rằng không ai có thể là kẻ phạm thượng; vì bất cứ thứ gì một người lấy đi, anh ta chỉ lấy từ một nơi thuộc về chư thần sang một nơi khác cũng thuộc về chư thần. Câu trả lời cho điều này là tất cả mọi nơi thực sự thuộc về chư thần, nhưng không phải tất cả đều được thánh hiến cho họ, và tội phạm thượng chỉ có thể xảy ra ở những nơi được dành riêng một cách thiêng liêng cho thiên đường. Như vậy, toàn thế giới cũng là một ngôi đền của các vị thần bất tử, và thực sự là ngôi đền duy nhất xứng đáng với sự vĩ đại và huy hoàng của họ, thế nhưng vẫn có sự phân biệt giữa những thứ thiêng liêng và phàm tục; tất cả những điều luật cho phép thực hiện dưới bầu trời và các vì sao lại không được phép thực hiện bên trong những bức tường đã thánh hiến. Kẻ phạm thượng không thể làm hại Chúa, vì Người đã được đặt ngoài tầm với bởi bản chất thiêng liêng của Người; tuy nhiên hắn vẫn bị trừng phạt vì dường như hắn đã làm hại Người: sự trừng phạt hắn được đòi hỏi bởi cảm xúc của chúng ta về vấn đề đó, và thậm chí bởi chính cảm xúc của hắn. Do đó, giống như kẻ lấy đi những vật thiêng bị coi là phạm thượng, mặc dù thứ hắn đánh cắp vẫn nằm trong giới hạn của thế giới, việc đánh cắp từ một người trí tuệ cũng là có thể: vì trong trường hợp đó, một vài thứ sẽ bị đánh cắp, không phải từ vũ trụ mà anh ta sở hữu, mà là từ những thứ mà anh ta được thừa nhận là chủ sở hữu, và vốn là tài sản riêng biệt của anh ta. Những tài sản trước anh ta sẽ nhận ra là của mình, những tài sản sau anh ta sẽ không muốn, ngay cả khi anh ta có khả năng sở hữu; anh ta sẽ nói, giống như vị tướng La Mã kia đã nói khi, để tưởng thưởng cho lòng dũng cảm và sự phục vụ tốt cho đất nước, ông được ban cho bao nhiêu đất mà ông có thể cày trong một ngày: "Các người," ông nói, "không cần một công dân muốn nhiều hơn mức đủ cho một công dân." Chẳng lẽ người không nghĩ rằng cần một con người vĩ đại hơn rất nhiều để từ chối phần thưởng này hơn là để kiếm được nó sao? vì nhiều kẻ đã chiếm đoạt cột mốc tài sản của người khác, nhưng không ai tự đặt ra giới hạn cho chính mình.

VIII. Vậy, khi chúng ta xem xét rằng tâm trí của người thực sự trí tuệ có quyền năng đối với mọi thứ và bao trùm mọi thứ, chúng ta không thể không tuyên bố rằng mọi thứ là của anh ta, mặc dù, trong sự đánh giá của luật pháp thông thường của chúng ta, anh ta có thể bị coi là không sở hữu bất kỳ tài sản nào. Có sự khác biệt lớn giữa việc chúng ta đánh giá những gì anh ta sở hữu bằng sự vĩ đại của tâm trí anh ta, hay bằng sổ đăng ký công cộng. Anh ta sẽ cầu nguyện để được giải thoát khỏi quyền sở hữu mọi thứ mà người nói. Ta sẽ không nhắc người nhớ về Socrates, Chrysippus, Zeno, và những vĩ nhân khác, tất cả đều vĩ đại hơn, tuy nhiên, bởi vì lòng đố kỵ không ngăn cản ai ca ngợi những người cổ đại. Nhưng cách đây không lâu, ta đã nhắc đến Demetrius, người dường như được thiên nhiên đặt vào thời đại của chúng ta để chứng minh rằng chúng ta không thể làm tha hóa anh ta cũng như không thể được anh ta cải thiện; một con người có trí tuệ hoàn hảo, dù chính anh ta chối bỏ điều đó, kiên định với những nguyên tắc mình tuyên xưng, với tài hùng biện xứng đáng để giải quyết những chủ đề vĩ đại nhất, coi thường những vẻ hào nhoáng và tinh tế câu chữ đơn thuần, mà thể hiện với tinh thần vô hạn những ý tưởng đã truyền cảm hứng cho anh ta. Ta không nghi ngờ rằng anh ta được thần linh ban cho một cuộc đời thuần khiết và sức mạnh lời nói như vậy để thời đại của chúng ta không thiếu một tấm gương cũng như một lời khiển trách. Nếu một vị thần nào đó muốn ban tất cả sự giàu có của chúng ta cho Demetrius với điều kiện cố định rằng anh ta không được phép ban phát chúng đi, ta chắc chắn rằng anh ta sẽ từ chối nhận, và sẽ nói:

IX. "Ta không có ý định buộc vào lưng mình một gánh nặng như thế này, thứ mà ta không bao giờ có thể thoát ra, và ta, kẻ nhanh nhẹn và nhẹ nhàng như ta đây, cũng không có ý định cản trở bước tiến của mình bằng cách lao vào đầm lầy sâu thẳm của các giao dịch kinh doanh. Tại sao các người lại mời chào ta thứ là tai ương của mọi dân tộc? Ta sẽ không nhận nó ngay cả khi ta định ban phát đi, vì ta thấy nhiều thứ mà ta sẽ chẳng bao giờ muốn trao tặng. Ta muốn đặt trước mắt mình những thứ làm say mê cả vua chúa lẫn thần dân, ta muốn nhìn ngắm cái giá của máu và mạng sống của các người. Đầu tiên, hãy mang đến trước mắt ta những chiến lợi phẩm của sự Xa hoa, phô bày chúng theo ý các người, lần lượt, hoặc, tốt hơn là, tất cả cùng một lúc. Ta thấy mai rùa, một con vật dơ dáy và lười biếng, được mua với những khoản tiền khổng lồ và được trang trí bằng sự chăm chút tỉ mỉ nhất, sự tương phản màu sắc được ngưỡng mộ trên đó lại có được bằng cách sử dụng các loại thuốc nhuộm bắt chước những sắc thái tự nhiên. Ta thấy những chiếc bàn và những mảnh gỗ được định giá bằng cả gia sản của một thượng nghị sĩ, thứ càng quý giá khi cái cây càng bị bệnh tật uốn éo thành nhiều nút thắt. Ta thấy những bình pha lê, thứ giá trị tăng lên bởi sự mong manh của chúng, vì trong giới ngu dốt, rủi ro làm mất đồ vật lại làm tăng giá trị của chúng thay vì hạ thấp như lẽ ra phải thế. Ta thấy những chiếc cốc murrhine, vì sự xa hoa sẽ trở nên quá rẻ rúng nếu người ta không uống rượu cho nhau từ những viên đá quý rỗng tuếch thứ rượu vang mà sau đó sẽ lại bị nôn ra. Ta thấy nhiều hơn một viên ngọc trai lớn được đặt trên mỗi tai; vì giờ đây tai của chúng ta được huấn luyện để mang vác gánh nặng, những viên ngọc trai được treo trên đó thành từng cặp, và mỗi cặp lại có những viên đơn lẻ khác buộc phía trên. Sự ngu ngốc kiểu đàn bà này vẫn chưa đủ phóng đại đối với những người đàn ông thời đại chúng ta, trừ khi họ treo hai hoặc ba gia sản trên mỗi tai. Ta thấy những chiếc váy lụa của các quý bà, nếu những thứ đó xứng đáng được gọi là váy, thứ mà chẳng thể che nổi cơ thể hay sự xấu hổ của họ; khi mặc chúng, họ khó lòng thề thốt với lương tâm rằng mình không khỏa thân. Những thứ này được nhập khẩu với chi phí khổng lồ từ những quốc gia mà ngay cả thương mại cũng không biết đến, để các mệnh phụ của chúng ta có thể phô bày cơ thể của họ nơi công cộng nhiều như họ làm với người tình trong chốn riêng tư."

