Giá bây giờ có phải kể về nguồn gốc mấy quả mơ để nhồi vào thân con ngỗng bỏ lò nướng, thì chắc bà Irina chỉ cần nói ngắn gọn: ở siêu thị.
Nho mua ở siêu thị. Mấy quả vả cũng từ siêu thị. Lê, mộc qua, tất tật đều mang từ siêu thị về. Cứ thế này, bà Irina nghĩ bụng, nhồi ngỗng nướng lò chả còn gì là tài ba khéo léo nữa. Ở siêu thị, đến hạt dẻ cũng có, vỏ bóc sạch, nhân nướng niếc xong xuôi cả. Năm ngoái bà còn dè bỉu, ngúng nguẩy không thèm mua hạt dẻ bóc vỏ và nướng sẵn, nhưng năm nay, bà mua ngay. Mất công thêm làm gì chứ?! Thế nhưng, chính chi tiết nhỏ nhặt ấy đã làm bà rối lên mất một lúc, bởi vì thông thường, việc đầu tiên bà bắt tay làm là bật lò nướng, rồi trong khi chờ lò nóng lên, bà khía chéo vào vỏ từng hạt dẻ... Thôi, thôi, lẫn rồi! Bà lại tắt lò và bắt tay thái hoa quả làm món nhồi.
Giờ mới chừng hai giờ hơn. Tuyết tan, rỏ nước kêu tích tích trên bậu cửa sổ bọc tôn ở phía ngoài. Chiếc radio trong bếp phát tin của Đài phát thanh Đức. Lúc này đài đang đọc đến tin về cuộc giải thể Liên bang Xô-viết sắp diễn ra.
Bà Irina thái mỏng mộc qua rồi cắt thành từng khối vuông vắn cỡ khoảng một phân. Mộc qua khá rắn, làm ngón tay bà đau đau. Thời tiết thế này các khớp xương bà đau nhức hết cả, xương sống, cổ tay, cổ chân... Với lại, ai mà biết được, bà nghĩ bụng, trong lúc đài đọc tin tại vùng núi Karabakh ở Azerbaijan, dân Armenia (là dân tộc - cũng một phần do thứ cognac tuyệt vời của họ - bà Irina vẫn coi là rất văn minh ấy) vừa giết chết hai chục dân thường, ai mà biết được bà còn mắc những chứng độc địa nào khác nữa, do từng hít phải cái thứ hóa chất bảo quản gỗ kia. Để ngăn bụi Kamilit[1], Bụi Kamilit có thể gây ung thư phổi. người ta bảo bụi này gây ung thư... Nhưng mọi thứ đều vô ích.
Bà Irina co duỗi các ngón tay đôi lần, trong đầu nhớ lại ý định hôm nay không nghĩ gì đến mọi chuyện đó, một ý định khó thành nếu sáng sáng cứ phải ra thùng thư với một cảm giác không tốt lành gì trong bụng, xem xem có thư từ gì của tòa án không... Đúng thật, ngu quá đi mất. Ngu vì không bỏ ngay tiền mua đứt ngôi nhà. Nhưng, ai mà biết được liệu Ban quản lý nhà cửa có bán nhà thật không. Lẽ ra bà phải hỏi ai chăng? Chẳng ai hỏi han gì. Nhà cửa xung quanh đây đều thuộc Ban quản lý nhà cửa địa phương và chẳng ma nào (trừ lão Harry Zenk kỳ quặc kia) nghĩ đến chuyện mua chính ngôi nhà mình đang ở cả. Để làm gì chứ? Đằng nào tiền thuê cũng chỉ trăm mác là cùng.
Chỉ thế thôi là bà đã rơi ngay vào cái vòng giá mà, lẽ ra với đáng nhẽ. Giá được ly cognac thì hay, bà Irina nghĩ bụng, trong khi Quốc hội Liên bang thông qua luật áp dụng chính sách hỗ trợ các bà mẹ tại những nơi gọi là các bang mới. Ý họ nói đến các bang phía Đông. Tên gọi này mới xuất hiện gần đây, chữ nghĩa, tên tuổi nghe đến lạ lùng, như thể mấy cái bang “mới” này vừa mới được phát hiện ra, như châu Mỹ của Colombo ngày xưa vậy... Đúng thế, bây giờ giá có ly cognac thì hay, bà bụng bảo dạ, để xua những ý nghĩ quẩn quanh, lặp đi lặp lại như thế này trong đầu... Nhưng bà đã nhất định hôm nay không uống, không phải chỉ vì lát nữa bà còn phải đi đón bà Charlotte từ nhà dưỡng lão về. Đúng ra là vì lát nữa con cái đến thăm, Sasha với con bé Catrin ấy. Thì bà phải tỉnh, nếu không, lại có chuyện bê bối không hay.
Thôi thì châm điếu thuốc hút bù vậy. Từ radio phát ra tiếng píp-píp đã thành quen thuộc và bà Irina nín lặng, nghe ngóng... Đúng là thói quen vớ vẩn. Trước đây, bà cũng như bất cứ người bình thường nào khác, chẳng để ý nghe tin giao thông đường phố bao giờ. Song từ ngày Sasha dọn đến ở cái thành phố Moers[2] ấy, một địa danh cứ vang lên trong tai bà như là myors, tiếng Nga nghĩa là lạnh run - vâng, từ ngày Sasha sống ở đấy, bà cứ dỏng tai nghe, vì cái địa danh Moers ấy thỉnh thoảng lại thấy nhắc đến trong bản tin giao thông: Xa lộ AS7 Nijmegen hướng Köln: ở đoạn giữa Kamp-Lintfort và ngã tư xa lộ Moers tắc xe năm cây số. Những mẩu tin như thế tạo cho bà cảm giác Sasha còn sống đâu đó. Cũng như hôm nay, vì Sasha trên đường về đây, về Neuendorf, bà thử dựa vào tên các địa danh để phỏng chừng Sasha sẽ đến trễ bao lâu và, nếu có tin tai nạn ở đâu đó, bà lại lẳng lặng tung lên trời đôi lời cầu nguyện.
