Dẫn lời

Mạch đập của lịch sử không một ai có thể nắm giữ, cho nên hiện thực không thể lựa chọn lại từ đầu. Cùng với sự hình thành cục diện các cường quốc tranh bá trong lịch sử cận đại, nước chư hầu Lưu Cầu của Trung Quốc cũng đã khép lại cuộc đời đầy màu sắc truyền thuyết của mình. Thế nhưng, vương quốc Lưu Cầu tuy đã lùi xa, tinh thần và linh hồn của nó vẫn còn tồn tại, và sẽ tiếp tục để lại cho chúng ta những suy ngẫm vô tận về lịch sử lẫn hiện thực.

Trung Quốc nhiệt liệt mời Mỹ đứng ra hòa giải

Mặc dù triều đình nhà Thanh không thể xuất binh cứu viện, nhưng với tư cách là quốc gia tông chủ, triều đình nhà Thanh từ đầu đến cuối vẫn không thừa nhận việc Nhật Bản thôn tính Lưu Cầu. Triều đình nhà Thanh đã tiến hành nhiều lần giao thiệp với Nhật Bản, trình bày rõ quan điểm cơ bản về vấn đề Lưu Cầu: Thứ nhất, Trung Quốc và vương quốc Lưu Cầu trong lịch sử quả thực tồn tại quan hệ tông – phiên; thứ hai, bày tỏ sự kháng nghị đối với hành vi xâm lược vương quốc Lưu Cầu của Nhật Bản; thứ ba, vấn đề quy thuộc của Lưu Cầu có liên quan đến cả Trung Quốc và Nhật Bản, Trung Quốc phản đối Nhật Bản trực tiếp xuất binh chiếm đóng thôn tính Lưu Cầu. Ngoài việc trực tiếp giao thiệp với Nhật Bản, triều đình nhà Thanh cũng vẫn luôn thông qua các thủ đoạn ngoại giao để kháng nghị với Nhật Bản. Lúc này, cựu Tổng thống Mỹ - tướng Grant đi du lịch Viễn Đông đến Trung Quốc, phía Trung Quốc cảm thấy đây là một cơ hội hòa giải, thế nên, Lý Hồng Chương đã có buổi hội đàm với Grant vào ngày 23 tháng 4 năm này, thỉnh cầu Grant hòa giải vấn đề giữa Trung Quốc và Nhật Bản về Lưu Cầu. Đồng thời, Hà Như Chương ở Tokyo tích cực tìm kiếm sự giúp đỡ từ các công sứ các nước. Ngay vào lúc này, công sứ Mỹ tại Nhật đã bình an trở về Nhật Bản. Theo lời vị công sứ này, quốc hội Mỹ đã đưa ra tuyên bố, nếu Trung Quốc ngỏ lời mời, Mỹ nhất định sẽ đứng về phía Trung Quốc để giúp đỡ. Hà Như Chương vào ngày mùng 7 tháng 4 đã đem chuyện này nói cho Lý Hồng Chương hay, hơn nữa còn nhắc nhở Lý Hồng Chương rằng, ngài có thể đợi đến cơ hội Grant thăm Trung Quốc để ông ấy giúp Trung Quốc một tay. Bản thân Lý Hồng Chương vốn dĩ đã có ý định thỉnh cầu Grant, nay lại thấy hành động này của Hà Như Chương, cảm thấy hai bên tâm ý tương thông, liền bàn bạc quyết định nhờ Grant nhất định phải giúp đỡ Trung Quốc. Lý Hồng Chương còn viết thư cho Hà Như Chương rằng, cậu ở Nhật Bản chỉ có một mình, cô lập không chỗ dựa, tôi đã nói ổn thỏa với Grant, bảo ông ấy đến lúc đó chiếu cố cậu, còn cậu thì cũng phải chủ động tiếp xúc và bàn bạc nhiều hơn với Grant. Đến đây, có lẽ đã là “vạn sự câu bị，chỉ khiếm đông phong” (vạn sự đã chuẩn bị xong, chỉ còn thiếu gió đông), chỉ chờ Grant đi đến Nhật Bản mà thôi. Lại nói tướng Grant rời khỏi Trung Quốc, đi tới Nhật Bản, đi cùng còn có trợ lý kiêm phó tướng của ông là John Russell Young, cùng với lãnh sự Mỹ tại Thiên Tân là Dennison và những người khác.