X. Ngươi đang làm gì vậy, Thói tham lam? hãy nhìn xem có biết bao nhiêu thứ mà giá của chúng vượt xa thứ vàng yêu quý của ngươi: tất cả những gì ta đã đề cập đều được đánh giá cao và coi trọng hơn. Giờ đây ta muốn xem xét sự giàu có của ngươi, những tấm vàng và bạc làm chói lóa lòng tham của chúng ta. Thề có Hercules, chính trái đất, trong khi mang lại trên bề mặt mọi thứ hữu ích cho chúng ta, đã chôn vùi những thứ này, nhấn chìm chúng xuống sâu, và đè nặng lên chúng bằng toàn bộ trọng lượng của mình, coi chúng là những vật chất độc hại, và có khả năng gây ra sự hủy diệt cho nhân loại nếu bị đưa ra ánh sáng mặt trời. Ta thấy sắt cũng được mang ra từ cùng những hố sâu tối tăm như vàng và bạc, để chúng ta không thiếu cả phương tiện lẫn phần thưởng cho việc sát nhân. Cho đến nay chúng ta đã giải quyết các chất thực tế; nhưng một số dạng của cải lại đánh lừa cả mắt và tâm trí chúng ta. Ta thấy ở đó những thư tín dụng, giấy nợ, và trái phiếu, những bóng ma trống rỗng của tài sản, những linh hồn của Thói tham lam ốm yếu, thứ mà nó dùng để lừa dối tâm trí chúng ta, vốn thích thú những ảo tưởng không thực; vì những thứ này là gì, và lãi suất, và sổ sách kế toán, và cho vay nặng lãi là gì, nếu không phải là những cái tên cho sự phát triển phi tự nhiên của lòng tham con người? Ta có thể than trách thiên nhiên vì đã không giấu vàng và bạc sâu hơn, vì đã không đặt lên trên nó một trọng lượng quá nặng không thể di dời: nhưng những tài liệu của ngươi, việc bán thời gian của ngươi, lãi suất 12 phần trăm hút máu người là gì? đây là những cái ác mà chúng ta mắc nợ chính ý chí của mình, chỉ chảy ra từ thói quen biến chất của chúng ta, chẳng có gì về chúng có thể nhìn thấy hay cầm nắm được, chỉ là những giấc mơ của lòng tham rỗng tuếch. Khốn khổ thay kẻ nào có thể tìm thấy niềm vui trong kích thước của cuốn sổ kiểm toán gia sản của mình, trong những vùng đất rộng lớn được canh tác bởi nô lệ xiềng xích, trong những đàn gia súc khổng lồ đòi hỏi cả những tỉnh và vương quốc để làm đồng cỏ, trong một gia nhân đông đúc hơn cả một số quốc gia hiếu chiến nhất, hay trong một ngôi nhà riêng có quy mô vượt xa một thành phố lớn! Sau khi đã cẩn thận xem xét tất cả sự giàu có của mình, nó được đầu tư vào đâu, và được chi tiêu vào việc gì, và đã khiến bản thân kiêu hãnh bởi những suy nghĩ về nó, hãy để hắn so sánh những gì hắn có với những gì hắn muốn: hắn trở thành một kẻ nghèo khó ngay lập tức. "Hãy để ta đi: hãy trả lại cho ta những sự giàu có đó của ta. Ta biết vương quốc của trí tuệ, thứ vĩ đại và ổn định: ta sở hữu mọi thứ, và theo một cách mà dù vậy nó vẫn thuộc về tất cả mọi người."

XI. Vì vậy, khi Gaius Caesar đề nghị tặng anh ta hai trăm ngàn sesterces, anh ta cười khẩy từ chối, nghĩ rằng thật không xứng đáng với bản thân khi khoe khoang về việc đã từ chối một số tiền nhỏ như vậy. Hỡi chư thần, người đàn ông này hẳn phải có một tâm trí nhỏ mọn đến mức nào nếu ông ta hy vọng hoặc là làm vinh dự hoặc là làm tha hóa anh ta. Ở đây ta phải nhắc lại một bằng chứng về sự cao thượng của anh ta. Ta nghe nói khi anh ta đang bày tỏ sự kinh ngạc trước sự ngu ngốc của Gaius vì đã cho rằng mình có thể bị ảnh hưởng bởi một khoản hối lộ như vậy, anh ta nói: "Nếu hắn định cám dỗ ta, hắn lẽ ra nên thử làm điều đó bằng cách dâng tặng cả vương quốc của hắn."

XII. Do đó, có thể trao cho người trí tuệ một thứ gì đó, mặc dù mọi thứ đều thuộc về người trí tuệ. Tương tự như vậy, mặc dù chúng ta tuyên bố rằng bạn bè có mọi thứ chung nhau, nhưng vẫn có thể trao cho bạn bè một thứ gì đó: vì ta không có mọi thứ chung với bạn bè theo cùng một cách như với một đối tác, nơi một phần thuộc về anh ta, một phần thuộc về ta, mà giống như cách cha và mẹ sở hữu con cái chung với nhau khi họ có hai đứa, không phải mỗi cha mẹ sở hữu một đứa, mà mỗi người đều sở hữu cả hai. Trước hết, ta sẽ chứng minh rằng bất kỳ người đối tác tình cờ nào của ta chẳng có gì chung với ta cả: và tại sao? Bởi vì sự cộng đồng tài sản này chỉ có thể tồn tại giữa những người trí tuệ, những người duy nhất có khả năng kết bạn: những người khác không thể là bạn cũng không thể là đối tác của nhau. Tiếp theo, mọi thứ có thể được sở hữu chung theo nhiều cách. Chỗ ngồi của các hiệp sĩ trong nhà hát thuộc về tất cả các hiệp sĩ La Mã; tuy nhiên, trong số đó, chỗ ngồi mà ta chiếm giữ trở thành của riêng ta, và nếu ta nhường nó cho ai đó, mặc dù ta chỉ nhường cho anh ta thứ mà chúng ta sở hữu chung, ta vẫn có vẻ như đã trao cho anh ta một cái gì đó. Một số thứ thuộc về những người nhất định theo các điều kiện cụ thể. Ta có một vị trí trong số các hiệp sĩ, không phải để bán, hay cho thuê, hay để ở, mà đơn giản chỉ để xem biểu diễn, vì vậy ta không nói dối khi nói rằng ta có một vị trí trong số các ghế của hiệp sĩ. Tuy nhiên, nếu khi ta vào nhà hát, ghế của hiệp sĩ đã đầy, ta vừa có chỗ ngồi ở đó theo quyền, vì ta có đặc quyền ngồi ở đó, và ta không có chỗ ngồi ở đó, vì chỗ của ta bị chiếm bởi những người cùng chia sẻ quyền lợi với ta tại những nơi đó. Giả sử điều tương tự xảy ra giữa bạn bè; bất cứ thứ gì bạn của ta sở hữu, đều là chung với chúng ta, nhưng lại là tài sản của người sở hữu nó; ta không thể sử dụng nó trái ý muốn của anh ta. "Anh đang cười nhạo tôi," người nói; "nếu thứ thuộc về bạn tôi là của tôi, tôi có thể bán nó." Người không thể; vì người không thể bán vị trí của mình trong số các ghế của hiệp sĩ, nhưng chúng vẫn là chung giữa người và các hiệp sĩ khác. Do đó, việc người không thể bán một vật, hoặc tiêu thụ nó, hoặc đổi nó lấy thứ tốt hơn hay xấu hơn không chứng minh rằng nó không phải là của người; vì thứ là của người theo những điều kiện nhất định vẫn là của người.

XIII. Ta đã nhận, nhưng chắc chắn không ít hơn. Để không giữ người lâu hơn mức cần thiết, một ân huệ không thể là gì hơn một ân huệ; nhưng phương tiện được sử dụng để truyền tải ân huệ có thể vừa lớn hơn vừa nhiều hơn. Ta muốn nói đến những thứ mà qua đó lòng tốt thể hiện và bộc lộ chính mình, giống như những người yêu nhau, những nụ hôn và vòng tay ôm chặt của họ không làm tăng tình yêu của họ mà chỉ làm cho nó thêm phần biểu đạt.

XIV. Câu hỏi tiếp theo nảy sinh đã được thảo luận kỹ lưỡng trong các cuốn sách trước, nên ở đây nó chỉ được đề cập ngắn gọn; vì các lập luận đã được sử dụng cho các trường hợp khác có thể được chuyển sang trường hợp này.