Thực ra, bà đã ngỡ tường Berlin đổ khắc đưa Sasha về gần bà. Đó chính là ý nghĩ đầu tiên trong đầu bà, lúc nhìn trên vô tuyến thấy cảnh dân chúng, người người ôm nhau khóc. Bà cũng khóc theo, chẳng chút e dè. Nhưng bà bực cái ông Kurt nhà bà lắm, suốt buổi ngồi câm lặng, mắt dán vào màn hình vô tuyến và nhồi hết tẩu thuốc này đến tẩu thuốc khác. Bà khóc và cố cưỡng lại ý nghĩ ngu xuẩn rằng mọi sự chỉ vì bà mà diễn ra như thế.
Thế nhưng, thay vì quay về, Sasha lại chuyển đi xa hơn. Thay vì quay về Berlin, nơi đang diễn ra những chuyện phi thường, thay vì góp phần mình vào đó, thay vì nắm lấy cơ hội, nó lại chuyển về Moers... Lẽ ra nó đã nên người, bà nghĩ. Bà cứ thấy đau lòng, khi gần đây phải xem mấy vở diễn đến là thảm hại trên vô tuyến, trong khi Sasha cứ nằm chết gí ở cái xó Moers ấy. Xó xỉnh ở đâu đấy sát biên giới Hà Lan. Cái xó mà đến ông Kurt còn chẳng biết nằm đâu... Mà vì sao cơ chứ? Chỉ vì Catrin được nhận một vai diễn nào đó ở đấy. Ở nhà hát Moers! Hẳn tài năng cô ta chỉ đến vậy, lấy đâu ra thêm nữa mà đi xa hơn, bà hằn học nghĩ.
Cơ mà sau cái lần cãi vã ầm ĩ trong chuyến hai anh chị về thăm nhà dạo hè, bà định bụng, dứt khoát không nhắc đến chuyện này nữa. Quãng thời gian ngắn ngủi Sasha về thăm bà ở Neuendorf đây quá quý giá để đem ra mà cãi nhau. Vả lại, bà phải mừng là nó còn về thăm mới đúng. Năm ngoái, trước lễ Giáng sinh không bao lâu, hai đứa báo tin không về được, rồi, nghĩ mà thấy lạ, hai vị kéo nhau cả mấy ngày lễ bay ra nằm ở quần đảo Canaria. Đúng lễ Giáng sinh! Để bà một mình với ông Kurt và mụ Charlotte! Năm nay bà dứt khoát làm một bữa tiệc Giáng sinh thật đàng hoàng. Ai biết được, có khi đây là lần cuối ở nhà này cũng nên. Song, bà nhất quyết, ngay cả ý nghĩ đó tối nay bà cũng sẽ không nói ra.
Bà tính làm một con ngỗng thầy tu như mọi khi. Lúc nào uống cà phê sẽ có cả bánh nướng nhân nho khô tự tay bà nướng. Và, khi cả nhà xơi xong thịt ngỗng Giáng sinh lẫn bánh nướng, bà nghĩ bụng trong lúc thái miếng chỗ vả và mơ khô, khi mọi chuyện bàn tán tầm phào về chính trị đã tàn cũng như ai nấy đã mở các gói quà xong, khi bà đã cho hết bát đĩa bẩn vào chậu ngâm và đã đưa mụ Charlotte trở lại nhà dưỡng lão xong xuôi, thì, bà Irina nghĩ tiếp, bà sẽ tự cho phép mình rót một ly cognac - chỉ một ly thôi! - để tận hưởng cái giờ phút bao giờ cũng thú vị nhất ở mọi lễ Giáng sinh ấy, tức là giờ phút sau đó, khi cả nhà kéo nhau đến ngồi ở góc nghỉ đằng kia, khi ông Kurt lôi tẩu ra nhồi thuốc, khi hai vị đàn ông - đã giễu cợt chán chê về chuyện này chuyện nọ đáng cười diễn ra trong bữa tiệc vừa xong - liền xắn tay áo làm với nhau hai, ba ván cờ...
Vừa lúc ấy, trong đài vang lên một thứ nhạc nhà thờ buồn rười rượi. Bà Irina chỉ vặn nhỏ, không tắt hẳn, bởi vì - dù bà biết thừa đây chỉ là điều mê tín không hơn không kém - nếu bà thôi không theo dõi tin giao thông nữa, e sẽ có chuyện gì xảy ra với Sasha dọc đường. Bà rít sâu một hai hơi thuốc lá rồi dụi điếu thuốc thật cẩn thận. Đoạn bà cho hẳn nửa miếng bơ vào nồi, đảo qua chỗ hoa quả đã thái miếng và rót một chút cognac lên. Một làn hương thơm ngòn ngọt dâng lên mũi bà. Song đấy là hương thơm của - whisky, chyort poberi! Quỷ tha ma bắt!
Bà Irina hoang mang nhìn chai rượu bà mua cốt cho buổi tối ngày lễ Giáng sinh này. Bà đã phải đứng mất cả chục phút đồng hồ trước quầy rượu. Cho đến tận giờ bà vẫn chưa thể quen với loạn xì ngầu bấy nhiêu loại rượu. Thứ duy nhất hiện giờ không thấy bán, kể cũng lạ, là cognac Armenia. Còn thì của Pháp, của Hy Lạp, của Tây Ban Nha, của Ý, của Áo, có quỷ mới biết là còn những gì nữa. Suy đi tính lại một lúc đến lâu bà mới chọn thứ cognac Ấn Độ đây, đắt kinh người, nhưng trông có vẻ lạ, mua về, bà cứ đinh ninh thế, để dành cho mấy ngày lễ. Hóa ra nó lại là whisky!
Bà nếm thử chỗ hoa quả trộn whisky - cũng được, nhưng có vị quái đản thế nào ấy. Chẳng biết làm sao hơn, bà đành phải chắt chỗ nước quả - đang dậy mùi thơm nhờ phần nho cắt đôi - ra một cái cốc (thật ra không nhiều lắm, nhưng biết đâu còn dùng được vào việc gì khác). Lấy gì trộn bây giờ? Rượu rum chắc được, bà Irina nghĩ, ít nhất là để trộn món nhồi ngỗng. Để làm nước dùng, bà lấy vang Bồ với mật ong cũng được vậy.