Nhật Bản mượn cớ “hàm thi” để từ chối hòa giải

Theo lý mà nói, sau khi Grant đến Nhật Bản thì phải tiến hành theo kế hoạch đã bàn bạc từ trước mới đúng, chiểu theo nguyện vọng mà hai bên đã đạt được trước đó, Grant nên tiếp kiến công sứ Trung Quốc tại Nhật là Hà Như Chương. Nhưng sự đời trái ngược với mong đợi, hoàn toàn đi ngược lại với suy nghĩ của Lý Hồng Chương và những người khác, sau khi Grant đến Nhật Bản, Hà Như Chương đã mấy lần xin gặp mặt nhưng Grant đều không gặp Hà Như Chương. Ngược lại, Grant vẫn luôn tiếp xúc với phía Nhật Bản, trợ lý của Grant là John Russell Young đã nói với phía Nhật Bản rằng chúng tôi muốn hòa giải. Mà thái độ của Nhật Bản thì cứng rắn, bày tỏ vẫn chưa đến lúc cần nước thứ ba hòa giải, mà khi John Russell Young chỉ ra việc Nhật Bản xử lý vấn đề Lưu Cầu trước đó không tuân theo luật pháp quốc tế để thương lượng với Trung Quốc, thì Nhật Bản liền đùn đẩy hoàn toàn trách nhiệm lên một chuyện nhỏ. Chuyện gì? Chính là bản hàm thi đó của Hà Như Chương, nói rằng Hà Như Chương “không quen thuộc thể lệ giao thiệp, văn phong câu chữ trong công văn gửi Bộ Ngoại giao trước đó không thỏa đáng, có ý sỉ nhục Nhật Bản, cho nên không tiện trả lời, vứt xó không thèm đếm xỉa.” “Hàm thi của công sứ họ Hà không thỏa đáng, sỉ nhục quá quấy, thật sự là mất mặt.” Đây là nguyên văn lời của bọn họ, tóm lại là, hàm thi của công sứ Hà Như Chương có những từ ngữ sỉ nhục Nhật Bản chúng tôi, bọn tôi cảm thấy rất mất mặt, nên đã không thèm để ý tới. Sau đó lại nói nếu Trung Quốc có thể rút lại bản hàm thi này, Nhật Bản chúng tôi vẫn vô cùng sẵn lòng thương lượng. Chiêu này của Nhật Bản rất lợi hại, tại sao lại nói lợi hại? Bọn họ biết Hà Như Chương có thái độ cứng rắn trong vấn đề Lưu Cầu, là một kẻ chủ xường cứng rắn, hắn sẽ không rút lại hàm thi đâu. Sao Nhật Bản lại biết được? Bọn họ đã sớm thăm dò rồi, từ trước đó, khi Grant còn chưa đến Nhật Bản, Terajima Munenori của Nhật Bản đã đề xuất với Hà Như Chương rằng chúng ta bàn bạc chuyện rút lại hàm thi đi, nhưng Hà Như Chương đã bày tỏ là “chưa tiện chuẩn y”. Lời lẽ ngoại giao, chính là ý không được lắm, không dễ giải quyết cho lắm, xem ra nhà ngoại giao Hà Như Chương này vẫn đạt chuẩn, những từ uyển chuyển trong ngoại giao dùng vẫn rất khéo léo. Đồng thời, Hà Như Chương nắm bắt cơ hội Grant sắp đến Nhật, viết thư cho Bộ Ngoại giao Nhật Bản, phát công hàm, chất vấn rằng đã các người nói Lưu Cầu là nước phiên thuộc của các người, vậy xin hỏi năm tháng sách phong Lưu Cầu của các người là năm nào, tháng nào, ngày nào. Kết quả là Bộ Ngoại giao Nhật Bản đã viết thư hồi âm. Hồi âm thế nào? Những điều Hà Như Chương hỏi thì hoàn toàn không đáp lại một câu nào, chỉ lặp đi lặp lại rằng bản hàm thi đó có “chữ nghĩa thiếu nhã nhặn”, lại còn nói Nhật Bản chúng tôi từ trước đến nay chưa từng giải thích nguyên do sự kiện Lưu Cầu cho ông Hà Như Chương nghe, nghĩa là ông Hà Như Chương đây hoàn toàn không biết nội tình sự kiện Lưu Cầu, ý gì, đã hiểu chưa? Chính là chúng tôi còn chưa nói cho ông biết Lưu Cầu rốt cuộc là thế nào cả, ông cái gì cũng không biết thì sủa bậy cái gì. Trong thư hồi âm còn nhắc tới việc, chuyện này chúng tôi đã giao cho đại sứ tại Trung Quốc là Shishido Tamaki rồi, ông ta sẽ gánh vác toàn bộ trách nhiệm thương lượng với Tổng lý Nha môn của các người. Ý tứ vô cùng rõ ràng, chính là chuyện này không cần ông Hà Như Chương đây quản nữa, ông đừng có xen vào lôi thôi nữa. Các người không phải cứng rắn lắm sao? Đá văng các người ra, xem các người còn cứng rắn thế nào được nữa? Chiêu này cực kỳ hiểm độc. Lúc bấy giờ Hà Như Chương rất cứng rắn trong vấn đề Lưu Cầu, quan điểm không giống với Lý Hồng Chương.

Như Chương hiểu rõ Trung Quốc lúc này tuyệt đối không phải là lúc dùng binh, bèn lo lắng người Nhật, cũng như ân điển rộng lớn của triều đình ta, tất không vì chốn đất đai bằng bàn tay mà giương oai đao phạt. Khua môi múa mép, e rằng không có hồi kết. Dù cho kết cục thế nào, so với việc nhẫn nhịn không nói tiếng nào như ngày nay, thì bên kia vẫn tốt hơn bên này. Cho dù cuối cùng không có thời hạn, nhưng người Nhật có điều kiêng kỵ, người Lưu Cầu nhờ thế mà tạm sống qua ngày, thu hoạch được cũng rất nhiều. Mất đi việc này mà không nói, người Nhật đã diệt Lưu Cầu, luyện tập bọn chúng thành binh, sai khiến bọn chúng thành giặc, quay đầu lại e là tai họa biên giới không có thời điểm dừng lại, đây lại là việc đong đếm thời thế, trăn trở hồi lâu, mà cho rằng không thể không nói vậy.

Còn Lý Hồng Chương thì sao?

Lưu Cầu với diện tích nhỏ bé như hạt vừng, trơ trọi ngoài biển khơi, ở xa Trung Quốc mà lại gần Nhật Bản.

Lưu Cầu triều cống, vốn chẳng có đại lợi gì, nếu nhận cống phẩm của nó mà không thể bảo vệ quốc gia của nó, vốn dĩ sẽ bị các nước coi thường; nếu chỉ dựa vào bút mực lưỡi miệng, cùng nó lý luận, mà cử động của Nhật Bản gần đây, quả thực như lời trong thư đến gọi là sự vô lại hoành hành, chó điên cuồng cắn bậy, e rằng chưa chắc đã chịu nằm trong phạm vi của ta. Nếu dùng uy lực để tranh chấp, tranh giành chút cống phẩm ít ỏi của nước nhỏ, theo đuổi hư danh mà nhọc nhạch lo toan chuyện xa xôi, chẳng những không có thời gian nhàn rỗi, mà còn là việc vô nghĩa.