Câu hỏi là, liệu một người đã làm tất cả những gì trong khả năng để đền đáp một ân huệ, có được coi là đã đền đáp nó hay không. "Người có thể biết," đối thủ của chúng ta nói, "rằng anh ta chưa đền đáp nó, vì anh ta đã làm tất cả những gì trong khả năng để đền đáp; do đó, rõ ràng là anh ta đã không không làm điều mà anh ta không có cơ hội thực hiện. Một người tìm kiếm khắp nơi chủ nợ của mình mà không tìm thấy không có nghĩa là đã trả cho anh ta món nợ." Một số người ở trong tình thế mà nghĩa vụ của họ là phải đạt được một kết quả vật chất cụ thể; trong trường hợp của những người khác, việc đã làm tất cả những gì trong khả năng để đạt được điều đó cũng tốt như việc đã đạt được nó. Nếu một bác sĩ đã làm tất cả những gì trong khả năng để chữa lành cho bệnh nhân, anh ta đã hoàn thành nghĩa vụ của mình; một luật sư sử dụng toàn bộ khả năng hùng biện của mình thay cho khách hàng, đã hoàn thành nghĩa vụ của mình dù khách hàng có bị kết án; tài chỉ huy của một tướng lĩnh dù bị đánh bại vẫn được ca ngợi nếu ông ta đã hành động một cách thận trọng, cần cù và dũng cảm. Bạn của người đã làm tất cả những gì trong khả năng để đền đáp lòng tốt của người, nhưng vận may của người đã đứng cản đường anh ta; không có nghịch cảnh nào xảy ra với người để anh ta có thể chứng minh lòng trung thành của tình bạn; anh ta không thể đưa tiền cho người khi người giàu có, hay chăm sóc người khi người khỏe mạnh, hay giúp đỡ người khi người đang thành công; tuy nhiên anh ta đã đền đáp lòng tốt của người, ngay cả khi người không nhận được lợi ích từ anh ta. Hơn nữa, người này, vì luôn khao khát và tìm kiếm cơ hội để thực hiện điều này, vì đã dành nhiều lo âu và nhiều phiền toái vào đó, thực sự đã làm nhiều hơn kẻ nhanh chóng có cơ hội đền đáp lòng tốt của người. Trường hợp của một con nợ không giống vậy, vì với anh ta, việc cố gắng tìm tiền là chưa đủ nếu anh ta không trả nó; trong trường hợp của anh ta, một chủ nợ khắc nghiệt đứng trên đầu anh ta, kẻ sẽ không để một ngày nào trôi qua mà không tính lãi; trong trường hợp của người, có một người bạn vô cùng tốt bụng, người thấy người bận rộn, phiền muộn, và lo âu sẽ nói:

"'Hãy gạt nỗi lo này khỏi tâm can;'

đừng làm phiền bản thân nữa; ta đã nhận được từ người tất cả những gì ta mong muốn; người đang làm sai với ta, nếu người cho rằng ta muốn bất cứ điều gì thêm nữa; người đã đền đáp ta đầy đủ bằng ý định."

"Nói cho tôi biết," đối thủ của chúng ta nói, "nếu anh ta đã đền đáp ân huệ, người sẽ nói rằng anh ta đã trả lại lòng tốt của người: vậy, kẻ đền đáp nó có ở cùng vị thế với kẻ không đền đáp nó không?"

Mặt khác, hãy cân nhắc điều này: nếu anh ta đã quên mất ân huệ mà mình nhận được, nếu anh ta thậm chí không cố gắng để tỏ lòng biết ơn, người sẽ nói rằng anh ta đã không đền đáp lòng tốt; nhưng người này đã lao tâm khổ tứ cả ngày lẫn đêm, bỏ bê tất cả các nghĩa vụ khác của mình trong sự chăm sóc tận tụy để không để lỡ bất kỳ cơ hội nào chứng minh lòng biết ơn của mình; vậy kẻ không tốn công sức để đền đáp lòng tốt có được xếp vào cùng hạng với người đàn ông này, kẻ không bao giờ ngừng tốn công sức không? người thật bất công, nếu người đòi hỏi một sự đền đáp vật chất từ ta khi người thấy rằng ta không thiếu ý định.

XV. Tóm lại, giả sử khi người bị bắt giữ, ta đã vay tiền, thế chấp tài sản của mình cho chủ nợ, rằng ta đã dong buồm trong mùa đông bão tố dọc theo những bờ biển đầy rẫy cướp biển, rằng ta đã dũng cảm đối mặt với tất cả những hiểm nguy vốn đi kèm với một chuyến hải trình ngay cả trên vùng biển yên bình, rằng ta đã lang thang qua tất cả những vùng hoang dã tìm kiếm những người đàn ông mà tất cả những kẻ khác đều bỏ chạy, và rằng khi ta cuối cùng đã đến được chỗ bọn cướp biển, thì người khác đã chuộc người ra rồi: người sẽ nói rằng ta đã không đền đáp lòng tốt của người sao? Ngay cả khi trong chuyến đi này ta đã mất sạch số tiền ta vay mượ để cứu người do đắm tàu, ngay cả khi chính ta đã rơi vào nhà tù mà ta tìm cách giải thoát cho người, người sẽ nói rằng ta đã không đền đáp lòng tốt của người sao? Không, thề có Hercules! Người Athen gọi Harmodius và Aristogiton là những kẻ diệt bạo chúa; bàn tay của Mucius mà anh ta để lại trên bàn thờ của kẻ thù tương đương với cái chết của Porsena, và lòng dũng cảm đấu tranh chống lại số phận luôn lẫy lừng, ngay cả khi nó không đạt được mục tiêu của mình. Kẻ canh chừng từng cơ hội trôi qua, và cố gắng tận dụng cái này đến cái khác, làm được nhiều hơn để thể hiện lòng biết ơn của mình so với kẻ được cơ hội đầu tiên cho phép đền đáp mà không chút khó khăn nào. "Nhưng," đối thủ của chúng ta nói, "anh ta đã trao cho người hai thứ, sự giúp đỡ vật chất và tình cảm thân ái; do đó, người nợ anh ta hai thứ." Người có thể nói điều này một cách công bằng với kẻ đền đáp tình cảm thân ái của người mà không bận tâm thêm điều gì; kẻ này thực sự đang nợ người; nhưng người không thể nói như vậy về kẻ mong muốn đền đáp người, kẻ đấu tranh và không từ bỏ bất kỳ phương cách nào để làm điều đó; vì, hết sức mình, anh ta đền đáp người cả hai loại; tiếp theo, tính toán không phải lúc nào cũng là phép thử đúng đắn, đôi khi một thứ tương đương với hai thứ; do đó, một ý muốn đền đáp mãnh liệt và nhiệt thành thay thế cho sự đền đáp vật chất. Thực vậy, nếu cảm giác biết ơn không có giá trị trong việc đền đáp một lòng tốt mà không trao đi thứ gì đó vật chất, thì không ai có thể biết ơn các vị thần, những người mà chúng ta chỉ có thể đền đáp bằng lòng biết ơn. "Chúng ta không thể," đối thủ của chúng ta nói, "trao cho các vị thần bất cứ thứ gì khác." Vâng, nhưng nếu ta không thể trao cho người này, người mà ta có nghĩa vụ đền đáp lòng tốt, bất cứ điều gì ngoài lòng biết ơn của ta, tại sao thứ mà ta có thể trao cho một vị thần lại không đủ để chứng minh lòng biết ơn của ta đối với một con người?