Bà để yên hoa quả trộn rượu rum chừng năm phút. Trong lúc chờ, bà loay hoay với con ngỗng: lôi hết nội tạng ra cho vào chảo, lấy nước rửa sạch con ngỗng rồi dùng giấy lau thấm khô. Gần đây ông Kurt thường hay nói đùa, chỉ riêng để có thứ giấy lau dùng vào công việc bếp núc này cũng đáng tiến hành Bước ngoặt rồi. Bà lạng bớt mỡ đi, lọc bỏ các tuyến nhờn, chọc chọc dưới đôi cánh con ngỗng rồi xát muối trong ngoài. Sau đó, bà nhét món nhồi vào trong và bắt tay khâu bụng con vật lại, một việc làm - từ ít lâu nay, hay nói đúng hơn, từ sau lần bà phải mổ cắt dạ con - khiến những cảm giác rờn rợn cứ nổi lên trong lòng bà... Thế nhưng, cũng chả nên nghĩ đến chuyện ấy.
Bây giờ bà mới sực nhớ bà chưa đốt lò nướng. Bà bật diêm châm bếp lò, rồi vẫn que diêm đang cháy dở, bà châm bếp đun nước và suýt bỏng ngón tay vì, cũng bằng que diêm cháy đã tàn đến đít ấy, bà còn cố châm thêm điếu thuốc. Đoạn, bà thong thả ngó nghiêng chai rượu lỡ mua nhầm. Chỉ độc chữ Single Malt[3] trên nhãn chai, chẳng thấy ghi whisky đâu, hay là in chữ nhỏ nên, do không đeo kính, bà không đọc ra. Bây giờ, ít nhất bà cũng phải nếm xem cái của nợ này nguyên vị ra làm sao. Đúng lúc bà nghiêng chai, toan đưa lên miệng thì ông Kurt hiện ra, đứng ở ngưỡng cửa.
- Tôi chỉ nếm thôi, bà nói.
Bà giơ cao chai rượu lên làm chứng. Song, lúc nãy, do bà đã đổ một ít để ướp hoa quả, cho nên chai đã vơi đi một phần.
- Chà, tuyệt nhỉ, ông Kurt nhăn nhó, giờ chắc tôi phải đón mẹ chứ gì.
- Hượm đấy, tôi cho con ngỗng vào lò xong khắc đánh xe đi ngay.
Ông Kurt giơ hai tay lên cao:
- Tôi gọi taxi cũng được.
- Tôi chưa uống tí nào, bà Irina nhắc lại.
- Bà chạy làm sao được xe nữa, ông Kurt nói. Để tôi đi. Nhưng tôi xin bà, Irushka, bà đừng uống nữa. Hôm nay các con nó về...
- Tôi có uống đâu!
- Thôi, được rồi, được rồi! Nói xong, ông ra khỏi bếp.
Bà Irina đổ xâm xấp nước nóng vào nồi chuyên dùng cho lò nướng, đặt con ngỗng vào đấy, đậy nắp rồi đẩy nó vào trong lò. Bà vặn đồng hồ, để một tiếng rưỡi. Đoạn, bà lấy cây bắp cải tím, bóc mấy tàu lá bên ngoài vứt đi, rồi với lấy con dao to, chém mạnh một nhát bổ đôi cây bắp cải. Rồi bà ực một hơi hết ly nước hoa quả trộn whisky lúc nãy. Trước hết, đấy không phải rượu nhá. Hai là, bà đang cáu tiết đây.
Bà lại cầm con dao lên tay, thái bắp cải tím thành từng miếng... Phải, bà cáu lắm. Không phải chỉ vì ông ấy nghĩ bà uống gì thật - ông ấy mà nghĩ thế, bà cáu là phải! Nhưng cáu nhất là cái giọng trách móc, giận dỗi ấy... Cứ như thể phải đi đón mẹ là chuyện nhọc nhằn lắm không bằng. Rồi bà vì thế mà đâm áy náy trong lòng nữa chứ. Mà đấy là mẹ ông ấy cơ mà! Tại sao cứ đương nhiên là bà phải đến nhà dưỡng lão mới được? Chỉ vì ông Kurt không đi được xe à? Nói cho đúng ra, ông ấy chẳng làm được cái quái gì... Mà đúng là như thế, chứ không sai.
Trong lúc thái rau, bà nghĩ, ông Kurt chẳng lo gì đến việc nhà việc cửa. Vâng, thì trước giờ vẫn là thế rồi. Chỉ có điều gần đây đâm tệ hơn. Bà vẫn biết mọi chuyện đang làm ông ấy sốt vó. Ông ấy đang phải vật lộn với cái gọi là, như gần đây thiên hạ vẫn nói, cuộc “thanh lý” Viện ông. Ông ấy đi biền biệt. Về Berlin nhiều hơn mọi khi, thậm chí có lần còn sang Moskva nữa, vì kho lưu trữ nào đấy ở đó đột nhiên mở cửa. Viết thư, viết bài liên miên. Còn mua hẳn cả chiếc máy chữ mới, chạy điện nhá! Bốn trăm mác chứ ít gì! Gớm cái ông, đến phải nện lên đầu mới chịu mua đôi giày mới mà mang ấy, giờ lại dám bỏ hẳn bốn trăm đồng mác Tây Đức để mua chiếc máy chữ, trong lúc bà đến tận giờ mỗi khi phải đem loại tiền quý giá mới có ấy ra mua bơ mua bánh vẫn còn thấy xót xa trong lòng...
