Hồ sơ, sau khi chỉnh sửa lúc tám giờ mười lăm, đến tay các nhân viên chuẩn bị bản dự thảo chỉ sau mấy phút, và nhiệm vụ có vẻ gần như không thể thực hiện nổi. Tuy nhiên, họ không mảy may có dấu hiệu của sự bất ngờ, tức giận hay phàn nàn, họ chỉ lặng lẽ nhìn nhau với ánh mắt đầy ý nghĩa: thế là lần này họ cũng lại bắt gặp bằng chứng mới thuyết phục và không thể nghi ngờ của sự suy giảm trình độ chung với tốc độ đáng buồn. Chỉ cần nhìn lướt qua những dòng chữ bò nghiêng như mèo cào trên giấy là đủ thấy rõ, rằng công việc trước mắt của họ là một thử thách khó vượt qua nổi, vì họ phải biến một văn bản tẻ nhạt, thô lậu, nguệch ngoạc thành một thứ gì đó lành lặn, trong sáng và phù hợp. Sự eo hẹp khó hiểu của thời gian và khả năng có giải pháp hoàn hảo làm họ bồn chồn lo lắng, đồng thời mức độ khó khăn đặc biệt của nhiệm vụ khiến họ có một dũng khí và ý chí mạnh mẽ. Chỉ nhờ “kinh nghiệm nhiều năm, kỹ năng và sự thành thục đáng nể” giải thích được rằng, cũng như mọi khi, lần này họ cũng không bị phân tán bởi các đồng nghiệp chạy lăng xăng, bởi tiếng ồn náo khó chịu của những câu chuyện phiếm, đối với họ thế giới bên ngoài biến mất, để họ có thể tập trung tuyệt đối vào văn bản. Họ nhanh chóng hoàn thành các câu mở đầu, họ chỉ cần bớt đi chút ít sự mù mờ của cách diễn đạt thông thường, sự vụng về rõ ràng của người viết báo cáo thiếu chuyên nghiệp, và như vậy phần đầu “có thể nói” được đưa vào “văn bản cuối cùng” gần như nguyên vẹn: “Mặc dù ngày hôm qua tôi đã nhiều lần nhấn mạnh rằng, tôi không coi việc tổng hợp thành văn bản những thông tin kiểu này là điều may mắn, và để ông ta thấy sự sốt sắng của tôi - và, dĩ nhiên như một bằng chứng không thể bác bỏ về sự tận tâm của tôi đối với công việc, sau đây tôi sẽ thỏa mãn yêu cầu của ông ta. Trong báo cáo của mình, tôi đã đặc biệt chú ý tới việc ngài đã khuyến khích tôi trung thực vô điều kiện. Ở đây tôi phải lưu ý rằng, không thể nghi ngờ sự thích hợp của các nhân viên của tôi, về vấn đề này, tôi hy vọng, tôi đã thuyết phục được ngài từ hôm qua. Tôi cho rằng việc nhắc lại điều này ở đây là quan trọng, chỉ vì từ bản nháp cẩu thả dưới đây ngài có thể rút ra những kết luận khác. Tôi xin lưu ý ngài thêm: để cơ sở của tôi có thể hoạt động bình thường, chỉ duy nhất một mình tôi sẽ giữ liên hệ với các nhân viên của tôi, mọi cách làm khác sẽ dẫn đến thất... v.v, v.v...” Tuy nhiên khi đến chỗ có đánh dấu Vợ Schmidt, họ liền phải đối diện với khó khăn lớn nhất, vì họ biết làm gì với những cách diễn đạt dung tục ví dụ như ngu xuẩn, mụ mồm loa mép giải, làm thế nào họ có thể thay đổi được dạng thức diễn đạt - trung thành với nghề nghiệp - những khái niệm tầm thường đó nhưng nội dung của văn bản không bị bóp méo? Sau khi bàn thảo khá lâu họ cho rằng cách viết “người có trình độ thấp, chủ yếu phô trương bản tính phụ nữ của mình” là chấp nhận được, nhưng