XVI. Tuy nhiên, nếu người hỏi ta nghĩ gì thực sự, và muốn ta đưa ra câu trả lời dứt khoát, ta nên nói rằng một bên nên coi ân huệ của mình đã được đền đáp, trong khi bên kia nên cảm thấy rằng mình chưa đền đáp nó; một bên nên giải phóng bạn mình khỏi món nợ, bên kia nên giữ mình bị ràng buộc để trả nó; một bên nên nói, "Ta đã nhận," bên kia nên trả lời, "Tôi nợ." Trong toàn bộ cuộc điều tra của chúng ta, chúng ta nên hoàn toàn nhìn vào lợi ích công cộng; chúng ta nên ngăn chặn những kẻ vô ơn có bất kỳ cái cớ nào để trốn tránh, và dưới sự che đậy của những cái cớ đó, họ có thể từ chối các khoản nợ của mình. "Tôi đã làm tất cả trong khả năng," người nói. Vâng, hãy tiếp tục làm như vậy. Người có cho rằng tổ tiên chúng ta ngu ngốc đến mức không hiểu rằng thật bất công khi kẻ đã tiêu xài tiền nhận từ chủ nợ vào chốn trác táng, hay cờ bạc, lại được xếp vào cùng hạng với người đã mất tài sản của chính mình cũng như của người khác trong một vụ hỏa hoạn, do cướp bóc, hay một tai nạn đáng buồn nào đó? Họ sẽ không chấp nhận bất kỳ cái cớ nào, để người ta hiểu rằng họ luôn bị ràng buộc phải giữ lời hứa; người ta cho rằng tốt hơn là ngay cả một cái cớ tốt cũng không nên được chấp nhận từ một vài cá nhân, còn hơn là để tất cả mọi người bị dẫn dắt cố gắng tạo ra các cái cớ. Người nói rằng người đã làm tất cả trong khả năng để trả nợ; điều này nên là đủ cho bạn của người, nhưng không đủ cho người. Kẻ mà người nợ lòng tốt không xứng đáng với lòng biết ơn nếu anh ta để tất cả sự chăm sóc và lo âu của người để đền đáp nó trôi đi vô ích; và như vậy, cũng thế, nếu bạn của người coi ý chí tốt của người như một sự đền đáp, người sẽ vô ơn nếu người không khao khát hơn nữa để cảm thấy nghĩa vụ của món nợ mà anh ta đã tha cho người. Đừng chộp lấy biên lai của anh ta, hay gọi nhân chứng để chứng minh điều đó; tốt hơn hãy tìm cơ hội đền đáp không ít hơn trước; hãy đền đáp người này vì anh ta yêu cầu đền đáp, người kia vì anh ta tha nợ cho người; người này vì anh ta tốt, người kia vì anh ta xấu. Vì vậy, người không cần phải nghĩ rằng mình có bất cứ điều gì liên quan đến câu hỏi liệu một người có bị ràng buộc phải đền đáp ân huệ mà mình đã nhận từ một người trí tuệ hay không, nếu người đó đã không còn trí tuệ và trở thành một kẻ tồi tệ. Người sẽ trả lại khoản tiền đặt cọc mà người đã nhận từ một người trí tuệ; người sẽ trả lại khoản vay ngay cả cho một kẻ tồi tệ; người có lý do gì để không trả lại cả ân huệ? Vì anh ta đã thay đổi, lẽ nào anh ta làm người thay đổi? Cái gì? nếu người đã nhận bất cứ thứ gì từ một người khi anh ta khỏe mạnh, người sẽ không trả lại cho anh ta khi anh ta ốm yếu sao, mặc dù chúng ta luôn bị ràng buộc phải đối xử với bạn bè bằng lòng tốt nhiều hơn khi họ đang ốm đau? Cũng vậy, người này bị ốm trong tâm trí; chúng ta nên giúp đỡ anh ta, và chịu đựng anh ta; sự ngu ngốc là một căn bệnh của tâm trí.

XVII. Ở đây ta nghĩ chúng ta nên tạo ra một sự phân biệt, để làm cho điểm này dễ hiểu hơn. Ân huệ có hai loại: một, ân huệ hoàn hảo và chân chính, chỉ có thể được trao bởi một người trí tuệ cho một người khác; loại kia, hình thức dung tục thông thường mà những kẻ ngu dốt như chúng ta trao đổi qua lại. Liên quan đến loại sau, không nghi ngờ gì rằng đó là nghĩa vụ của ta phải đền đáp nó cho dù bạn ta hóa ra là một kẻ sát nhân, một tên trộm, hay một kẻ ngoại tình. Tội ác có luật pháp để trừng phạt; những tên tội phạm được cải tạo tốt hơn bởi các thẩm phán hơn là bởi sự vô ơn; một người không nên làm người trở nên tồi tệ bằng cách chính anh ta là như vậy. Ta sẽ ném trả ân huệ cho một kẻ tồi tệ, ta sẽ trả lại nó cho một người tốt; ta làm điều đó với người sau, vì ta nợ anh ta; với người trước, để ta không mắc nợ anh ta.

XVIII. Liên quan đến loại ân huệ kia, câu hỏi nảy sinh liệu nếu ta không thể nhận nó mà không phải là một người trí tuệ, thì ta có thể trả lại nó, ngoại trừ cho một người trí tuệ hay không. Vì giả sử ta trả lại nó cho anh ta, anh ta không thể nhận nó, anh ta không còn khả năng nhận thứ như vậy nữa, anh ta đã mất kiến thức về cách sử dụng nó. Người sẽ không bảo ta ném trả một quả bóng cho một người đã mất tay; thật ngu ngốc khi trao cho ai đó thứ mà họ không thể nhận. Nếu ta bắt đầu trả lời lập luận cuối cùng, ta nói rằng ta sẽ không trao cho anh ta thứ mà anh ta không thể lấy; nhưng ta sẽ trả lại nó, ngay cả khi anh ta không thể nhận nó. Ta không thể đặt anh ta vào nghĩa vụ trừ khi anh ta chấp nhận sự ban ơn của ta; nhưng bằng cách trả lại nó, ta có thể giải phóng bản thân khỏi nghĩa vụ của mình với anh ta. Người nói, "anh ta sẽ không thể sử dụng nó." Hãy để anh ta tự lo liệu điều đó; lỗi sẽ nằm ở anh ta, không phải ở ta.

XIX. "Đền đáp một vật," đối thủ của chúng ta nói, "là giao nó cho người có thể nhận. Tại sao, nếu người nợ một ít rượu cho bất cứ ai, và anh ta bảo người đổ nó vào một cái lưới hay một cái rây, người có nói rằng người đã trả lại không? hay người có sẵn lòng trả lại theo cách mà trong hành động trả lại, nó bị mất mát giữa hai người không?" Trả lại là trao thứ mà người nợ cho chủ sở hữu của nó khi anh ta muốn. Nghĩa vụ của ta không phải là thực hiện nhiều hơn thế; việc anh ta có sở hữu thứ mà anh ta nhận từ ta hay không là vấn đề cần xem xét thêm; ta không nợ anh ta việc giữ gìn tài sản của anh ta, mà là nghĩa vụ thanh toán danh dự cho món nợ của ta, và tốt hơn nhiều là anh ta không nên có nó, còn hơn là ta không nên trả lại nó cho anh ta. Ta sẽ đền đáp chủ nợ của mình, ngay cả khi anh ta sẽ lấy ngay thứ ta trả vào chợ; ngay cả khi anh ta ủy nhiệm một người đàn bà ngoại tình đến nhận tiền từ ta, ta sẽ trả cho cô ta; ngay cả khi anh ta đổ những đồng xu anh ta nhận được vào một nếp gấp lỏng lẻo của áo choàng, ta cũng sẽ trả. Đó là việc của ta phải trả lại cho anh ta, không phải giữ nó và tiết kiệm nó cho anh ta sau khi ta đã trả lại; ta bị ràng buộc phải chăm sóc sự ban ơn của anh ta khi ta đã nhận nó, nhưng không phải khi ta đã trả lại nó cho anh ta. Trong khi nó vẫn còn ở chỗ ta, nó phải được giữ an toàn; nhưng khi anh ta đòi lại, ta phải đưa nó cho anh ta, ngay cả khi nó tuột khỏi tay anh ta khi anh ta nhận nó. Ta sẽ đền đáp một người tốt khi thuận tiện; ta sẽ đền đáp một kẻ tồi tệ khi anh ta yêu cầu ta làm vậy.