Ấy là trong lúc chưa rõ lương hưu ông Kurt sẽ được bao nhiêu sau đợt chuyển đổi này đấy nhé. Lương hưu của riêng bà thì khỏi bàn. Tự dưng bà phải trình giấy chứng nhận hồi xưa bà đã đi làm ở Slava nữa chứ. Rõ thật quan liêu! Thế mà lâu nay bà vẫn tưởng chỉ CHDC Đức mới quan liêu đến thế... Phần phụ cấp thêm, chắc bà cũng không được nữa (lúc trước, CHDC Đức từng cấp cho bà phần lương hưu dành cho nạn nhân chế độ quốc xã, gọi là để bù phần lương danh dự mà lẽ ra bà sẽ được nhận ở Liên Xô, do bà vốn là “cựu chiến binh”). Bây giờ thật khó mà mong các quan chức Tây Đức sẽ thưởng công cho bà vì từng là lính trong hàng ngũ Hồng quân đánh nhau với quân Đức!... Và, bây giờ ông bà mà mất nốt ngôi nhà này, thì thôi, coi như xong. Nếu họ có để ông bà ở đây sau khi “hoàn sản” đi - (từ này cũng là một trong những từ ngữ sau Bước ngoặt mới thấy dùng)[4] - thì về lâu về dài, ông bà cũng chẳng tiền đâu mà trả. Đời thật trớ trêu, chính do bà xây thêm tầng áp mái và cơi nới thêm phòng cho cụ Nadezhda Ivanovna mà cả diện tích, lẫn tiền nhà sắp tới đây phải trả, tất nhiên, đều tăng gần gấp đôi.
Bà làm một ngụm nhỏ. Đến lúc bà phải chở bà Charlotte về nhà dưỡng lão, hẳn rượu phải đã hết rồi. Một ngụm thôi! Rồi sau đó, bà thề sẽ cất chai rượu vào chạn để thức ăn. Nhưng bà phải làm một ngụm nữa đã. Cứ nghĩ một lúc nào đấy, chẳng bao lâu nữa, một bọn người lạ hoắc sẽ kéo nhau vào đây ở, bà lại thấy đau thắt ruột thắt gan. Và, cứ nghĩ cái cảnh, họ sẽ chẳng ngượng ngùng giữ nguyên mọi thứ như thế này mà dùng, đã thấy tệ, nhưng, còn tệ hơn nữa là hình dung ra cảnh đám chủ nhà mới sẽ cho lột hết mọi thứ trong đây vứt đi. Vì mấy thứ của thời CHDC Đức không còn đủ tốt cho họ nữa mà lại. Bà đã kịp tưởng tượng số gạch tấm tráng men dùng để ốp tường hay lát sàn trong nhà bếp của bà vỡ vụn, chất đống trước cửa nhà... Vâng, vâng, bà còn nhớ rất rõ bà đã chất chỗ gạch tấm lên xe moóc, trong một cái sân sau tối om nào đấy dưới trời mưa như xối ra sao. Bà nhớ lại gương mặt đểu cáng của tay quản gia đã “dè sẻn”, từ lô hàng vốn chỉ dành riêng cho lãnh đạo quận, cho bà mấy vòi nước trộn nóng lạnh đời mới... Bà nhớ lại tất cả những thứ đó, và lúc bà làm thêm một ngụm, dứt khoát là ngụm cuối cùng, bà cũng nhớ lại ông Kurt hai tuần trước đã nói với bà ra sao:
- Thì tôi với bà tìm thuê một căn hộ vừa phải vậy. Căn nhà này đằng nào cũng rộng quá cho tôi với bà!
Nước vẫn rỏ tích tích xuống mặt tấm tôn. Đài lại đưa tin giải thể Liên Xô và, mặc dù bà Irina hôm nay đã nghe tin này không biết bao nhiêu lần, lần này bà vẫn đứng lặng bên cửa sổ, tay vẫn cầm cây bắp cải... Trong giây lát, bà nhìn ra khu vườn còn phủ tuyết, nhưng tuyết đã bắt đầu tan và bà bỗng cảm thấy khó mà tin được rằng đó chính là bà vậy. Có một lần, xưa, xưa lắm rồi... bà chính là người đã bò trườn trên mặt đất lạnh giá như thế kia, bùn lầy, khóc lóc, chửi rủa, các đầu ngón tay xây xước... Mà người thương binh mới nặng làm sao! Còn đoạn đường về chiến tuyến quân ta cứ xa mãi, xa mãi ra... Và, đúng lúc bà đang băn khoăn, nếu bây giờ bà làm một ngụm, thật nhỏ thôi, chỉ để tượng trưng thôi, vì sự cáo chung của Liên bang Xô-viết, liệu có phải đạo hay không, thì phía ngoài có tiếng còi xe.
Bà bước nhanh ra hành lang, nhìn qua cửa sổ ra ngoài. Đúng lúc đó Catrin đang mở cổng, còn Sasha bước từ chiếc xe to màu xám bạc xuống. Chiếc xe Lada bà đỗ bên cạnh chợt trông giống như hiện vật bảo tàng vậy.
Bà gặp Catrin lần cuối vào dịp hè, và vẫn nhớ, lần ấy bà đã nhận thấy rõ sự thay hình đổi dạng ở cô ta. Từ một người đàn bà vốn trông cứ vụng về làm sao đó, ăn mặc, trang điểm rẻ tiền, bỗng dưng cô ta đẹp hẳn ra như nàng tiên trong mộng. Không biết do nhờ quần áo Tây Đức (Catrin đóng bộ âu phục cổ điển sẫm màu) hay do nước da nâu rám nắng (chắc do tắm nắng nhân tạo) nên Catrin đột nhiên trông cứ y như mấy cô người mẫu, ảnh vẫn thường in trong mấy quyển catalog thời trang dạo này tay đưa thư chẳng hỏi han gì cứ thế ném vào thùng thư các nhà. Thêm vào đó, cô ta lại mang giày gót thật cao, đến nỗi vọt lên, cao hơn bà đến những hai cái đầu.
Ngược với vẻ bên ngoài lộng lẫy ấy, cô ta tỏ ra rất rụt rè. Cô cố ý lùi ra sau Sasha, hơi nấp sau lưng anh. Cô mỉm cười, nhỏ nhẹ chào bà Irina và nhìn bà từ dưới lên với vẻ dò hỏi (kể cũng lạ, làm sao cô ta cao lớn thế mà vẫn nhìn bà từ dưới lên được). Thôi, chẳng phải vòng vo gì dài dòng, ngay từ giây khắc đầu tiên, bà Irina đã có ngay cảm giác dáng điệu Catrin giả dối, kịch cọt, thậm chí trêu ngươi bà.