họ chẳng có thời gian để thở phào nhẹ nhõm, vì ngay sau đó họ đã gặp cách diễn đạt thô bạo kinh khủng của cụm từ đồ đĩ rẻ mạt. Do sự thiếu chính xác của mình, họ đã phải loại đi một loạt cách diễn đạt như “nữ nhân tư cách đáng ngờ”, “người đàn bà giang hồ”, hay “người phụ nữ hư hỏng” và một loạt nữa, những cách diễn đạt mà trong giây phút đầu tiên cứ tưởng là giải pháp; họ căng thẳng gõ gõ ngón tay trên các mặt bàn kê đối diện nhau, cuối cùng họ thỏa thuận với cách diễn đạt “người đàn bà bán thân không e ngại”, gần như một thất bại nho nhỏ. Họ cũng không dễ dàng gì khi đánh vật với nửa đầu của câu tiếp theo, nhưng nhờ tích tắc bừng sáng bất ngờ họ đã thay đoạn ả đã ngủ với bất kỳ thằng cha căng chú kiết nào, và nếu không, thì đó chỉ là kết quả của sự ngẫu nhiên bằng cụm từ khách quan “cô ta là hình mẫu của sự không chung thủy”. Họ thật sự bất ngờ khi sau đó họ thấy ba câu liên tục có thể đánh máy thẳng vào văn bản chính thức mà không cần sửa, nhưng ngay sau đó họ lại vướng mắc. Họ vắt óc suy nghĩ, ném ra hết từ này đến từ khác có vẻ hay hơn, họ không tìm thấy cách diễn đạt thích hợp để thay thế cho đoạn sự hòa trộn của mùi nước hoa rẻ tiền và mùi hôi hám thối rữa như mùi phân thoang thoảng; đã đến mức không thể chịu đựng nổi, họ định bật dậy, trả lại cho ông đại úy, dù họ có bị sa thải khỏi cơ quan, thì hương vị dễ chịu của tách cà phê đen bốc hơi nghi ngút do một bà đánh máy đã có tuổi, nụ cười e dè đặt trên bàn đã khiến họ hơi bình tâm lại. Họ lại bắt đầu cân nhắc các giải pháp có thể, đến lúc - để tránh nỗi sợ lại bị bế tắc - họ thỏa thuận không tự đày ải nữa, mà viết một cách đơn giản: “Cô ta cố giảm thiểu mùi khó chịu của cơ thể bằng phương pháp không truyền thống.” “Các đồng nghiệp, thời gian trôi nhanh khủng khiếp!” - một người trong bọn họ nhắc, khi họ kết thúc phần nói về vợ Schmidt, và một người khác hốt hoảng nhìn đồng hồ: đúng thế, đúng thế, chỉ còn hơn một tiếng nữa là tới giờ ăn trưa... Họ quyết định, sau đó họ sẽ thúc đẩy công việc nhanh hơn, và điều đó thực chất không có gì khác hơn là họ càng lúc càng hay hài lòng với những cách diễn đạt không mấy thành công, “đồng thời kết quả cũng không đến nỗi tệ hại. Họ hài lòng nhận thấy, với kỹ thuật mới họ đã vượt qua thử thách tiếp theo - phần đề tên Vợ Kráner - nhanh hơn nhiều. Cụm từ ổ ngồi lê đôi mách được thay rất nhanh bằng “người nhẹ dạ phát đi những tin tức giả”, và việc thay đoạn cần cân nhắc kỹ càng, xem làm thế nào để khóa miệng mụ lại, và con lợn sề béo ịch cũng không quá khó khăn. Họ cũng phấn khởi vì có mấy câu có thể giữ nguyên để đưa vào bản báo cáo chính thức, và họ đã bắt đầu thở phào khi đến cuối phần ghi Vợ Halics, vì việc chuyển cách “nói lóng” đặc trưng cho nhân vật - bị lên án là cuồng đạo và có những khuynh hướng không lành mạnh - trong phần này dễ như chơi. Nhưng khi nhìn thấy sự lòng thòng kinh