"Người không thể," đối thủ của chúng ta lập luận, "trả lại cho anh ta một ân huệ cùng loại như ân huệ người đã nhận; vì người nhận nó từ một người trí tuệ, và người đang trả lại cho một kẻ ngu ngốc." Ta không trả lại cho anh ta một ân huệ như anh ta hiện có khả năng nhận sao? Không phải lỗi của ta nếu ta trả lại cho anh ta tệ hơn mức ta đã nhận; lỗi nằm ở anh ta, và vì vậy, trừ khi anh ta lấy lại trí tuệ trước đây, ta sẽ trả lại nó dưới hình thức mà anh ta, trong tình trạng sa sút của mình, có khả năng nhận. "Nhưng điều gì," anh ta hỏi, "nếu anh ta không chỉ trở nên tồi tệ, mà còn hung dữ và hung bạo, như Apollodorus hay Phalaris, người có trả lại ngay cả cho một kẻ như thế này ân huệ mà người đã nhận từ hắn?" Ta trả lời, Thiên nhiên không thừa nhận một sự thay đổi quá lớn ở một người trí tuệ. Con người không thay đổi từ tốt nhất thành tồi tệ nhất; ngay cả khi trở nên tồi tệ, anh ta cũng nhất thiết giữ lại một vài dấu vết của lòng tốt; đức hạnh không bao giờ bị dập tắt hoàn toàn đến mức không in dấu lên tâm trí những dấu ấn mà không sự suy đồi nào có thể xóa nhòa. Nếu động vật hoang dã được nuôi trong điều kiện nuôi nhốt trốn vào rừng, chúng vẫn giữ lại một chút gì đó của sự thuần hóa ban đầu, và xa cách những kẻ hiền lành nhất ở cực này cũng như chúng xa cách những kẻ luôn hoang dã, và chưa bao giờ chịu để bàn tay con người chạm vào ở cực kia. Không ai từng áp dụng bản thân vào triết học mà trở nên hoàn toàn độc ác; tâm trí anh ta bị nhuộm sâu sắc với nó, đến mức các sắc thái của nó không bao giờ có thể bị hủy hoại và bôi đen hoàn toàn. Tiếp theo, ta hỏi liệu kẻ này của người có hung bạo chỉ trong ý định, hay anh ta bộc phát thành những hành vi thô bạo thực sự đối với nhân loại? Người đã đưa ra ví dụ về những bạo chúa Apollodorus và Phalaris; nếu kẻ tồi tệ kiềm chế sự giống nhau độc ác của chúng bên trong chính mình, tại sao ta lại không trả lại ân huệ của hắn cho hắn, để giải thoát bản thân khỏi bất kỳ giao dịch nào thêm nữa với hắn? Tuy nhiên, nếu anh ta không chỉ thích thú với máu người, mà còn ăn tươi nuốt sống nó; nếu anh ta thực hiện sự tàn nhẫn không đáy của mình trong việc tra tấn những người ở mọi lứa tuổi, và sự giận dữ của anh ta không phải do tức giận, mà do một loại thích thú trong sự tàn nhẫn, nếu anh ta cắt cổ trẻ em trước mắt cha mẹ chúng; nếu không thỏa mãn với việc chỉ giết nạn nhân, anh ta tra tấn họ, và không chỉ đốt mà thực sự quay họ; nếu lâu đài của anh ta luôn ướt đẫm máu mới đổ; thì việc không trả lại ân huệ của hắn là chưa đủ. Mọi mối liên hệ giữa ta và một kẻ như vậy đã bị cắt đứt bởi việc hắn phá hủy các mối ràng buộc của xã hội loài người. Nếu hắn đã ban tặng điều gì đó cho ta, nhưng lại xâm lược đất nước quê hương ta, hắn sẽ mất tất cả quyền đối với lòng biết ơn của ta, và sẽ bị coi là một tội ác khi trả lại bất cứ điều gì cho hắn; nếu hắn không tấn công đất nước ta, nhưng là tai ương của đất nước hắn; nếu hắn không liên quan gì đến dân tộc ta, nhưng hành hạ và cắt xẻ dân tộc của chính hắn, thì theo cách tương tự, sự sa đọa như vậy, mặc dù không khiến hắn trở thành kẻ thù cá nhân của ta, nhưng lại khiến hắn trở nên đáng ghét đối với ta, và nghĩa vụ mà ta nợ nhân loại là tiên quyết và quan trọng hơn nghĩa vụ mà ta nợ hắn với tư cách là một cá nhân.

XX. Tuy nhiên, mặc dù đây là như vậy, và mặc dù ta được giải thoát khỏi mọi nghĩa vụ đối với hắn, kể từ thời điểm khi, bằng cách chà đạp lên mọi luật lệ, hắn khiến cho không ai có thể làm một điều sai trái đối với hắn, tuy nhiên, ta nghĩ ta nên tạo ra sự phân biệt sau đây trong việc đối xử với hắn. Nếu việc ta đền đáp ân huệ của hắn sẽ không làm tăng hoặc duy trì sức mạnh làm điều ác của hắn đối với nhân loại, và mang tính chất mà ta có thể trả lại cho hắn mà không gây bất lợi cho công chúng, ta sẽ trả lại: ví dụ, ta sẽ cứu mạng đứa con nhỏ của hắn; vì ân huệ này có thể gây hại gì cho bất kỳ ai trong số những người phải chịu đựng sự tàn nhẫn của hắn? Nhưng ta sẽ không cung cấp tiền cho hắn để trả lương cho vệ sĩ của hắn. Nếu hắn muốn những viên bi, hoặc quần áo đẹp, những thứ trang trí cho sự xa hoa của hắn sẽ không làm hại ai; nhưng với binh lính và vũ khí ta sẽ không cung cấp cho hắn. Nếu hắn đòi hỏi, như một sự ban ơn lớn, những diễn viên và kỹ nữ và những thứ như vậy sẽ làm mềm đi bản tính hung dữ của hắn, ta sẽ sẵn lòng ban tặng chúng cho hắn. Ta sẽ không cung cấp cho hắn những chiếc thuyền ba tầng chèo và những con tàu chiến bọc đồng, nhưng ta sẽ gửi cho hắn những con tàu chạy nhanh và được trang bị sang trọng, và tất cả những món đồ chơi của những vị vua thích thú vui trên biển. Nếu sức khỏe của hắn hoàn toàn tuyệt vọng, ta sẽ bằng chính hành động đó ban một ân huệ cho tất cả mọi người và trả lại một ân huệ cho hắn; vì đối với những nhân vật như vậy, cái chết là phương thuốc duy nhất, và kẻ không bao giờ trở về với chính mình, tốt nhất nên rời bỏ chính mình. Tuy nhiên, sự độc ác như thế này là không phổ biến, và luôn được coi là một điềm báo, giống như khi trái đất nứt ra, hoặc khi lửa bùng lên từ những hang động dưới biển; vì vậy hãy để chúng ta rời bỏ nó, và nói về những thói hư mà chúng ta có thể ghét mà không rùng mình trước chúng. Đối với kẻ tồi tệ thông thường, người mà ta có thể tìm thấy ở chợ của bất kỳ thị trấn nào, kẻ chỉ bị sợ hãi bởi các cá nhân, ta sẽ trả lại một ân huệ mà ta đã nhận từ hắn. Không đúng khi ta nên thu lợi từ sự độc ác của hắn; hãy để ta trả lại những gì không phải của ta cho chủ sở hữu của nó. Cho dù anh ta tốt hay xấu thì cũng không có gì khác biệt; nhưng ta sẽ xem xét vấn đề một cách cẩn thận nhất, nếu ta không phải là đang trả lại mà là đang ban tặng nó.

XXI. Điểm này cần được minh họa bằng một câu chuyện. Một người theo phái Pythagoras đã mua một đôi giày tốt từ một người thợ đóng giày; và vì chúng là một tác phẩm đắt tiền, anh ta không trả tiền ngay cho chúng. Một thời gian sau, anh ta đến cửa hàng để trả tiền cho chúng, và sau khi anh ta gõ cửa đóng kín rất lâu, một người nào đó nói với anh ta: "Tại sao người lại lãng phí thời gian? Người thợ đóng giày mà người tìm kiếm đã được khiêng ra khỏi nhà và chôn cất; đây là một nỗi đau buồn cho chúng tôi, những người mất đi bạn bè mãi mãi, nhưng không có nghĩa như vậy đối với người, người biết rằng anh ta sẽ được tái sinh," chế nhạo người theo phái Pythagoras. Sau đó, triết gia của chúng ta không miễn cưỡng mang ba hoặc bốn denarii về nhà, lắc chúng mỗi lúc một lần; sau đó, tự trách bản thân vì niềm vui mà anh ta đã cảm thấy thầm kín khi không phải trả nợ, và nhận thấy rằng mình thích thú vì đã kiếm được món hời nhỏ bé này, anh ta quay lại cửa hàng, và nói, "người đó vẫn sống đối với người, hãy trả cho anh ta những gì người nợ," anh ta truyền bốn denarii vào cửa hàng qua khe hở của cánh cửa đóng kín, và để chúng rơi vào bên trong, tự trừng phạt bản thân vì lòng tham quá đáng của mình để anh ta không tạo thành thói quen chiếm đoạt những thứ không phải của mình.