Nhưng, ngay cả Sasha thoạt tiên bà cũng thấy là lạ. Có lẽ chỉ là do mái tóc nó trông khác xưa. Nó cạo cao tóc mai hai bên thái dương theo mốt hiện thời. Mặc chiếc quần jean hơi rộng (trước đây nó chỉ mặc thứ quần chật cứng) và chiếc áo vét, may bằng thứ vải thô bà Irina quên mất gọi là vải gì, trông nó có vẻ đứng đắn, chững chạc hẳn ra. Song, lúc nó ôm lấy bà, bà cảm thấy ngay hơi ấm quen thuộc của nó. Và, vừa thoáng trông thấy ít nhiều tóc bạc trên đầu con trai, bà đã thấy nước mắt chỉ chực trào lên trong mắt mình.
- Kìa, mẹ của con, Sasha nói. Mọi sự đều ổn cả mà.
Bà có cảm tưởng Sasha đang rất hứng khởi. Bà vừa bóc bắp cải vừa nghe con trai kể chuyện, về căn hộ mới - Rồi bố mẹ phải đến thăm đấy!, về chiếc xe mới và về đường xa lộ ở phía Đông đây quá tệ, khiến hai đứa tắc xe cả tiếng đồng hồ, rồi chuyện Paris anh chị vừa đi về nhưng không thích bằng London, mặc dù đồ ăn thức uống ở London dở kinh người; kinh như thời CHDC Đức vậy, Sasha cam đoan thế, rồi kể tiếp hai đứa uổng công tìm fish and chips ở London như thế nào. Trong lúc Sasha kể, Catrin khúc khích tán thưởng và thường xuyên nghiêng người lúc bên này lúc bên kia, đến mức trong bụng bà Irina cứ thấy sôi cả lên.
- Mình lấy gì cụng ly bây giờ mẹ? Sasha hỏi.
- Whisky nhé?
- Cụng gì cũng được, mẹ à. Con đang có cớ để ăn mừng đây. Con sẽ dựng kịch ở nhà hát Moers. Con vừa ký hợp đồng được hai hôm nay.
Bà Irina cố giữ vẻ vui mừng.
- Mẹ này, thật là tuyệt, Sasha nói. Đây là lần đầu tiên con được dựng vở ở nhà hát thật sự nhá.
- Thế thì nào, prost, bà Irina nói - rồi bỗng lặng người.
- Có gì cháy hay sao ấy, Catrin nói.
Đúng thật. Bà quên không vặn nhỏ lửa... Bà nhanh tay lôi cái nồi ra khỏi lò. Nước cạn sạch từ lúc nào, khói bốc mù mịt.
- Để con giúp một tay, Catrin nói.
Song bà Irina dứt khoát ngăn lại.
- Hai đứa đem đồ đạc lên phòng Sasha đi, để đấy mẹ làm.
Bà đóng cửa bếp lại, xem xét sự thể ra sao. Chưa có gì ghê gớm lắm. Bà cắt bỏ miếng da lưng con ngỗng, cạo sạch cái nồi rồi để nó nguội đi. Trong lúc chờ, bà trộn nửa cốc mật ong với ba phần tư lít rượu vang Bồ. Sau đó, bà giội chỗ rượu vang trộn mật ong lên con ngỗng nằm trong nồi, rồi lại đẩy hết vào lò nướng.
- Mọi sự ổn cả chứ, mẹ? Sasha hỏi, thò đầu qua cửa.
- Ổn cả, bà Irina đáp.
- Thế thì mẹ con mình nâng cốc nào, Sasha nâng ly rượu lên.
- Con có khỏe không? bà hỏi anh.
Song, thay vì trả lời bà, Sasha lại hỏi lại:
- Chứ mẹ có khỏe không?
- Khỏe, bà Irina đáp, rồi nhún vai.
- Chuyện gì vậy?
- Anh nào có biết chuyện gì đang diễn ra ở đây đâu. Anh không ở đây mà lại.
- Kìa, mẹ. Thôi mẹ gác chuyện ấy lại nào.
- Rồi họ sẽ xén bớt lương hưu của bố mẹ cho mà xem, bà Irina nói nhanh. Để lướt qua vết thương thật sự đau đớn trong lòng bà: Moers!
- Chuyện vớ vẩn, Sasha nói. Toàn tin đồn nhảm ấy mà. Mọi sự của bố mẹ đều ổn thỏa. Bố mẹ phải hưởng thụ đi. Sang Paris đi! Đến chơi chỗ bọn con đi!
Anh nắm chặt hai vai bà, nhìn sâu vào mắt bà:
- Mẹ này, Catrin không có ý gì với mẹ đâu.
- Thì mẹ có nói gì đâu.
- Thế thì mọi sự ổn cả, đúng không, Sasha nói. Okay? Ổn cả, đúng không nào?
Bà Irina gật gật đầu. Bà gõ bao thuốc cho hai ba điếu tòi ra rồi chìa bao thuốc về phía anh.
- Con còn thêm một tin vui nữa. Sasha tủm tỉm. Con bỏ thuốc rồi.
Một lát sau ông Kurt cũng về. Không có bà Charlotte đi theo.
- Chà, ông nói.
Đoạn, ông miễn cưỡng báo tin bà Charlotte không được khỏe. Thậm chí cả ông, bà cũng không nhận ra. Hầu như không còn tỉnh táo nữa. Bác sĩ bóng gió, bảo có lẽ người nhà lo chuẩn bị cho tình huống xấu nhất là vừa.
Cả nhà lặng im mất một lúc. Sasha đứng ở cửa thông sang nhà kính mùa đông, nhìn ra ngoài (hay anh đang nhìn cây thông Giáng sinh thấp nhỏ, tàn tạ của ông Kurt; dây kim tuyến rối thành búi, tuyết giả bằng bông). Catrin làm bộ mặt đưa đám, như thể bà Charlotte đã chết rồi vậy. Bà Irina thấy bực dọc trong lòng.