khủng của phần về Halics, họ lại thất thần nhận ra rằng, khó khăn chỉ bây giờ mới bắt đầu; khi mà họ tin rằng họ đã nhìn rõ mớ bòng bong rậm rịt của cội nguồn ngôn ngữ của người viết báo cáo, thì họ phải thú nhận, sức lực họ có hạn, tài năng họ có mức độ, sự sáng tạo của họ lại thất bại, vì cụm từ con sâu nhăn nheo đổ đầy rượu thì họ còn chuyển thành cụm từ đơn giản “lão già nghiện rượu nhỏ con”, nhưng với ông hề lắp bắp, với sự uể oải không thể lay chuyển, hay với sự lóng ngóng mù lòa - dù hổ thẹn hay không hổ thẹn - họ cũng không biết xoay xở thế nào; thế là sau khi thảo luận khổ sở khá lâu, họ im lặng thỏa thuận loại bỏ chúng ra khỏi văn bản, vì họ tin chắc rằng ông đại úy sẽ không có đủ kiên nhẫn để dò xem đến hết, và hồ sơ sẽ vào kho lưu trữ, theo đúng cách thức của nó là không được đọc qua... Họ mệt mỏi dụi mắt, ngả người ra sau trên ghế, và hậm hực thấy các đồng nghiệp khác vừa tán gẫu vui vẻ, vừa chuẩn bị ăn trưa, xếp dọn qua loa các tập hồ sơ, vừa trò chuyện vô tư với những người bên cạnh, vừa chải tóc, chỉnh sửa tư thế, rửa tay, và sau mấy phút từng đôi, ba người một ùa qua cửa dẫn ra hành lang. Họ thở dài buồn bã, rồi thấy “ăn trưa bây giờ thật sự là một sự xa xỉ”, họ nhai bánh mì quét bơ, bánh nướng khô rồi lại vùi đầu vào việc. Nhưng số phận đã lấy đi cả niềm vui bé nhỏ này của họ - thức ăn trở nên vô vị, họ nhai trệu trạo như bị tra tấn, - vì những gì họ gặp trong phần viết về Schmidt, là thử thách lớn nhất cho tới lúc đó: họ phải đối diện với một mức độ cao của sự mù mờ, khó hiểu, tiếng lóng, sự bóp méo vô tình hay hữu ý - như một người trong số họ đã nhận xét – “tương đương một đòn giáng vào công việc, vào sự gắng gỏi của họ”... Vì sự giao nhau giữa vô cảm với trống rỗng lạnh lùng (?) trong vực thẳm của bóng tối không thể định hướng nổi nghĩa là gì?!... Sự phỉ báng ngôn ngữ, sự hỗn loạn kiểu gì đây của những hình ảnh được sử dụng tùy tiện? Ở đâu đây là dấu vết mờ nhạt nhất của cố gắng hướng tới sự tinh khiết, trong sáng, chính xác, được cho là đặc trưng cho lý trí của con người?! Và họ sửng sốt nhất khi thấy tất cả phần nói về Schmidt đều gồm những câu kiểu ấy, hơn nữa kể từ đây chữ của người viết báo cáo do những lý do không thể giải thích nổi bỗng nhiên trở thành không có hy vọng đọc nổi, như thể trong lúc viết y uống rượu say mèm... Họ lại tiến gần tới chỗ sắp đầu hàng, và xin lại sổ lao động, vì “dẫu sao thật kinh khủng là ngày này qua ngày khác người ta giao cho chúng ta những nhiệm vụ không thể giải quyết nổi, sự ghi nhận dĩ nhiên là không hề có!”, khi - như đã từng một lần trong ngày hôm nay - mùi cà phê đen bốc hơi lại đặt xuống trước mặt họ với nụ cười dễ thương đã khiến họ nhìn nhận vấn đề tích cực hơn. Họ bắt đầu loại bỏ cảm giác đần độn không thể thuyên giảm, phàn nàn ngọng nghịu, nỗi lo lắng bất động đơ cứng trong sự tăm tối dày đặc của tồn sinh không