XXII. Nếu người nợ bất cứ điều gì, hãy tìm ai đó mà người có thể trả lại, và nếu không ai đòi hỏi nó, hãy tự thúc giục chính mình; cho dù người đó tốt hay xấu cũng không phải là mối quan tâm của người; hãy trả lại cho anh ta, và sau đó hãy đổ lỗi cho anh ta. Người đã quên, các nghĩa vụ khác nhau của người được phân chia như thế nào: đúng là người ta nên quên nó, nhưng chúng ta đã bảo người phải ghi nhớ nó. Tuy nhiên, khi chúng ta nói rằng người ban tặng một ân huệ nên quên nó đi, đó là một sai lầm khi cho rằng chúng ta cướp đi của anh ta mọi ký ức về việc kinh doanh, mặc dù điều đó là đáng khen ngợi nhất đối với anh ta; một số lời răn dạy của chúng ta được nêu ra quá nghiêm ngặt để giảm chúng về đúng tỷ lệ thực sự của chúng. Khi chúng ta nói rằng anh ta không nên nhớ nó, chúng ta có ý nói anh ta không nên nói công khai, hoặc khoe khoang về nó một cách khó chịu. Có một số người, khi họ đã ban tặng một ân huệ, kể về nó trong tất cả các xã hội, nói về nó khi tỉnh táo, không thể im lặng về nó khi say rượu, ép nó cho người lạ, và truyền đạt nó cho bạn bè; chính để dập tắt sự tự ý thức quá mức và đáng khiển trách này mà chúng ta bảo người đã trao nó hãy quên nó đi, và bằng cách ra lệnh cho anh ta làm điều này, điều mà anh ta không thể, khuyến khích anh ta giữ im lặng.

XXIII. Khi người không tin tưởng những người mà người ra lệnh làm bất cứ điều gì, người nên ra lệnh cho họ làm nhiều hơn mức đủ để họ có thể làm điều đủ. Mục đích của mọi sự phóng đại là để đi đến sự thật bằng sự dối trá. Do đó, người nói về những con ngựa như là:

"Trắng hơn tuyết và nhanh hơn gió,"

đã nói điều không thể để chúng có thể được cho là nhanh và trắng hết mức có thể. Và người đã nói:

"Vững chãi hơn vách đá, mạnh mẽ hơn dòng suối,"

không cho rằng anh ta nên khiến bất cứ ai tin rằng một con người có thể vững chãi như một vách đá. Sự phóng đại không bao giờ hy vọng tất cả những chuyến bay táo bạo của nó được tin tưởng, mà khẳng định những điều không thể tin được, để nhờ đó nó có thể truyền tải những gì đáng tin. Khi chúng ta nói, "hãy để người đã ban tặng một ân huệ, quên nó đi," những gì chúng ta muốn nói là, "hãy để anh ta như thể anh ta đã quên nó; đừng để sự tưởng nhớ của anh ta về nó xuất hiện hoặc được nhìn thấy." Khi chúng ta nói rằng việc đền đáp một ân huệ không nên được đòi hỏi, chúng ta không hoàn toàn cấm việc nó được đòi hỏi; vì việc đền đáp thường phải được ép buộc từ những kẻ xấu, và ngay cả những người tốt cũng cần được nhắc nhở về nó. Chẳng lẽ ta không được chỉ ra một phương tiện đền đáp cho kẻ không nhận thức được nó sao? Chẳng lẽ ta không được giải thích những nhu cầu của mình cho người không biết chúng sao? Tại sao anh ta (nếu là kẻ xấu) lại phải có cái cớ, hoặc (nếu là người tốt) lại phải có nỗi buồn vì không biết chúng? Con người đôi khi nên được nhắc nhở về các khoản nợ của mình, mặc dù với sự khiêm tốn, không phải với giọng điệu của kẻ đòi hỏi một quyền pháp lý.

XXIV. Socrates đã từng nói trong sự nghe thấy của bạn bè mình: "Tôi sẽ mua một chiếc áo choàng, nếu tôi có tiền cho nó." Anh ta không hỏi ai tiền, nhưng anh ta nhắc nhở họ tất cả hãy đưa nó. Có một sự cạnh tranh giữa họ, xem ai nên đưa nó; và làm sao lại không có? Chẳng phải là một điều nhỏ bé mà Socrates nhận được sao? Vâng, nhưng đó là một điều lớn lao khi là người mà Socrates nhận từ đó. Anh ta có thể đổ lỗi cho họ nhẹ nhàng hơn không? "Tôi sẽ," anh ta nói, "mua một chiếc áo choàng nếu tôi có tiền cho nó." Sau đó, dù bất cứ ai khao khát đưa, anh ta đều đưa quá muộn; vì anh ta đã thiếu nghĩa vụ của mình đối với Socrates rồi. Bởi vì một số người đòi hỏi nợ một cách khắc nghiệt, chúng ta cấm nó, không phải để nó không bao giờ được thực hiện, mà để nó được thực hiện một cách tiết kiệm.

XXV. Aristippus đã từng, khi đang tận hưởng một mùi hương, nói: "Xui xẻo cho những kẻ yếu đuối đã làm cho một thứ tốt đẹp như vậy bị mang tiếng xấu." Chúng ta cũng có thể nói, "Xui xẻo cho những kẻ tống tiền hèn hạ, những kẻ quấy rầy chúng ta đòi trả lại gấp bốn lần ân huệ của họ, và đã làm cho một thứ tốt đẹp như việc nhắc nhở bạn bè về nghĩa vụ của họ bị mang tiếng xấu." Tuy nhiên, ta sẽ sử dụng quyền này của tình bạn, và ta sẽ đòi hỏi sự đền đáp của một ân huệ từ bất kỳ ai mà ta không ngần ngại hỏi xin một ân huệ, một người như thế sẽ coi quyền đền đáp một ân huệ tương đương với việc nhận một ân huệ thứ hai. Không bao giờ, ngay cả khi than phiền về anh ta, ta sẽ nói:

"Hắn nằm đó, kẻ cùng đường nơi bến lạ,

Thuyền bè, bằng hữu, tất thảy cuốn trôi xa;

Ta dại khờ thay, mủi lòng thương xót hắn,

Chia sẻ vương triều, ban chút của ta cho."

Đây không phải là nhắc nhở, mà là khiển trách; đây là làm cho ân huệ của một người trở nên đáng ghét để cho phép anh ta, hoặc thậm chí làm cho anh ta muốn trở nên vô ơn. Nó đủ, và hơn cả đủ, để nhắc nhở anh ta về nó một cách nhẹ nhàng và thân thuộc:

"Nếu bất cứ thứ gì của ta đã từng xứng đáng với lời cảm ơn của người."

Đối với điều này, câu trả lời của anh ta sẽ là, "Tất nhiên người đã xứng đáng với lời cảm ơn của tôi; người đã cứu tôi, 'một kẻ cùng đường nơi bến lạ.'"