Bà biết, bà bực bội là không phải. Nếu có lăn ra chết lúc này, thì bà Charlotte nào có lỗi gì đâu. Thế nhưng, bà Irina vẫn bực. Bà lặng lẽ lui vào bếp gọt khoai tây làm bánh khoai nghiền. Bà cố bào chữa cho sự dửng dưng của bà bằng một dây một chuỗi những trò bà Charlotte bày ra cốt làm nhục bà. Phải, bà vẫn chưa quên bà phải làm sạch các đường hoa văn khắc trên giá treo quần áo ra sao. Chưa quên chuyện mụ định gán con mẹ Gertrud cho ông Kurt thế nào... Bà đặt nồi khoai tây lên bếp rồi rót cho mình một ly whisky (thì đằng nào chốc nữa bà cũng không phải chạy xe nữa) và tự nhủ, đấy đúng là thời kỳ khổ sở nhất trong đời bà. Khổ hơn cả thời chiến. Kinh hoàng hơn cả trận pháo kích đầu tiên của quân Đức. Nói có ma quỷ chứng giám!
Bà làm một ngụm whisky. Thứ rượu gì đến mạnh! Rồi châm điếu thuốc. Bà chợt thấy buồn cười nghĩ đến cái quai cầm thùng rác bà Charlotte tặng bà dịp Giáng sinh năm ngoái, cái quai đã cũ và hoen gỉ. Chuyện ai mà tin được!... Song, chẳng nên trách cứ bà ấy nữa. Bà ấy già cả, lú lẫn, bây giờ đến lúc hấp hối lại chỉ một thân một mình, trong nhà dưỡng lão. Mai mình vào thăm bà ấy, bà Irina nghĩ bụng. Gì thì gì!
Bà đặt ghé điếu thuốc lên mép chiếc gạt tàn rồi bắt tay mài khoai tây tươi. Làm bánh khoai tây nghiền, kiểu Thuringen, nửa phần khoai sống, nửa phần khoai chín. Đúng ra, thứ này hơn thứ kia chút đỉnh. Nhưng nhiều ít thế nào nhỉ? Quyển sách dạy nấu ăn nằm đâu đây mà. Bà Irina quay qua quay lại tìm cuốn sách dạy nấu ăn, nhưng một lúc sau, bà chợt hiểu, nào bà có tìm sách đâu. Đầu óc bà vẫn quẩn quanh những ý nghĩ về bà Charlotte... Bởi vì, phải nói là hai năm trở lại đây, hay đúng hơn, từ ngày lão Wilhelm lăn đùng ra chết - lão chết đúng vào sinh nhật lão chứ lại, đúng vào lúc chẳng ai ngờ, dù tuổi lão đã chín mươi - phải, phải, từ ngày lão Wilhelm đột ngột lăn ra chết, tính khí bà Charlotte thay đổi một cách lạ lùng. Và, điều đáng ngạc nhiên không phải là ở chỗ bà ta bỗng nhiên như hóa điên (thì từ trước đến giờ bà ấy chẳng vẫn hơi điên điên khùng khùng thế nào đó rồi hay sao), mà là ở chỗ bà ấy tự dưng dịu dàng, thân thiện hẳn ra. Đột ngột hết sức, tuồng như tính khí độc địa lâu nay bà ta vẫn ôm ấp trong lòng bỗng vụt bay biến đi vậy. Bà ta tự dưng quay ra gọi bà Irina là con gái yêu. Bà ta viết gửi ông Kurt những bức thư lằng nhằng đầy rẫy những lời yêu thương đằm thắm, hoặc đang đêm, bà ấy gọi điện chỉ để cảm ơn vì một chuyện rất vặt vãnh nào đấy... Rồi cho đến một đêm, trên người độc chiếc quần lót dài, tay xách chiếc va-li con con từ thời Mexico, bà ta hiện ra trước cửa nhà, cất tiếng hỏi liệu bà có được ngủ nhờ ở cái phòng vẫn để trống từ ngày cụ bà Nadezhda Ivanovna bỏ đi không. Lần này thì ông Kurt khăng khăng không chịu. Đành rằng bà Irina chẳng muốn bà Charlotte ở chung nhà này thật, thế nhưng, đẩy bà cụ vào nhà dưỡng lão thì bà Irina lại thấy phũ phàng quá. Và, dẫu bà Charlotte chịu nhập nhà dưỡng lão không chút kêu ca, phàn nàn gì, mỗi lần vào đấy thăm bà cụ, nhìn cảnh cụ bơ vơ giữa bấy nhiêu người, ai nấy già cả, mắt mũi đờ đẫn, dò dẫm trong các hành lang của nhà dưỡng lão, bà Irina thường vẫn không cầm được nước mắt...
Sách nấu ăn ghi, gọt khoảng hai phần ba số khoai tây rồi dùng bàn mài, mài thật mịn... Bà Irina gắng xoay xở với lời hướng dẫn sơ sài đó... Phần nào hơn phần nào đây... Lạy Chúa, bà phải thôi, không uống nữa mới được. Một ly nữa thôi! Bà cần một ly này nữa để xua bớt nỗi chua xót đang dồn ứ trong lồng ngực bà. Bởi dù bà Charlotte có là người thế nào chăng nữa, dù bà ấy có gây những chuyện gì đi nữa, thì bà cũng không thể tưởng tượng nổi một lễ Giáng sinh không có mặt bà ấy. Không có bà Charlotte trong bộ áo choàng lông thú, không có cái giọng chút chít như chuột kêu, không có những lời khen giả dối, những lời khoe khoang rỗng tuếch, không có túi vải dederon đựng vài món quà mà lúc mở ra trông đến phát ngượng ấy ư?! Và, dẫu cái quai đeo thùng rác mà bà Charlotte mặt mày tươi roi rói đưa tặng bà có là món quà ngớ ngẩn nhất trần đời đi nữa, thì bà Irina vẫn cảm nhận thấy rõ ràng đấy là món quà đầu tiên và duy nhất xuất phát tự đáy lòng...
Thêm một ly, bà tự nhủ. Thêm một ly, vì bà Charlotte, đang hấp hối trên giường bệnh.