Hà Như Chương có thái độ cứng rắn, Nhật Bản liền muốn đá văng hắn ra, muốn tìm quả hồng mềm để nắn, tìm kẻ dễ nói chuyện để bàn, giao nhiệm vụ cho Shishido Tamaki cũng xuất phát từ cân nhắc này. Shishido Tamaki này là nhân vật gì? Ngay từ khi ông ta mới đến Bắc Kinh, triều đình nhà Thanh đã hẹn ông ta tới nói chuyện, ông ta là đại sứ Nhật Bản tại Trung Quốc, nói chuyện với ông ta là hợp tình hợp lý, nhưng thái độ của Shishido Tamaki này thế nào, một mực thoái thác, gọi là “không thể dự văn việc này”, có thể thấy người này học thái độ đánh thái cực quyền rất giỏi, Nhật Bản giao chuyện Lưu Cầu này cho ông ta, ây da, chơi thái cực quyền đây mà. Mưu kế này của Nhật Bản quả thực là một vòng móc nối một vòng, nếu như các người bây giờ vẫn còn thái độ cứng rắn, vậy chúng ta cũng có cách, chính là “kéo dài”, trì hoãn, tìm đủ mọi loại cớ, dùng đủ mọi thủ đoạn, chính là kéo dài không chịu đàm phán với các người, chốc thì ta đau đầu phải về uống thuốc, chốc thì ta uống thuốc xong thấy dạ dày không thoải mái, đương nhiên đây là những chiến thuật thông thường giữa người với người bình thường chúng ta, những kẻ không muốn đi học, không muốn đi làm hay dùng loại cớ này. Đàm phán ngoại giao đâu chỉ đơn giản như vậy, chúng ta đã nói ở trước, khi Hà Như Chương muốn đàm phán với Nhật Bản, người ta nghỉ hè rồi, không tìm được người, các người cứ gấp gáp lo lắng, người ta không biết trốn đi đằng nào rồi ấy chứ, vậy thì chúng ta đờ ra chờ đợi thôi, các người không thể nào mãi không đi làm chứ, cuối cùng cũng đợi được đến lúc người ta đi làm, người ta lại đổi sang chiến thuật trì hoãn mới, tiêu điểm tập trung vào “hàm thi” của Hà Như Chương, lặp đi lặp lại nhấn mạnh “hàm thi” của Hà Như Chương ngôn từ quá khích, tổn hại đến tôn nghiêm của Nhật Bản chúng ta, các người rút lại hàm thi này thì chúng ta mới bàn, không rút thì chúng ta không bàn.

Mỹ hết lòng ủng hộ Trung Quốc

Đã tiêu điểm nằm ở bản “hàm thi” này, vậy thì chúng ta hãy xem xét bản “hàm thi” này rốt cuộc có phù hợp với quy phạm văn bản ngoại giao hay không, rốt cuộc có không hợp lễ nghi hay không? Phải xử lý thế nào? Các người nói nó không phù hợp, tôi nói nó phù hợp, không thể cãi nhau mãi được, dễ thôi, tìm bên thứ ba, chúng ta công chứng một cái là biết ngay. Nhiệm vụ này liền rơi lên người Mỹ, trợ lý của Grant là John Russell Young đã tìm công sứ Mỹ tại Nhật là Yoshida để bàn bạc, kết quả bàn bạc là Trung Quốc có lý, Hà Như Chương cũng phái người đưa các văn kiện có liên quan đến tận tay Grant, để ông ấy xem xét, Grant tỉ mỉ xem xét, lật đi lật lại mấy lần, cũng cho rằng Trung Quốc có lý, không có bất kỳ điểm nào gượng ép cả. Nói với phía Nhật Bản rằng, chuyện này tôi đã điều tra qua rồi, rành rành ra đấy là do Nhật Bản gây sự. Ngoại trừ Mỹ, lúc đó vừa vặn gặp tổng đốc Hồng Kông của Anh tới thăm Nhật Bản, vị tổng đốc này có quan hệ rất tốt với John Russell Young, thế thì chắc chắn cũng đứng về phía John Russell Young để ủng hộ Trung Quốc, nhưng còn có một người thì khác, ai cơ? Công sứ Anh tại Nhật - Harry Parkes. Harry Parkes là nhân vật phương nào? Ban đầu Nhật Bản phế diệt Lưu Cầu, chính là do ông ta đứng bên cạnh châm ngòi thổi gió. Ở Tokyo của Nhật Bản còn có một người tên là Siebold, Siebold này là người Mỹ, từng đảm nhiệm chức vụ tương tự như lãnh sự Mỹ tại Thiên Tân, sau đó nhận lời mời của Bộ Ngoại giao Nhật Bản, đảm nhiệm chức vụ tương tự như cố vấn, làm việc hơn hai năm trời, biết rất rõ ràng chi tiết về các vấn đề trong nước Nhật Bản, đặc biệt là trong vấn đề Lưu Cầu, Siebold có quan hệ rất tốt với Dennison, Dennison này chính là lãnh sự Mỹ tại Thiên Tân đi cùng Grant đến Nhật Bản, thông tin chủ yếu của Grant và những người khác ở Nhật Bản đều do Dennison thu thập. Siebold liền đem chuyện Harry Parkes châm ngòi thổi gió thế nào kể cho Dennison nghe, Dennison chắc chắn sẽ kể lại ngay lập tức cho Grant nghe. Grant vô cùng khẳng định và tán thưởng Dennison, cho nên tự nhiên xác định kẻ châm ngòi thổi gió trong vấn đề Lưu Cầu chính là Harry Parkes. Ngoài ra, Siebold còn nói cho Dennison biết, Harry Parkes này và Hà Như Chương có quan hệ thân thiết, nói lúc đó Hà Như Chương mới đến Nhật Bản, không quen thuộc lắm với thể lệ ngoại giao, hiểu lầm Harry Parkes là một người tốt nên đi lại rất gần với hắn. Đối với tin tức này, đoàn người của Grant liền cảm thấy vô cùng bất mãn, khẳng định Harry Parkes này chính là hắc thủ đứng sau toàn bộ sự kiện, ông Hà Như Chương đây lại đi lại gần gũi với hắn ta ư? Địch ta không phân, ông đứng ở lập trường nào vậy? Thế nên đâm ra không tin tưởng Hà Như Chương nữa, Dennison liền nói với Lý Hồng Chương rằng:

Trong quán của công sứ họ Hà, bất kỳ việc cơ mật trọng đại nào, công sứ các nước và Bộ Ngoại giao không ai là không biết rõ, sợ là có kẻ ngầm thông tin tức. Việc chính phu sứ bất hòa, thì cả nước đều biết.