XXVI. "Nhưng," đối thủ của chúng ta nói, "giả sử chúng ta không đạt được gì bởi điều này; giả sử anh ta giả vờ rằng anh ta đã quên nó, ta nên làm gì?" Người hiện đang đặt ra một câu hỏi rất cần thiết, và một câu hỏi kết thúc một cách phù hợp nhánh chủ đề này, cụ thể là, người ta nên chịu đựng những kẻ vô ơn như thế nào. Ta trả lời, một cách bình tĩnh, nhẹ nhàng, cao thượng. Đừng bao giờ để sự thô lỗ, sự quên lãng, hoặc sự vô ơn của bất kỳ ai khiến người giận dữ đến mức người không cảm thấy bất kỳ niềm vui nào khi đã ban tặng một ân huệ cho anh ta; đừng bao giờ để những điều sai trái của người đẩy người vào việc nói, "Ta ước mình đã không làm điều đó." Người nên tìm thấy niềm vui ngay cả trong sự thất bại của ân huệ của mình; anh ta sẽ luôn hối tiếc về nó, ngay cả khi người không hề hối tiếc về nó ngay cả bây giờ. Người không nên phẫn nộ, như thể điều gì đó kỳ lạ đã xảy ra; người nên ngạc nhiên nếu nó không xảy ra. Một số người bị ngăn cản bởi khó khăn, một số bởi chi phí, và một số bởi nguy hiểm khi đền đáp sự ban ơn của người; một số bị cản trở bởi sự xấu hổ giả tạo, vì bằng cách trả lại nó, họ sẽ thừa nhận rằng họ đã nhận nó; với những người khác, sự thiếu hiểu biết về nghĩa vụ của họ, sự lười biếng, hoặc sự bận rộn quá mức, đứng cản đường. Hãy suy ngẫm về sự không thỏa mãn của những ham muốn của con người. Người không cần ngạc nhiên nếu không ai đền đáp người trong một thế giới mà không ai từng có đủ. Người nào có một tâm trí vững vàng và đáng tin cậy đến mức người có thể an toàn đầu tư ân huệ của mình vào anh ta? Một người bị điên cuồng vì dục vọng, người khác là nô lệ của cái bụng, người khác dành toàn bộ tâm hồn cho lợi nhuận, chẳng quan tâm đến phương tiện mà anh ta tích lũy nó; tâm trí của một số người bị xáo trộn bởi sự đố kỵ, một số bị mù quáng bởi tham vọng cho đến khi họ sẵn sàng lao mình vào mũi kiếm. Ngoài ra, người ta phải tính đến sự lờ đờ của tâm trí và tuổi già; và cả những mặt đối lập của chúng, sự bồn chồn và xáo trộn của tâm trí, cũng như lòng tự trọng quá mức và sự kiêu hãnh trong chính những điều mà một người đáng lẽ phải bị coi thường. Ta không cần đề cập đến sự kiên trì ngoan cố trong việc làm sai, hoặc sự phù phiếm không thể giữ vững một điểm; ngoài tất cả những điều này, có sự liều lĩnh lao đầu, có sự nhút nhát không bao giờ đưa ra lời khuyên đáng tin cậy cho chúng ta, và vô số lỗi lầm mà chúng ta đấu tranh với, sự liều lĩnh của những kẻ hèn nhát nhất, những cuộc cãi vã của những người bạn tốt nhất của chúng ta, và cái ác phổ biến nhất là tin tưởng vào những gì không chắc chắn nhất, và đánh giá thấp, khi chúng ta đã đạt được nó, những gì chúng ta từng không bao giờ hy vọng sở hữu. Giữa tất cả những đam mê không yên nghỉ này, làm sao người có thể hy vọng tìm thấy một thứ đầy nghỉ ngơi như lòng tin tốt?

XXVII. Nếu một bức tranh chân thực về cuộc sống của chúng ta hiện ra trước tầm nhìn tâm trí người, người sẽ, ta nghĩ, chứng kiến một cảnh tượng giống như một thị trấn vừa bị chiếm bởi bão tố, nơi sự đàng hoàng và chính nghĩa không còn được tôn trọng, và không có lời khuyên nào được nghe ngoài lời của vũ lực, như thể sự hỗn loạn phổ quát là mệnh lệnh. Không lửa hay kiếm nào được tha; tội ác không bị trừng phạt bởi luật pháp; ngay cả tôn giáo, thứ cứu mạng những người cầu xin ngay giữa kẻ thù vũ trang, cũng không ngăn cản những kẻ đang lao vào để chiếm đoạt chiến lợi phẩm. Một số người cướp nhà riêng, một số công trình công cộng; tất cả những nơi, thiêng liêng hay phàm tục, đều bị tước đoạt như nhau; một số xông vào, những kẻ khác trèo qua; một số mở một con đường rộng hơn cho chính mình bằng cách lật đổ những bức tường ngăn cản họ, và thực hiện con đường của họ đến chiến lợi phẩm qua đống đổ nát; một số tàn phá mà không giết chóc, những kẻ khác vung vẩy những chiến lợi phẩm nhỏ giọt máu của chủ nhân chúng; mọi người đều mang đi hàng hóa của hàng xóm. Trong cuộc tranh giành tham lam này của nhân loại, chắc chắn người quên mất số phận chung của tất cả nhân loại, nếu người tìm kiếm giữa những tên cướp này một kẻ sẽ trả lại những gì hắn đã có. Nếu người phẫn nộ vì con người vô ơn, người cũng nên phẫn nộ vì họ xa hoa, tham lam và dâm dục; người cũng có thể phẫn nộ với những người bệnh vì họ xấu xí, hoặc với những người già vì họ nhợt nhạt. Nó thực sự là một thói hư nghiêm trọng, không thể chịu đựng được, và làm cho con người mâu thuẫn với nhau; không, nó xé nát và phá hủy sự đoàn kết mà chỉ nhờ đó sự yếu đuối của con người chúng ta mới có thể được hỗ trợ; tuy nhiên nó phổ biến đến mức ngay cả những người than phiền về nó nhất cũng không tự mình thoát khỏi nó.

XXVIII. Hãy cân nhắc trong chính mình, liệu người đã luôn thể hiện lòng biết ơn với những người mà người nợ nó, liệu không có lòng tốt của ai từng bị lãng phí đối với người, liệu người có luôn ghi nhớ tất cả các ân huệ mà người đã nhận. Người sẽ thấy rằng những ân huệ mà người đã nhận khi còn là một cậu bé đã bị quên lãng trước khi người trở thành một người đàn ông; rằng những ân huệ được ban tặng cho người khi còn là một thanh niên đã trượt khỏi trí nhớ của người khi người trở thành một ông già. Một số chúng ta đã mất, một số chúng ta đã ném đi, một số đã dần dần trôi ra khỏi tầm nhìn của chúng ta, với một số chúng ta đã cố tình nhắm mắt. Nếu ta phải đưa ra những cái cớ cho sự yếu đuối của người, ta phải nói trước hết rằng trí nhớ con người là một con tàu mỏng manh, và không đủ lớn để chứa khối lượng mọi thứ được đặt vào trong đó; nó càng nhận nhiều, nó càng nhất thiết phải mất đi nhiều hơn; những thứ cũ nhất trong đó nhường chỗ cho những thứ mới nhất. Do đó, điều đó dẫn đến việc người bảo mẫu của người hầu như không có ảnh hưởng gì với người, vì thời gian trôi qua đã đặt ân huệ mà người nhận được từ bà ta ở một khoảng cách quá xa; do đó, người không còn nhìn giáo viên của mình với sự tôn trọng; và rằng bây giờ khi người đang bận rộn về việc ứng cử cho chức chấp chính quan hoặc chức tư tế, người quên những người đã hỗ trợ người trong cuộc bầu cử vào chức quan coi kho. Nếu người kiểm tra cẩn thận bản thân, có lẽ người sẽ tìm thấy thói hư mà người than phiền trong chính lòng mình; người sai khi tức giận với một sự thất bại phổ quát, và cũng ngu ngốc, vì nó cũng là của chính người; người phải tha thứ cho người khác, để chính người được tha bổng. Người sẽ làm cho bạn của người trở thành một người tốt hơn bằng cách chịu đựng anh ta, người sẽ trong mọi trường hợp làm cho anh ta trở nên tồi tệ hơn bằng cách khiển trách anh ta. Người không thể có lý do gì để làm cho anh ta trở nên không biết xấu hổ; hãy để anh ta giữ lại bất kỳ tàn dư nào của sự khiêm tốn mà anh ta có thể có. Những lời khiển trách quá lớn tiếng thường đã xua tan đi một sự khiêm tốn mà lẽ ra có thể mang lại trái ngọt. Không ai sợ trở thành kẻ mà tất cả mọi người thấy anh ta là như vậy; khi lỗi lầm của anh ta được công khai, anh ta mất đi cảm giác xấu hổ.