Từ phòng trong vọng ra tiếng hai vị đàn ông đang tranh luận. Vẫn chuyện mọi khi, về nạn thất nghiệp, về chủ nghĩa xã hội... Những gì đang diễn ra ở đây chỉ là cuộc bán tống bán tháo CHDC Đức mà thôi, ông Kurt nói. Bà Irina nghe mấy chuyện này từ lâu. Hễ có ai đến thăm là lại chẳng có chuyện gì khác ngoài những chuyện như thế này. Song, đúng ra thì chẳng còn mấy ai đi thăm hỏi nhau nữa. Thiên hạ đột nhiên trở nên bận bịu. Mặc dù ai nấy hầu như đều thất nghiệp cả. Kể cũng lạ, bà Irina nghĩ bụng. CHDC Đức đã phá sản từ lâu rồi, bà nghe tiếng Sasha nói, tự nó, nó đã bán hết rồi... Tiếp theo là mấy con tính gì đó bà không hiểu hết... Nếu bây giờ lương ở đây một chuyển một, ông Kurt nói, trong khi bà Irina vẫn nghĩ đến tỷ lệ hai phần ba, thì các xí nghiệp ở đây chẳng mấy chốc đều phá sản hết. Nhưng Sasha lại lên tiếng, nếu họ không trả lương theo tỷ lệ một ăn một thì người ta sẽ kéo nhau sang bên kia hết lượt cho mà xem... Tỷ lệ một trên một, bà Irina nghĩ. Hay một trên hai phần ba... Con không hiểu bố, Sasha nói, chính bố lúc nào cũng bảo chủ nghĩa xã hội hết thời rồi. Hóa ra bố chỉ nói suông thôi ư... Bà bỗng cảm thấy mọi sự đều rất xa vời... Tôi không nói chuyện CHDC Đức, tôi nói về chủ nghĩa xã hội kia, một chủ nghĩa xã hội chân chính và dân chủ kia! Bây giờ đến bánh khoai tây nghiền bà cũng thấy thật xa vời... Làm gì có thứ chủ nghĩa xã hội nào dân chủ chứ, bà nghe tiếng Sasha nói. Tiếng ông Kurt đáp lại. Từ trong bản chất, chủ nghĩa xã hội đã là dân chủ rồi, bởi vì quá trình sản xuất do tự tay người sản xuất...
Bà Irina lấy chiếc nĩa thử xem khoai đã chín chưa... Thế nào mà chả được, bà nghĩ bụng. Cãi nhau toàn chuyện vớ vẩn... Ăn Giáng sinh lần nữa trong nhà này. Lần nữa làm ngỗng thầy tu. Một lần nữa làm bánh khoai tây nghiền, cho đúng phép đúng tắc. Rồi sau đó, bà tự nhủ, các vị cứ việc khênh tôi đi... Mà khênh thế nào để chân ra trước nhá. Nâng cốc nào! Bà dốc nốt chỗ rượu còn lại trong ly vào họng. Nhưng trong ly có còn giọt nào nữa đâu. Thôi, thế là bà dốc nốt chút rượu còn lại trong chai ra rồi bắt tay bóc vỏ khoai tây luộc. Tự nhiên, bà nghe tiếng hai bố con nói đâu rất gần.
- À ra thế, ông Kurt nói. Ra bây giờ không ai được cân nhắc, suy nghĩ về con đường nào khác con đường chủ nghĩa tư bản đấy! Thật là tuyệt! Thì ra đấy là nền dân chủ của các anh đấy...
- Chà, nhờ ơn Chúa nên trong thời chủ nghĩa xã hội của nợ ấy của bố, bố cũng được phép cân nhắc chọn con đường nào khác cơ đấy.
- Anh đúng là bị mua chuộc hết cỡ rồi, ông Kurt nói to.
- Bị mua chuộc à? Con mà bị mua chuộc à? Suốt bốn chục năm trời bố phải câm như hến, Sasha kêu lên. Bốn chục năm ròng, bố không dám hé răng nói một lời nào về những năm tháng tuyệt vời bố phải trải qua ở Liên Xô.
- Rồi tôi khắc làm việc ấy...
- Vâng, bây giờ bố mới làm, vào lúc chẳng còn ma nào màng đến nữa!
- Vậy anh đã làm được gì nào! Giờ đến lượt ông Kurt cũng gào lên. Những việc anh hùng hảo hán của anh đâu nào!
- Con nhổ toẹt vào đấy, Sasha gào đáp lại, con xin nhổ toẹt vào cái xã hội lúc nào cũng cần có anh hùng hảo hán ấy của bố!
- Còn tôi, tôi cũng nhổ toẹt vào cái xã hội làm hai tỷ người phải đói khổ ấy của anh nhá.
Đột nhiên bà Irina hiện ra, đứng giữa phòng. Đến bà, bà cũng chẳng biết bà vào phòng lúc nào. Bà đứng giữa phòng, hét rõ to:
- Thôi đi nào!
Mọi người lặng im trong giây lát. Rồi, bà nói tiếp:
- Lễ Giáng sinh.
Đúng ra, bà định nói: Hôm nay là lễ Giáng sinh. Bà cũng muốn nói, mấy tháng rồi, bây giờ Sasha mới có dịp về chơi. Thì bố con vui vẻ với nhau có được không. Song, mặc dù đầu óc bà vẫn hoàn toàn tỉnh táo, mồm miệng bà chẳng hiểu làm sao không nói được thành lời.
- Lễ Giáng sinh, bà nói, rồi quay người lui trở lại vào bếp.
Tim bà đập thình thịch. Bà đột nhiên thấy ngạt thở. Bà chống tay, tựa vào bồn rửa, đứng yên như thế một lúc. Bà nhìn cái bát tô bê bết tiết ngỗng nãy giờ vẫn nằm bên bồn rửa... Chết rồi, bà quên khuấy chỗ nội tạng ngỗng. Bà nắm lấy con dao to dùng để thái thịt... Nhưng sao bỗng nhiên bà không làm được gì nữa cả. Đến những thứ trong tô bà cũng không chạm tay vào được nữa. Bà bỗng có cảm giác như đấy là nội tạng của chính bà vậy, tuồng như đấy chính là những gì họ đã mổ và cắt từ bụng dưới của bà ra, chỗ đã làm bà đau đớn vậy...
- Con giúp được gì không ạ? Giọng Catrin cất lên, niềm nở, thân mật. Con làm nốt chỗ bột khoai nhá...
- Để đấy mẹ làm, bà Irina nói. Bà định bảo đây là bánh Thuringen nhưng lại thôi, tốt nhất là không nên nói những từ quá khó như vậy. Thay vào đấy, bà nói: Ấy là nửa này nửa kia đấy... Thế nhưng hơn một ít...
