Cuốn sách của ông Taverniere chất chứa vô số sai lầm và chương thứ XIII có thể coi là sai từ đầu đến cuối. Tôi đã bỏ công sức và thời gian tìm hiểu qua rất nhiều người có địa vị và có học thức ở Đàng Ngoài nhưng không nghe ai nói đến chuyện nghi lễ trang nghiêm và long trọng trong dịp Vua lên ngôi mà Taverniere cho rằng được trang hoàng hết sức lộng lẫy. Tôi e là ngay bản thân người Đàng Ngoài cũng chưa từng bao giờ chứng kiến một lễ đăng quang nào trong số các đức Vua của họ.

Người dân bản xứ cho tôi biết rằng họ không có thói quen tô vẽ bề ngoài sang trọng cũng như sự phô trương thái quá. Khi Vua hoặc Chúa qua đời, dân chúng trong toàn vương quốc không được trưng ra những gì thể hiện sự mừng vui hay xa hoa, tỉ như đeo vàng bạc hay chưng diện quần áo xa xỉ. Mặt khác, những người dùng nó sẽ phải chịu rất nhiều điều tai tiếng. Quan lại cũng vậy, trong lúc quốc tang không được mặc trang phục xa xỉ, không được cưỡi ngựa, không được cưỡi voi, đi kiệu, nằm võng cáng... Trang phục càng thô ráp và bần tiện càng được đánh giá là đúng mực, đặc biệt đối với những người có phẩm trật cao và những người cùng huyết thống. Cùng với đó là nhiều quy định khác nữa.

Lễ nghĩa duy nhất mà quan lại thực hiện trong dịp này là quỳ lạy trước vị tân Vương - người sẽ mời quan lại vài món ăn nhưng không xa hoa như những dịp lễ mừng công khác bởi lúc này ông đang phải để tang người cha quá cố. Ai đó sẽ hỏi không biết người ta có tổ chức đăng quang cho Vua (người mà ở thời điểm hiện tại chẳng có mấy hứng thú với chuyện quốc gia đại sự) một cách trọng thể và tráng lệ hay không? Chắc chắn rằng họ sẽ tổ chức đến một mức độ nào đó, tương tự như tổ chức cho Chúa khi ông lên nắm quyền. Dù là tiếm quyền của Vua Lê, Chúa vẫn chi phối mọi việc và nhìn chung ông vẫn là người được kính trọng và sùng bái nhất.

Khi tôi từ Xiêm về đến Đàng Ngoài vào năm 1682, Chúa vừa mới qua đời. Vị Thế tử lên kế vị một cách lặng lẽ, không khua chiêng đánh trống gì cả, lặng lẽ đến nỗi phía ngoài phủ Chúa chẳng ai hay biết là bên trong có sự thay đổi về quyền lực. Vị Chúa mới không chấp nhận quan lại đến chúc tụng, cũng không cho phép người lạ vào chầu dù là để chia buồn với việc cha ông qua đời hay chúc tụng ông lên ngôi. Chỉ có lễ vật gửi đến là được nhận. Vậy là chẳng cần lễ nghi long trọng gì, vị Chúa mới đã lên kế vị. Chẳng nghi ngờ gì nữa, Chúa sẽ chẳng bao giờ hạ cố để cho Vua vượt quá bản thân mình trong việc tổ chức lễ lên ngôi, không chỉ vì ông sẽ phải tốn kém để chi phí cho việc đó, mà còn xuất phát từ nỗi lo sợ rằng việc đó sẽ vô tình làm tăng thêm uy danh của nhà Vua đối với dân chúng.