XXIX. Người nói, "Tôi đã mất ân huệ mà tôi đã ban tặng." Tuy nhiên, chúng ta có nói rằng chúng ta đã mất những gì chúng ta thánh hiến cho thiên đường, và một ân huệ được ban tặng tốt, ngay cả khi chúng ta nhận lại một sự đền đáp tồi tệ, cũng phải được tính trong số những thứ đã được thánh hiến. Bạn của chúng ta không phải là người như chúng ta hy vọng anh ta là; tuy nhiên, hãy để chúng ta, không giống như anh ta, vẫn giữ nguyên như chúng ta đã từng. Sự mất mát đã không xảy ra khi anh ta chứng tỏ mình là như vậy; sự vô ơn của anh ta không thể được công khai mà không phản chiếu một chút xấu hổ lên chúng ta, vì việc than phiền về sự mất mát của một ân huệ là một dấu hiệu cho thấy nó đã không được ban tặng tốt. Trong khả năng có thể, chúng ta nên bào chữa với chính mình thay mặt cho anh ta: "Có lẽ anh ta không thể trả lại nó, có lẽ anh ta không biết về nó, có lẽ anh ta sẽ vẫn làm vậy." Một chủ nợ khôn ngoan và kiên nhẫn ngăn chặn sự mất mát của một số khoản nợ bằng cách khuyến khích con nợ của mình và cho anh ta thời gian. Chúng ta nên làm điều tương tự, chúng ta nên đối xử nhẹ nhàng với một cảm giác danh dự yếu đuối.

XXX. "Tôi đã mất," người nói, "ân huệ mà tôi đã ban tặng." Người là một kẻ ngốc, và không hiểu khi nào sự mất mát của người đã xảy ra; người thực sự đã mất nó, nhưng người đã làm vậy khi người trao nó, sự thật chỉ mới lộ ra bây giờ. Ngay cả trong trường hợp những ân huệ dường như đã mất, sự dịu dàng sẽ làm rất nhiều điều tốt; những vết thương của tâm trí nên được xử lý nhẹ nhàng như những vết thương của cơ thể. Sợi dây, thứ có thể được tháo gỡ bằng sự kiên nhẫn, thường bị đứt bởi một cú giật mạnh. Việc lạm dụng, hay những lời than phiền có ích lợi gì? tại sao người lại làm anh ta choáng ngợp với những lời khiển trách? tại sao người lại giải phóng anh ta khỏi nghĩa vụ của mình? ngay cả khi anh ta vô ơn, anh ta không nợ người gì cả sau điều này. Có ý nghĩa gì trong việc làm trầm trọng thêm một người mà người đã dành cho những ưu ái lớn, để từ một người bạn đáng ngờ trở thành một kẻ thù chắc chắn, và một kẻ, hơn nữa, kẻ sẽ tìm cách hỗ trợ nguyên nhân của chính mình bằng cách bôi nhọ người, hoặc để làm cho người ta nói, "Tôi không biết lý do là gì mà anh ta không thể chịu đựng được một người mà anh ta nợ quá nhiều; hẳn phải có điều gì đó trong nền tảng?" Bất kỳ người nào cũng có thể bôi nhọ, ngay cả khi anh ta không làm vấy bẩn vĩnh viễn danh tiếng của những người tốt hơn mình bằng cách than phiền về họ; cũng không ai sẽ hài lòng với việc gán tội nhỏ cho họ, khi chỉ bằng sự ghê gớm của sự dối trá của chính mình, anh ta mới có thể hy vọng được tin tưởng.

XXXI. Cách nào tốt hơn nhiều là cách mà vẻ ngoài của tình bạn, và thực sự, nếu người kia lấy lại được tâm trí đúng đắn của mình, tình bạn đó chính nó được bảo tồn! Những kẻ tồi tệ bị khuất phục bởi lòng tốt không biết mệt mỏi, cũng không ai nhận lòng tốt trong một tinh thần khắc nghiệt và thù địch đến mức không yêu những người tốt ngay cả khi anh ta làm họ sai, khi họ đặt anh ta dưới nghĩa vụ bổ sung là không yêu cầu sự đền đáp cho lòng tốt của họ. Hãy suy ngẫm, vì vậy, về điều này: người nói, "Lòng tốt của tôi đã không gặp sự đền đáp, tôi phải làm gì? Tôi nên bắt chước các vị thần, những người sắp đặt cao quý nhất của mọi sự kiện, những người bắt đầu ban tặng ân huệ của họ cho những người không biết họ, và kiên trì ban tặng chúng cho những người vô ơn đối với họ. Một số người khiển trách họ vì sự bỏ bê đối với chúng ta, một số vì sự bất công đối với chúng ta; những người khác đặt họ bên ngoài thế giới của chính họ, trong sự lười biếng và thờ ơ, không có ánh sáng, và không có bất kỳ chức năng nào; những người khác tuyên bố rằng chính mặt trời, người mà chúng ta nợ sự phân chia thời gian làm việc và nghỉ ngơi của mình, nhờ đó chúng ta được cứu khỏi bị chìm trong bóng tối của đêm vĩnh cửu; người, bằng vòng quay của mình, ra lệnh cho các mùa trong năm, mang lại sức mạnh cho cơ thể chúng ta, mang lại mùa màng và làm chín trái cây của chúng ta, chỉ là một khối đá, hoặc một sự tập hợp tình cờ của các hạt lửa, hoặc bất cứ thứ gì khác ngoài một vị thần. Tuy nhiên, dù vậy, giống như những bậc cha mẹ tốt bụng nhất, những người chỉ mỉm cười trước những lời lẽ cay độc của con cái họ, các vị thần không ngừng chất chồng ân huệ lên những kẻ nghi ngờ từ nguồn nào ân huệ của họ được rút ra, nhưng tiếp tục phân phối sự ban ơn của họ một cách công bằng giữa tất cả các dân tộc và quốc gia trên trái đất. Chỉ sở hữu sức mạnh làm điều tốt, họ làm ẩm đất bằng những cơn mưa theo mùa, họ đặt biển cả vào sự chuyển động bởi những cơn gió, họ đánh dấu thời gian theo lộ trình của các chòm sao, họ làm dịu sự cực đoan của nóng và lạnh, của mùa hè và mùa đông, bằng cách thở một không khí ôn hòa hơn vào chúng ta; và họ ân cần và thanh thản chịu đựng những lỗi lầm của tinh thần sai lầm của chúng ta. Hãy để chúng ta làm theo gương của họ; hãy để chúng ta cho đi, ngay cả khi nhiều thứ được cho đi mà không có mục đích, hãy để chúng ta, bất chấp điều này, cho đi những người khác; không, ngay cả những người mà sự ban ơn của chúng ta đã bị lãng phí. Không ai bị ngăn cản bởi sự sụp đổ của một ngôi nhà khỏi việc xây dựng một ngôi nhà khác; khi một ngôi nhà bị phá hủy bởi hỏa hoạn, chúng ta đặt nền móng của một ngôi nhà khác trước khi địa điểm đó có thời gian để nguội đi; chúng ta xây dựng lại các thành phố bị hủy hoại nhiều hơn một lần trên cùng các địa điểm, thật không mệt mỏi là hy vọng thành công của chúng ta. Con người sẽ không thực hiện bất kỳ công việc nào trên đất liền hay trên biển nếu họ không sẵn sàng thử lại những gì họ đã thất bại một lần."

XXXII. Giả sử một người vô ơn, anh ta không làm hại ta, mà làm hại chính mình; ta đã có sự tận hưởng của ân huệ của mình khi ta ban tặng nó cho anh ta. Bởi vì anh ta vô ơn, ta sẽ không chậm chạp hơn để cho đi mà cẩn thận hơn; thứ ta đã mất với anh ta, ta sẽ nhận lại từ những người khác. Nhưng ta sẽ ban tặng một ân huệ thứ hai cho chính người này, và sẽ khuất phục anh ta ngay cả khi một người nông dân tốt khuất phục sự cằn cỗi của đất đai bằng sự chăm sóc và canh tác; nếu ta không làm vậy ân huệ của ta bị mất đối với ta, và anh ta bị mất đối với nhân loại. Đó không phải là bằng chứng của một tâm trí vĩ đại khi cho đi và ném đi sự ban ơn của mình; bài kiểm tra thực sự của một tâm trí vĩ đại là ném đi sự ban ơn của mình và vẫn tiếp tục cho đi.