- Vâng, con biết rồi, Catrin đáp. Mẹ bỏ bao nhiêu khoai tây sống vào đây rồi?
Bao nhiêu khoai sống ư?
- Để đấy mẹ làm, bà Irina lại nói.
- Trông như năm, sáu củ thì phải, Catrin nói rồi với tay lấy cái bàn mài. Chà, cũng phức tạp ra phết đấy nhỉ...
Catrin nói rất nhanh, quá nhanh, nhưng bà Irina lại phải mất một lúc mới bắt được những âm thanh nhỏ nhẹ, tung tăng nhảy nhót ấy để xếp lại thành câu. Và, chờ bà xếp xong thì nghe đại loại như sau:
- Mẹ này... dạo này có bán sẵn cả bột bánh khoai tây nghiền... Bột, nói đúng ra... cũng được lắm... Con ghi lại... nhãn hàng... cho mẹ nhé.
Bà Irina nắm lấy bàn mài khoai trên tay Catrin.
- Con xin lỗi, Catrin nói. Con chả có ý gì đâu... Con chỉ thấy mẹ sẽ đỡ mất công thôi.
- Để. Đấy. Mẹ. Làm. Bà Irina nói dằn từng tiếng.
Đến lúc Catrin đi rồi, bà mới nhận ra, hóa ra bà vẫn cầm lăm lăm con dao thái thịt trên tay.
Bà bỏ dao xuống. Đứng dựa một lát vào bồn rửa. Lúc hít vào, bà thấy ít đau hơn. Bà hít vào. Nhưng lúc này, giọng hai vị đàn ông lại vang lên.
- Có lẽ vì bố bị tù như thế chưa đủ! Lẽ ra chúng nó phải hành hạ bố thêm mười năm nữa!
Chỗ nội tạng con ngỗng bắt đầu nhảy múa trước mắt bà.
- Anh chưa hề biết chủ nghĩa tư bản nghĩa là gì đâu.
Bà Irina nhìn lên lên tường, gắng tập trung vào mấy tấm gạch ốp.
- Chủ nghĩa tư bản giết người, ông Kurt hét. Chủ nghĩa tư bản đầu độc hết thảy! Chủ nghĩa tư bản sẽ làm tiêu tan trái đất này cho mà xem...
Bà Irina lại thở ra. Mười sáu giờ, Đài phát thanh Đức, tiếng trong đài vang lên. Liên Xô lại bị giải thể lần thứ ba. Tuy thế, bà vẫn hơi băn khoăn. Về thời tiết.
- Tám chục triệu người chết, Sasha gầm lên. Tám chục triệu!
Đấy chính là bà ư? Hai cánh tay. Bụng. Vì Tổ quốc, vì Stalin. Vố lừa đảo đến là đẹp. Giá mà ta chỉ cần hít vào thôi...
- Hai tỷ người, ông Kurt gào đáp lại.
Bà đổ tuột của nợ ấy, chỗ khoai tây ấy, vào thùng rác. Rồi bà đeo thứ khỉ gió nọ vào tay. Chỉ có điều đeo găng tay... khó mở cái chai quá. Nâng cốc mừng Tổ quốc nào! Mừng Stalin nào! Mừng tất tật những ai đã đánh lừa bà nào!
- Phải, bọn trẻ châu Phi, ông Kurt hét to. Tôi nói có gì buồn cười mà mặt anh nhăn nhở thế!
Bà lôi con ngỗng ra khỏi lò. Con ngỗng, con ngỗng đần độn. Nó nằm chình ình ra đấy. Vết rạch ở bụng nó bục ra, toang hoác. Bà thọc tay vào đấy, cũng thấy đau... Dùng tay không, bà lôi chỗ bầy nhầy ra. Khối nhồi nóng ran ở tay... nhưng biết làm sao được. Bà hít vào. Được cái phần nội tạng vẫn còn nguội. Bà vơ tất tật thành một mớ. Rồi vốc một vốc, bà lại nhét hết cả vào. Con ngỗng đần độn. Và, trong lúc tay bà vẫn đang trong lòng con vật, phần nội tạng nguội vẫn còn trên tay, ngoài nóng, trong nguội... thì mọi thứ bỗng trơn tuồn tuột. Toàn bộ căn bếp. Các tấm gạch tráng men ốp. Mọi thứ nhảy múa. Có điều, đấy là gạch tấm lát sàn nhà.
Catrin đỡ tay bà.
- Đừng có đụng vào tôi, bà Irina lúng búng nói.
- Kìa mẹ, Catrin nói.
Và bây giờ thì chút cặn còn sót lại ấy, nó bật ra. Tự bật ra. Tự phụt ra thành tiếng kêu. Cái phần nhỏ nhoi còn sót lại ấy, nó dính chặt vào tiếng kêu bà phụt ra:
- Đừng có đụng vào tôi, đồ thịt thối!
Rồi bà thấy sàn nhà áp lại gần. Mấy miếng gạch tấm lát sàn nhà. Chúng nó nhảy múa. Chỉ con ngỗng là nằm yên. Một lúc lâu. Nó nằm yên trên sàn nhà lát gạch tấm tráng men. Hừ, con ngỗng, con ngỗng đần độn ấy. Mổ toang hoác ở giữa bụng!
- Thôi, thế là xong, Sasha nói.
Còn phải khâu bụng nó lại đã, bà Irina tự nhủ.
[1] Một loại sợi bông vô cơ nhân tạo, vốn được dùng nhiều làm vật liệu xây nhà lắp ghép ở CHDC Đức trước 1990.
[2] Thành phố bên sông Rhein, thuộc bang Nordrhein-Westfalen phía Tây CHLB Đức.
[3] Một loại whisky đặc biệt, cất từ mạch nha (malt) và bắt nguồn từ một lò cất duy nhất (single), khác với blended whisky là hỗn hợp từ nhiều loại khác nhau.
[4] Sau Bước ngoặt, Quốc hội Liên bang Đức thông qua luật hoàn trả tài sản (nhà cửa, đất đai, nhà máy...) đã quốc hữu hóa dưới thời CHDC Đức.