Chuyến đi núi Nikko

Cứ như vậy, Grant liền quyết định tuyệt đối không gặp mặt Hà Như Chương nữa, đồng thời cảm thấy Hà Như Chương ở lại Tokyo chỉ có hại mà không có lợi cho việc giải quyết vấn đề, Harry Parkes này cũng ở Tokyo, tính bảo mật trong công việc của chúng ta không thể đảm bảo được. Ồ, hễ chúng ta có suy nghĩ gì, đối phương lập tức biết ngay, người ta như thế chính là “biết người biết ta” rồi, cho nên ông ta quyết định công việc hòa giải không tiến hành ở Tokyo nữa. Grant rất thông minh, liền hẹn bộ trưởng Nội vụ Nhật Bản - Itō, tướng quân Saigo cùng đi du lịch núi Nikko, núi Nikko này quả thực là một nơi tốt, ở Nhật Bản có một câu danh ngôn, ý nghĩa chính là nói thế này: Nếu muốn đi du lịch Nhật Bản, mà không đến núi Nikko thì cảm giác sẽ kém hơn rất nhiều đấy. Núi Nikko nằm ở thành phố Nikko của Nhật Bản, cách Tokyo không xa lắm. Ở đây tiện thể nhắc tới một câu, ở Nhật Bản, cái thành phố này nhỏ hơn huyện, Nikko chỉ là một tiểu cảnh bên cạnh Tokyo thôi, đừng thấy nhỏ, nơi này lại cực kỳ nổi tiếng đấy. Thứ nhất, phong cảnh nơi đây tươi đẹp, là khu du lịch quốc tế; thứ hai, lăng mộ của Tokugawa Ieyasu nằm ở đây. Tokugawa Ieyasu, chính là người mà chúng ta đã kể ở phần trước, kẻ sớm có dã tâm nhòm ngó sự giàu có của Lưu Cầu, phái phiên Satsuma xâm lược Lưu Cầu đó. Grant đã chọn nơi này, dẫu sao thì miễn không ở Tokyo, để tên Harry Parkes kia không biết là được. Grant liền nói với đại chúng Nhật Bản rằng, chúng ta không bàn ở Tokyo nữa, ô nhiễm nặng lắm, không khí không tốt, tôi cũng rất không thích con người Harry Parkes này.

Tôi thấy việc này ở Nhật Bản ắt không thể làm được, đã có công sứ Anh ở đây kiềm chế, chắc chắn không thành công. Nên thương lượng giải quyết với Cung thân vương và những người khác ở Bắc Kinh, hoặc với Lý Trung đường ở Thiên Tân.

Người ta nói thẳng ra luôn, không hề kiêng kỵ gì cả. Chúng ta ra ngoài đi dạo một chuyến đi, hít thở không khí trong lành, ngắm nhìn phong cảnh, thả lỏng thể xác và tinh thần, nhân tiện bàn bạc luôn chuyện này. Cứ như thế, đoàn người liền đến núi Nikko, đi lẫn về mất khoảng một tuần lễ, cụ thể người ta bàn bạc những gì thì chúng ta không biết được, đó là chuyện bảo mật, dẫu sao thì đợi khi Grant du lịch xong quay về Tokyo, liền viết một bức thư cho Lý Hồng Chương, nói Nhật Bản đã quyết định thương lượng với các nước rồi, “không cần phải mời các nước khác ra mặt điều đình nữa”, mấy ngày sau, lại viết thư nói thêm một số chi tiết cụ thể của việc thương lượng:

Trước kia hai nước thương nghị giải quyết việc này, có một văn kiện, câu chữ dùng quá nặng, khiến cho người ta không thể xoay chuyển, lòng người Nhật cảm thấy rất bất bình. Văn kiện như thế kiên quyết không chịu rút lại, sau này e rằng khó mà thương lượng. Nếu như bằng lòng rút lại trước, thì người Nhật sẽ tâm phục khẩu phục, tình nguyện đặc phái đại thần cùng đại thần đặc phái của Trung Quốc thỏa thuận bàn bạc phương pháp.

Trong đó, “một văn kiện” mà ông ta nhắc tới chính là “hàm thi” của Hà Như Chương, nói rằng:

Công sứ họ Hà trước đó có một văn kiện khiến Nhật Bản cực kỳ trách móc, đôi bên không thường xuyên gặp gỡ, việc công cũng không thể bàn bạc. Tôi hy vọng Trung Quốc phải thỏa đáng tỉ mỉ thương lượng giải quyết việc này, không ngại đem văn kiện lần trước rút lại, phái riêng đại thần khác cùng Nhật Bản bàn bạc giải quyết, ắt có thể tìm cách kết thúc.

Lại còn nói: Xem bàn luận của người Nhật về việc Lưu Cầu, có điểm hơi không khớp với những gì nghe được ở Bắc Kinh, Thiên Tân. Mặc dù không khớp cho lắm, nhưng Nhật Bản quả thực không có ý muốn bất hòa với Trung Quốc.