Không hiểu ông Taverniere lấy ở đâu ra để kể về những điều hoàn toàn xa lạ với phong tục của xứ này, khẳng định chắc chắn như đinh đóng cột rằng anh trai mình đã tận mắt chứng kiến những điều thêu dệt được dựng lên một cách tài tình. Ông Taverniere thật hoang đường khi nói rằng trong dịp lễ linh đình này tất cả súng thần công trên tường thành của hoàng cung đều khai hỏa, trong khi chẳng có, cũng chưa từng có trước đây, mấy khẩu thần công ra hồn; rằng toàn bộ quân sĩ ở tiền tuyến được triệu về, vậy thì có khác gì mở cửa ra để mời quân Đàng Trong - những kẻ luôn dõi mắt để ý từng li từng tí động tĩnh của quân Đàng Ngoài để tràn vào chiếm lấy hai tỉnh phía Nam, nơi các vị Chúa tiền nhiệm đã khổ công để thu phục lại; rằng quân đội thề nguyện trung thành với đức Vua và triều đình, sẽ chiến đấu quên mình để tiêu diệt quân xâm lược Trung Quốc, trong khi chúng ta đều biết Đàng Ngoài vẫn phải triều cống thiên triều phương Bắc (hiện nay do người Mãn cai trị) và tìm đủ mọi cách để tránh làm người Tàu phật ý nhằm tránh bị thôn tính; rằng trong ngày lễ lên ngôi, nhà Vua tiêu tốn lên đến một triệu panes[1] vàng, tương đương với khoảng 150 triệu crown bạc, số tiền mà tôi cho rằng có vét cả vương quốc Đàng Ngoài cũng khó có thể đạt được (cho dù ông Taverniere cố chứng minh rằng quốc vương Đàng Ngoài có mọi của cải giàu có như nhà Vua Croesus[2]); rằng nhà Vua ban thưởng cho quan lại kể cả những quan lại không biết tên hoặc chưa bao giờ nghe đến trong vương quốc; rằng Vua ban tặng vô số đồng panes vàng và bạc cho vị thống soái - tức là Chúa - người luôn cấp tiền cho Vua; rằng lễ hiến tế kỳ vĩ đến mức hằng hà vô số gia súc bị xẻ thịt, như vậy khác gì đình trệ việc cày cấy và nông dân thì ngồi chơi xơi nước cho đến lúc đói mục xương.

Sau khi mô tả về bữa tiệc tùng linh đình là những thứ khác như sư sãi, pháo hoa, tổ yến... Những điều hết sức phi lý và hoàn toàn đối lập với những gì thực tế nên tôi không cần nhắc tới nữa. Tôi nghĩ rằng những gì ông Taverniere mô tả có vẻ gần gũi với xứ Xiêm chứ không phải Đàng Ngoài, vậy nên chắc là ông ấy đã đem kiến thức ra áp dụng nhầm chỗ mất rồi. Về việc nhà Vua đi ra khỏi hoàng cung sẽ được mô tả ở chương sau.

Những quý bà có địa vị khi đi ra ngoài tùy theo thứ bậc mà được ngồi kiệu có màn che hoặc võng cáng do người hầu khiêng. Người Đàng Ngoài không có tục che giấu phụ nữ không cho công chúng nhìn như người Hồi hay người Trung Quốc vẫn làm.

Dịp đản nhật được người Đàng Ngoài tổ chức rất chính xác, từ người quyền quý đến kẻ tiện dân. Tùy theo năng lực của mỗi người mà người ta tổ chức to hay nhỏ, từ tiệc tùng đến âm nhạc và các trò chơi, ngoại trừ pháo hoa. Như đã nói ở phần trước, người dân ở đây rất thích các trò chơi. Vào dịp này cả trẻ em, bạn bè, người thân cũng đến thăm hỏi để thêm phần vui vẻ và trang trọng.

Còn như Taverniere nói đức Vua hào phóng ban ngay một lúc cho các Hoàng tử và Thái tử 1.000 panes vàng (trị giá thực khoảng 150.000 đô-la) kèm theo 500 nén bạc (hơn 7.000 đô-la) thì tôi cho là điều hoàn toàn không thể, bởi nguồn thu hằng năm của Vua không quá 8.000 đô-la. Ông Taverniere cũng nhầm khi tính toán rằng số panes vàng và bạc nén đó chỉ tương đương với 120.000 đồng bảng.

Về người kế vị Vua, chính bản thân nhà Vua cũng không biết được người con nào sẽ kế vị mình nếu như nhà Vua có nhiều con trai. Thậm chí nếu nhà Vua chỉ có một con trai, chưa chắc người con đó sẽ được kế vị bởi Chúa là người quyết định chọn người nào ông ưa, miễn là thuộc dòng dõi hoàng tộc. Tuy nhiên, Chúa hiếm khi gạt bỏ Thái tử khỏi ngai vàng, trừ khi vì lý do trọng đại hoặc do những động cơ cấp bách về chính trị.

❀ ❀ ❀

[1] Panes: đồng tiền cổ, ngày nay không còn dùng nữa.

[2] Croesus: vua xứ Lydia từ năm 560 đến năm 546 TCN; năm 547 TCN, Croesus bị quân Ba Tư đánh bại. Trong thành ngữ Hy Lạp và Ba Tư, “Croesus” có nghĩa là người cực kỳ giàu có.