thể an ủi và những thứ quái dị tương tự, cho tới khi đến cuối bản vẽ tính cách này, họ cười trong đau khổ để nhận ra rằng, chỉ còn lại vài liên từ và hai vị ngữ là nguyên vẹn. Và vì việc giải mã nội dung muốn nói đích thực của người báo cáo, ngay từ đầu đã là một cố gắng vô vọng, nên bằng một nhát cắt bắt buộc duy nhất họ đã đổi tất cả đoạn văn kinh dị về Schmidt thành một câu đơn giản: “Sự thiểu năng trí tuệ, sự nhắm mắt làm ngơ trước sức mạnh đã khiến ông ta đặc biệt thích hợp cho việc thực hiện - ở trình độ cao - hành động được nói tới.” Trong đoạn nói về một nhân vật không tên, được nhắc tới dưới danh xưng ông đốc học, sự mù mờ, lộn xộn, sự rắc rối đến khó chịu - nếu có thể không những bớt đi mà còn tăng thêm. “Có vẻ như, - một nhân viên chấp bút nhận xét, mặt tái dại, và lắc đầu đưa cho đồng nghiệp tờ giấy nháp nhàu nát, người kia ủ rũ ngồi sau chiếc máy chữ ở phía đối diện -, thằng cha dở hơi ấy đã mất trí khôn. Cậu nghe đây!” Và anh ta đọc câu đầu tiên. Nếu một gã chuẩn bị nhảy xuống sông trong khoảnh khắc cuối cùng vẫn lúng túng cân nhắc trên cầu, xem có nhảy hay không, thì tôi khuyên hắn, hãy nghĩ đến ông đốc học, và ngay lập tức hắn sẽ biết, hắn chỉ còn lại một khả năng: nhảy xuống sông. Họ nhìn nhau với vẻ mặt hoài nghi và mệt mỏi, chán ngán tột độ. Cái gì thế này, họ giễu cợt cơ quan này ư? Nhân viên ngồi ủ rũ cạnh máy chữ lặng lẽ ra hiệu cho đồng nghiệp như muốn nói, thôi bỏ qua, không đáng đâu, đằng nào cũng chẳng thể làm gì với thứ đó, ta tiếp tục đi. Vóc dáng ông ta chẳng khác một quả dưa chuột khô, bị nắng hút hết nước, xét về khả năng trí tuệ ông ta còn kém cả Schmidt, dù đó đã là một thành tích khá... “Chúng ta hãy viết, - người ngồi sau máy chữ chán ngán đề nghị, - rằng... rằng... Dáng vẻ nhầu nhĩ, bất tài...” Người kia tặc lưỡi khó chịu. Hai điều đó thì liên quan gì đến nhau?” “Có phải tại tôi đâu?! - người đánh máy đáp trả. - Y viết thế đấy chứ! Dẫu sao chúng ta cũng phải bám vào nội dung…” “Thôi được, - người kia gật đầu. - Tôi đọc tiếp.” Ông ta che giấu sự hèn nhát của mình bằng cách tự khen mình, bằng sự tự cao rỗng tuếch, bằng sự ngu xuẩn đến sôi máu. Có xu hướng mẫn cảm, dễ xúc động, như thường thấy ở những kẻ thủ dâm v.v... v.v... Đến lúc này - sau những gì đã thấy, đã rõ rằng họ có cố gắng thỏa thuận cũng vô ích, thậm chí họ phải bằng lòng cả với các phương án giải quyết nửa vời hoặc không xứng đáng với họ; vì thế sau một hồi lâu tranh cãi họ nhất trí với cách viết “Hèn nhát. Nặng về tình cảm. Tính dục chưa chín muồi.” Không thể phủ nhận rằng, khi họ xử lý ông đốc học một cách “hơi thô bạo”, cách làm mới đã dần biến sự cắn rứt lương tâm của họ thành cảm giác tội lỗi nặng nề, và như vậy, họ hồi hộp bắt đầu phần văn bản đánh dấu Kráner, và cả hai mỗi lúc một căng thẳng hơn, vì họ thấy thời gian trôi vùn vụt. Một nhân viên bực bõ chỉ vào đồng hồ, và