Mỹ xoay chuyển lập trường

Không biết là do phong cảnh xinh đẹp của núi Nikko, hay là do nguyên nhân nào khác, đột nhiên Nhật Bản bày tỏ bằng lòng thương lượng, hơn nữa, nhìn vào ý của Grant thì nói Nhật Bản không hề có ý muốn bất hòa với các người, những chuyện không vui vẻ trước kia đều chỉ là hiểu lầm mà thôi, các người vẫn phải bàn bạc cho tốt vào. Sau đó, trợ lý của John Russell Young lại gửi tới một bức thư, ông ta vừa là trợ lý của Grant, lại vừa là bạn thân của ông ta, ý kiến của ông ta thực ra đại biểu cho ý kiến của Grant. Bức thư này nói thế nào nhỉ? Trước hết nói bản thân ông ta có ấn tượng rất tốt về Hà Như Chương, cùng làm việc trong lĩnh vực ngoại giao, cách đối nhân xử thế của Hà Như Chương vẫn rất tốt, lại nói kỳ thực Grant không có ý kiến gì lớn đối với Hà Như Chương, ông ta cho rằng Hà Như Chương vẫn đảm đương nổi công việc. Vậy vấn đề của Hà Như Chương là gì? Chính là việc ông ta đi lại quá gần gũi với Harry Parkes, chuyện Lưu Cầu đều do cái tên Harry Parkes này khấy đảo thị phi, cho nên Grant cảm thấy không tiện nói chuyện với Hà Như Chương lắm. Đồng thời còn nói, thực ra “hàm thi” của Hà Như Chương cũng “chỉ là chuyện nhỏ”, đều là một số vấn đề chi tiết, chuyện Lưu Cầu có giải quyết được hay không và giải quyết thế nào, “không liên quan gì đến hàm thi cả, có thể không cần truy cứu.” “Hàm thi” này kỳ thực là chuyện nhỏ, không cần phải quá nghiêm túc, dẫu sao thì phía Nhật Bản yêu cầu cậu rút, cậu rút thì cũng chẳng mất đi thể diện bao nhiêu cả. Hơn nữa từ ngữ cậu dùng trong hàm thi này quả thực có hơi bộc trực, đánh mất lễ nghi, vấn đề của Lưu Cầu vẫn chưa đến mức phải nói những lời nặng nề như vậy. Ô hay, nghe cái giọng điệu này mà xem, khác hẳn với trước kia rồi, trước kia nói rất rõ ràng, chính là bản “hàm thi” này rất hợp lý, không có điểm nào gượng ép cả, hôm nay sao lại lật lọng thế này? Có thể thấy được, lập trường của Grant lúc này đã bắt đầu ngả sang phía Nhật Bản rồi, lúc này ông ta chỉ khuyên Trung - Nhật hữu nghị, chuyện Lưu Cầu các người tự bàn bạc với nhau mà giải quyết thôi. “Tựa như hai người đi đường, mỗi bên nhường một chút, thế là qua thôi.” Mà Lý Hồng Chương sau khi đọc xong thư của bọn họ, thì cho rằng Hà Như Chương giao du thân thiết với Harry Parkes, dẫn đến việc Grant không tin tưởng Hà Như Chương, làm lỡ việc giải quyết vấn đề. Thế nhưng, sự thật thực sự là như vậy chăng? Miệng người có hai chiếc nhược điểm, chúng ta không thể chỉ nghe người ta nói một phía, người trong cuộc còn chưa trần tình cơ mà. Hà Như Chương giải thích rằng, lúc tôi mới đến Nhật Bản, đã nhìn thấu tên Harry Parkes này “thâm hiểm xảo trá”, tôi đã có ý chủ động kéo giãn khoảng cách với hắn, nguyên nhân tôi đề xuất để người nước ngoài tham gia hòa giải là đề xuất Mỹ chứ không phải đề xuất Anh chính là vì điều này. Thêm nữa, tên Harry Parkes này không chỉ có quan hệ không tốt với tôi, hắn ta còn có quan hệ không tốt với cả Nhật Bản và Mỹ; lại còn có Dennison, ông ta cũng không hiểu rõ nội tình, những gì ông ta nói đều là “suy đoán vu vơ ngoài cuộc”, đều là chưa qua điều tra tỉ mỉ mà tự mình đoán mò, mặc dù ông ta rất muốn giúp đỡ nhưng lại không biết nên bắt đầu từ đâu, không làm gì thì lại cảm thấy có lỗi với đại Thanh quốc của chúng ta, thế nên mới đưa ra một vài suy nghĩ và ý kiến, nhưng đa phần đều không phù hợp với tình hình khách quan, đúng là càng giúp càng thêm vướng víu, lúc về nước ông ta còn đến chỗ tôi mượn tiền dọc đường, tôi liền sảng khoái cho mượn luôn. Đối với việc Nhật Bản đồng ý thương lượng với chúng ta, theo tôi được biết thực ra cũng có mục đích khác, chủ yếu vẫn là muốn kéo dài thời gian, bọn họ muốn kéo dài thời gian trong vấn đề Lưu Cầu càng lâu càng tốt, tốt nhất là kéo đến lúc chúng ta hết giận, mệt mỏi, buồn ngủ, khi ấy bọn họ sẽ có cơ hội lợi dụng. Thư của Grant và thư của Hà Như Chương là mỗi người nói một phách, nghe bên nào cũng thấy vô cùng có lý, vậy nên nghe theo ai đây? Lúc này, Lý Hồng Chương đã đưa ra quyết định: Tin tưởng Hà Như Chương, ủng hộ Hà Như Chương! Đặc biệt là trong sự kiện hàm thi, hoàn toàn ủng hộ Hà Như Chương, dùng từ ngữ của chúng ta ngày nay mà nói chính là: Ủng hộ nhiệt liệt! Ông viết thư hồi âm cho phía Mỹ, lập trường kiên quyết cứng rắn, đặc biệt là ở vấn đề “hàm thi”.

Trung Quốc đối với chuyện Lưu Cầu từ đầu đến chót đều giữ lễ, cũng có thể đối mặt với vạn quốc thiên hạ. Về phần hàm thi công sứ họ Hà nước tệ gửi cho Bộ Ngoại giao trước đó câu chữ quá đà, đây quả thực là lỡ lời nhất thời, y như tôn luận của ngài, thuộc về chuyện nhỏ, chuyện Lưu Cầu giải quyết được hay không, và giải quyết thế nào, đều không liên quan gì đến hàm thi cả. Nhật Bản dường như mượn cớ không chịu cùng thương lượng, là kế sách che đậy sau sự việc. Ban đầu nếu trách hàm thi mất từ, sao không để công sứ trú tại kinh đô của họ lý luận với Tổng lý Nha môn của ta, hà tất phải vội vàng phế diệt nước Lưu Cầu, rồi lại tự biến lời trong hàm thi thành sự thật. Tiền chủ quý cùng các hạ đã nhìn thấu ngụy trang, hẳn đã rõ như lòng bàn tay rồi chứ.