ra hiệu cho cả phòng, một đồng nghiệp khác phủi tay vẻ bất lực, vì anh ta cũng đã nhận ra sự rục rịch trong phòng, một bằng chứng không thể nghi ngờ, rằng chỉ vài phút nữa là hết giờ làm việc. “Có thể như thế không? - anh ta lắc đầu. - Vừa vùi đầu vào công việc đã nghe thấy tiếng chuông. Tôi thật không hiểu. Ngày tháng cứ trôi vù vù, đến nỗi con người ta không kịp xoay trở...” Và khi người ta đổi cụm từ hắn gợi nhớ tới một con trâu bẩn thỉu, nhếch nhác bằng “dáng vóc to lớn, nguyên là thợ rèn”, và tìm thấy cách diễn đạt con người hơn cho đoạn một con khi mắt lờ đờ, tăm tối, nguy hiểm cho đám đông thì tất cả các đồng nghiệp của họ đã ra về, và họ phải miễn cưỡng chịu đựng vài lời tỏ ra khoái trá hay khen ngợi lúc tạm biệt, vì họ biết rõ rằng, lúc này chỉ cần họ dừng công việc lại trong tích tắc, thì họ sẽ “lãnh đủ”, bất kể những hậu quả nặng nề chắc chắn sẽ có của ngày hôm sau. Khoảng gần sáu rưỡi, khi đã mệt nhoài, thì họ khép lại và làm xong phiên bản cuối cùng phần nói về Kráner, họ tự cho mình nghỉ chừng một phút để hút thuốc. Họ duỗi chân duỗi tay cho đỡ căng thẳng, nắn bóp đôi vai bỏng rát vì đau, rồi nhìn xuống đất, lặng lẽ hút hết một điếu thuốc. “Nào, chúng ta tiếp tục chứ, - một người chấp bút nói. - Tôi đọc, cậu chú ý nhé... Nhân vật nguy hiểm duy nhất - câu đầu tiên của phần đánh dấu Futaki - Nhưng không nghiêm trọng. Sự hèn nhát còn lớn hơn xu hướng nổi loạn của ông ta. Lẽ ra ông ta có thể làm nên, nhưng ông ta không từ bỏ được những ý nghĩ rồ dại cố hữu của mình. Ông ta khiến tôi khoái và tôi tin chắc rằng, tôi có thể trông cậy ở ông ta nhiều hơn cả v.v... v.v... Cậu viết đi - người đầu tiên nói. - Nguy hiểm, nhưng dùng được. Trí lực khá hơn những người kia. Thọt chân.” “Xong rồi!” - người kia thở phào. Người bạn đồng nghiệp mệt mỏi gật đầu. “Hãy viết tên ông ta! Ở dưới cùng!” “Xem nào, còn... Irimiás.” “Cái gì?” “Tôi nói: Irimiás, cậu điếc à?” “Tôi viết là...” “Ừ, còn viết cái phải gió gì khác được nữa!” Họ nhét tập hồ sơ vào cặp giấy, rồi cho tất cả tài liệu vào ngăn kéo thích hợp, cẩn thận khóa lại, sau đó móc chìa khóa lên tấm bảng cạnh cửa ra vào. Họ im lặng khoác áo, và đóng cửa bước ra ngoài. Xuống đến bên dưới, họ bắt tay nhau trước cổng. “Cậu đi bằng gì?” “Xe khách.” “Nào, tạm biệt,” - người chấp bút đầu tiên nói. “Chúng ta có một ngày đẹp, hả?” - người kia đáp. “Hừ, thật khốn khổ.” “Ít ra có một lần họ để ý xem trong một ngày chúng ta đã làm việc quần quật như thế nào, - người chấp bút thứ hai nói. - Nhưng không hề!” “Ừ, sự ghi nhận, không có đâu.” - người kia nhún vai. Họ bắt tay một lần nữa, rồi chia tay nhau, và khi về đến nhà, đón cả hai ở phòng đệm là cùng một câu hỏi. “Ngày hôm nay vất lắm à, bố nó?” Họ mệt mỏi, hơi rùng mình vì vừa từ ngoài bước vào phòng ấm, họ còn có thể nói gì khác hơn là: “Không có gì đặc biệt, cũng như thường lệ thôi, bu nó ạ.”