Đồng thời, Lý Hồng Chương còn đặc biệt viết thư dặn dò Hà Như Chương, nói rằng “người Mỹ cũng bao che người Nhật, không thể nói thẳng sự thật với họ được”, lúc này Lý Hồng Chương đã phát hiện ra lập trường của Mỹ đã bắt đầu ngả sang phía Nhật Bản. Về phần nguyên nhân trong đó, Lý Hồng Chương cho rằng, người Mỹ là vì Nhật Bản “tiếp đãi lễ nghĩa quá hậu hỡi, thế nên cũng xu theo ý đó mà thỉnh cầu”, Trung Quốc chúng ta có câu tục ngữ gọi là “ăn miệng người ta mềm, cầm tay người ta ngắn”, Lý Hồng Chương cho rằng Grant đã nhận được lợi lộc từ người Nhật, thế nên mới dần dần bắt đầu cầu xin thay cho Nhật Bản. Thực ra, ông ấy chỉ đoán trúng một phần mà thôi, lập trường của Mỹ xảy ra dao động, còn có một nguyên nhân quan trọng hơn nữa. Đây là chuyện nói sau. Sau khi Grant về nước, có người hỏi ông ta, binh lực của Trung Quốc và Nhật Bản bên nào lợi hại hơn? Grant trả lời rằng, “Trung Quốc rốt cuộc kém xa Nhật Bản”, không chỉ là vũ khí, mà còn có sĩ khí của quân đội và việc huấn luyện hằng ngày nữa. Thực ra điểm này, ngay từ khi Grant, John Russell Young cùng đoàn người mới đến Nhật Bản không lâu đã nhận thức được rồi, lúc đó John Russell Young vẫn còn mang tâm trạng “yêu kính” Trung Quốc, thành khẩn nhắc nhở Trung Quốc rằng, Nhật Bản đối với Trung Quốc đã ôm sẵn tâm lý xem thường và tính công kích, mấu chốt của việc xử lý giao thiệp với Nhật không nằm ở điều ước mà nằm ở sự tự cường.

Trung - Nhật thảo định “Bản thảo điều ước Lưu Cầu”

Lập trường của Grant tuy đã ngả sang phía Nhật Bản, nhưng ông ta vẫn thúc đẩy việc Trung - Nhật tái đàm phán về vấn đề Lưu Cầu, yêu cầu hai bên Trung - Nhật hãy bàn bạc cho tốt, lấy hòa làm quý. Người Trung Quốc chúng ta từ xưa đến nay vẫn luôn yêu chuộng hòa bình, đã thế người ta đã nói vậy rồi, chúng ta cũng chủ động một chút, bèn viết thư cho Bộ Ngoại giao Nhật Bản, nói dựa trên nguyên tắc Trung - Nhật hữu nghị, chúng ta lại ngồi xuống bàn bạc cho đàng hoàng. Lúc ấy Nhật Bản cũng đồng ý, vậy thì ngồi xuống bàn bạc đàng hoàng đi. Thế nhưng, lại xảy ra vấn đề rồi, bên ta phái đại biểu tới, chờ mãi chờ hoài, chẳng thấy đại biểu phía Nhật đâu cả. Thế nào vậy? Không phải bảo là muốn bàn bạc sao? Sao không thấy bóng dáng người đâu? Lại viết thư hỏi thăm xem sao vậy, qua lại dăm ba bận lại lỡ mất bao nhiêu là ngày, thời đó lại không có điện thoại vượt đại dương, chỉ đành viết thư mà thôi. Phía bên kia cũng viết thư hồi âm, nói bên chúng tôi vẫn đang thương lượng xem nên phái ai làm đại biểu đây, Trương Tam đột nhiên đổ bệnh, vợ của Lý Tứ trong nhà lại vừa mới sinh con, Vương Ngũ thì lại không có nhiều kinh nghiệm cho lắm, chúng tôi vẫn chưa thương lượng xong, các cứ đợi thêm một chốc nữa đi. Cứ kéo dài qua lại như vậy, cuối cùng phái một thiếu thư quan của Bộ Đại Tạng là Takezoe Shinichiro ra trước để biện luận một phen với Lý Hồng Chương, nói Lưu Cầu là lãnh thổ độc quyền của Nhật Bản chúng ta, từ trước đến nay chưa từng là nước phiên thuộc của đại Thanh các người. Á chà, câu này đúng là “bất minh tắc dĩ, nhất minh kinh nhân” (không thì thôi, cất tiếng là khiến người kinh ngạc), Lý Hồng Chương lúc ấy vừa nghe xong liền nổi giận lôi đình, lập tức phản bác rằng:

Trước kia Nhật Bản định ước với ta, điều đầu tiên gọi là “bang thổ thuộc về”, thực ra là chỉ Triều Tiên, Lưu Cầu thuộc về Trung Quốc. Lúc đó Date (Muneki) và phó đảo (Taneshima) vế sau đổi ước vế sau đều không hề tuyên bố với ta Lưu Cầu là bang thuộc của Nhật Bản. Nay bỗng nói Lưu Cầu thuộc độc quyền của Nhật Bản, không thuộc Trung Quốc, ngụy biện cưỡng từ đoạt lý, vô cùng kinh ngạc. Nay nếu không cần tranh cãi Lưu Cầu rốt cuộc là bang thuộc của ai, mà chỉ bàn chuyện hai bên nên gấp bội thắt chặt tình hữu nghị, ý của Nhật Bản lại là muốn lừa dối sỉ nhục Trung Quốc, ta dẫu muốn hữu nghị thì làm sao có thể được đây?

Nghĩa là gì? Chính là nói chúng ta dựa trên nguyên tắc hữu nghị giữa hai bên để nói chuyện với các người, các người vừa lên tiếng đã cưỡng từ đoạt lý, bóp méo sự thật, một chút thành ý cũng không có, nói Lưu Cầu thuộc quyền sở hữu độc tôn của các người, không thuộc Trung Quốc, các người như thế là đang bắt nạt người ta, thế này thì chúng ta bàn bạc thế nào đây? Trải qua một trận chỉ trích của Lý Hồng Chương này, Takezoe Shinichiro này chẳng những không đỏ mặt, mà còn thầm mừng. Hắn ta mừng cái gì? Hắn ta trước tiên đã nắm bắt rõ ràng lập trường của Lý Hồng Chương về vấn đề quy thuộc của Lưu Cầu, hắn vừa mở miệng liền nói Lưu Cầu thuộc độc quyền của Nhật Bản, kết quả là Lý Hồng Chương không đưa ra việc Lưu Cầu thuộc độc quyền của Trung Quốc, thế nên hắn đã biết việc Lưu Cầu “thuộc về cả hai bên”, Lý Hồng Chương vẫn ngầm đồng ý, giống như chúng ta đi mua sắm mặc cả bình thường vậy đó, bao nhiêu tiền? 100; 50 đi; Không được, 90; 70; Không được, 80; 75; Giao dịch thành công. Đây cũng là đàm phán, các người phải để lại cho mình dư địa để mặc cả chứ. Takezoe Shinichiro vô cùng vui mừng, quay về đem chuyện này kể cho cấp trên của mình nghe, qua một năm sau, lại tới nữa, lần này lại nói:

Đại thần Trung Quốc quả nhiên lấy đại cục làm trọng, phải cho phép thương nhân chúng ta nhập cảnh nội Trung Quốc, mua bán trao đổi những thứ có hoặc không, y hệt như người phương Tây, thế thì chúng tôi cũng có thể lấy đảo Miyako và đảo Yaeyama của Lưu Cầu định làm khu vực quản hạt của Trung Quốc, để vạch ranh giới biên giới hai nước vậy.

Ấy chà, đại thần Trung Quốc quả nhiên lấy đại cục làm trọng, thế này nhé, nếu các người cho phép thương nhân Nhật Bản chúng ta tự do thông thương ở trong nội địa của các người, giống như người phương Tây vậy, chúng tôi sẽ đem đảo Miyako và đảo Yaeyama ở phía nam Lưu Cầu trả về cho các người quản hạt, lấy đây làm mốc vạch biên giới Trung - Nhật. Lý Hồng Chương nghe xong liền hiểu ra, bọn họ đây là đang cầm Lưu Cầu ra để uy hiếp, nhằm thu được lợi ích ở Trung Quốc. Chúng ta đều đã học lịch sử, có một thuật ngữ gọi là “nhất thể quân triêm (được hưởng lợi ích đồng đều)”. Lúc này trong lòng Lý Hồng Chương vô cùng rõ ràng, ông nghĩ nếu viết hai chữ “nhất thể quân triêm (được hưởng lợi ích đồng đều)” vào trong “điều ước Trung - Nhật” thì Trung Quốc sau này sẽ có họa vô cùng, ta nhất định không thể đồng ý được. Ông liền đáp lại Takezoe Shinichiro rằng:

Thứ nhất, Trung Quốc tranh chấp Lưu Cầu, vốn là vì hưng diệt kế tuyệt (khơi lại nước đã diệt, nối tiếp dòng dõi đã đứt), nâng đỡ kẻ yếu kém mà tính toán, hoàn toàn không có tâm tư nhòm ngó đất đai của người ta, nay quý quốc chiếm lấy mà không chút nghi ngờ, lại còn chia đảo phía nam với Trung Quốc, Trung Quốc tuyệt đối không dám nhận.

Thứ hai, còn như chuyện thông thương thu thuế là việc giao thiệp thường ngày của hai nước, không nên lôi kéo gộp chung lại, dường như có ý uy hiếp để cầu xin Trung Quốc, ngược lại rất khó chuẩn y... Việc thông thương nên bàn bạc lại riêng, tuyệt đối không được gộp chung lại thành một vụ.

Ý nghĩa chính là, chúng ta hiện tại tranh thủ Lưu Cầu là để bảo vệ quốc gia Lưu Cầu này không bị diệt vong, chúng ta không tham lam đất đai của người ta, Nhật Bản các người bây giờ muốn chia đôi, phần phía nam quy về cho chúng ta, chúng ta quyết không chấp nhận. Thêm nữa, chuyện tự do thông thương mà Nhật Bản các người đề xuất là một chuyện khác, không thể đem Lưu Cầu ra để uy hiếp chúng ta, chuyện nào ra chuyện nấy, hai việc không được gộp chung lại. Đã chốc lát hai bên không thể đạt được nhận thức chung, liền tuyên bố hưu hội (nghỉ họp). Sau khi hưu hội, mọi người mỗi người về nhà bên thì thỉnh thị bên thì bàn bạc.

Bên Trung Quốc mọi người thảo luận, tôn chỉ là từ chối, Lý Hồng Chương cho rằng:

Hai đảo phía nam giao trả lại, đã cắt đi một nửa Lưu Cầu rồi, việc này Trung Quốc vốn không phải vì mưu cầu lợi lộc, nên trả lại cho quốc vương Lưu Cầu đóng giữ, cứ theo đây mà định luận, có lẽ sẽ không đến mức ngoài người Nga ra lại kết thêm một kẻ địch nữa.

Đại thần Nam Dương Lưu Côn Dư cũng nói rằng: Dùng hai đảo phía nam để dựng lại Lưu Cầu, khiến cho một sợi dây hương hỏa được kéo dài, họa may mới không phụ sơ tâm lưu vong diệt tuyệt, hơn nữa còn có thể giữ lại để mưu tính về sau.

Lúc đó Trung - Nga vì vấn đề Ili mà quan hệ căng thẳng, còn trong vấn đề Việt Nam thì quan hệ Trung - Pháp cũng phải xử lý cẩn trọng, Lý Hồng Chương và những người khác đều cảm thấy nếu kéo dài quá lâu, nhỡ đâu Nhật Bản và Nga cấu kết với nhau, thế thì lại thành ra bụng địch thọ địch, cân nhắc đến tình hình xung quanh, cũng vì để bảo tồn quốc gia Lưu Cầu, cho nên đều chủ trương giải quyết vấn đề Lưu Cầu càng sớm càng tốt, một mặt là để Hà Như Chương tìm kiếm hậu duệ của quốc vương Lưu Cầu ở Nhật Bản, chuẩn bị cho việc lập người nối dõi cho quốc vương. Mặt khác vẫn là đàm phán với Nhật Bản, tranh thủ thêm chút điều kiện có lợi. Hà Như Chương tìm mãi tìm mãi, tìm được không ít, con trưởng của quốc vương là Shang Ten 17 tuổi, con thứ là Shang In 15 tuổi, hai người ở Tokyo; lại còn có người con thứ tư mới 8 tuổi, vương thúc Shang Ken 63 tuổi, còn có một số anh em, thân tộc khác đều ở Lưu Cầu, tìm được những người này Hà Như Chương rất vui mừng, nhưng khi gặp mặt bàn bạc, Hà Như Chương lại không vui nổi nữa, rốt cuộc là chuyện gì thế nhỉ? Hà Như Chương nói với bọn họ rằng chúng tôi đã thương lượng với Nhật Bản rồi, bọn họ sẽ trả lại hai đảo phía nam, chúng ta vẫn để các người cai trị, như vậy Lưu Cầu mới có thể tiếp tục sinh tồn phát triển. Nhưng kết quả phản ứng của đối phương lại vượt xa dự liệu của Hà Như Chương, người ta vừa nghe xong, liền đồng loạt lắc đầu, Hà Như Chương nghe ngóng mới biết được, hóa ra vùng phía nam này là vùng đất nghèo của Lưu Cầu, đất đai cằn cỗi, sản vật thiếu thốn, so với phía bắc thì quả thực chẳng khác gì vùng đất khỉ ho cò gáy, cho dù có trả lại thì tương lai cũng vẫn sẽ bị Nhật Bản từng bước từng bước thôn tính mà thôi, hiện tại chúng tôi cũng không dám nhận đâu. Hà Như Chương thầm nghĩ, ây da, có lý đây, chúng ta cứ mãi nghĩ đến chuyện “hưng diệt quốc, kế tuyệt thế”, đem đảo phía nam trả lại cho Lưu Cầu, nhưng hiện tại người ta không dám nhận, phiền phức to rồi đây, tiến thoái lưỡng nan rồi. Lại bàn bạc xem sao. Bàn tới bàn lui, cuối cùng cân nhắc đến cục diện quốc tế xung quanh, vẫn chủ trương phải nhanh chóng giải quyết vấn đề Lưu Cầu, cuối cùng mọi người đã đạt được nhận thức chung:

Hai đảo đất đai hoang vu cằn cỗi, cốt là để mượn làm gốc rễ bảo tồn Lưu Cầu. Huống hồ xét theo thế cục hiện nay, Trung Quốc nếu từ chối Nhật Bản quá đáng, Nhật Bản nhất định sẽ càng kết thân sâu hơn với Nga. Việc này một mặt là để bảo tồn Lưu Cầu, đồng thời cũng để phòng ngừa nước Nga, chưa hẳn không phải là một mưu kế.

Tâm thái này thực ra hoàn toàn rơi trúng ý đồ của Nhật Bản. Chính phủ Nhật Bản quả thực muốn lợi dụng vấn đề Ili phát sinh giữa Trung - Nga để kiềm chế Trung Quốc, “chính phủ Minh Trị vì muốn thực hiện việc sửa đổi điều ước, mưu toan khéo léo lợi dụng môi trường quốc tế, quan hệ Nga - Thanh chính là một trong số đó”. Bọn họ muốn nhân lúc Trung Quốc đầu tắt mặt tối mau chóng giục Trung Quốc ký kết hiệp ước để thu được lợi ích ở Trung Quốc, lúc này cũng không nhắc tới chuyện “hàm thi” nữa, đặc biệt là còn đổi cả ngoại vụ khanh, Terajima Munenori không còn tại nhiệm nữa, đổi thành một kẻ tên là Inoue Kaoru, ông ta liền nói rõ rằng:

Hàm thi qua lại trước đây của Trung Quốc, lời lẽ đều không có gì sai sót, đã thừa nhận Lưu Cầu thuộc về cả hai bên, lời lẽ khí thế khá công bằng.

Việc phế phiên Lưu Cầu, xuất phát từ việc canh tân nội chính của nước ta.

Nói cách khác, bản “hàm thi” trước đó không có vấn đề gì lớn cả, khá là được đấy, tôi không nói đến nó nữa, chúng ta cứ trực tiếp bàn chuyện chia cắt Lưu Cầu đi. Cứ như thế, vào tháng 8 năm 1880, hai nước Trung - Nhật bắt đầu cuộc đàm phán Bắc Kinh, “chia cắt quần đảo Lưu Cầu” và “sửa đổi ‘Điều quy hữu hảo Trung - Nhật’” đã trở thành trọng tâm của hội nghị. Trải qua mấy lần giao thiệp, vào tháng 10 cùng năm, đặc mệnh toàn quyền công sứ Nhật Bản - Shioda Saburo cùng Tổng lý Nha môn đã bàn định hiệp ước chia cắt Lưu Cầu, Nhật Bản thông qua cuộc đàm phán này đã bổ sung điều khoản đãi ngộ tối huệ quốc vào trong “Điều quy hữu hảo Trung - Nhật”. Đồng thời, chính phủ Minh Trị đã cắt nhượng quần đảo Miyako và Yaeyama cho Trung Quốc, ước định từ nay về sau Nhật Bản tuyệt đối không can thiệp. Nhìn vào nội dung này là biết ngay, Nhật Bản cầm Lưu Cầu ra để uy hiếp, hòng đạt được đãi ngộ tối huệ quốc ở Trung Quốc, cái bàn tính như ý này của bọn họ suýt chút nữa thì đã đạt được rồi. Tại sao lại nói suýt chút nữa? Chính là vì sau đó triều đình nhà Thanh không đồng ý. Rốt cuộc đây lại là chuyện gì nữa thế này?

Triều đình nhà Thanh cự tuyệt ký kết, vấn đề Lưu Cầu bị gác lại

Tổng lý các quốc sự vụ nha môn lúc đó quả thực có ý lùi một bước để ký kết điều ước với Nhật Bản, thế nhưng lại gây ra sự bất mãn của rất nhiều người, trong đó người Lưu Cầu lại càng bất mãn hơn, đã tổ chức một cuộc diễu hành thỉnh nguyện ở Thiên Tân, náo động vô cùng lớn. Ngoài ra, bên trong nội bộ triều đình nhà Thanh cũng có rất nhiều quan viên bất mãn, lần lượt dâng sớ nói chuyện, trong đó có một người tên là Chen Baozhen, ông ta cho rằng:

Việc Nga sắp định đoạt, vụ án Oa (Nhật) không nên vội vã kết thúc, hiệp ước với Oa không nên dễ dàng hứa hẹn, chớ sa chân vào mưu kế xảo quyệt mà mở ra dòng tệ hại, đề xuất tạm thời dùng phương pháp ky mâu (vừa vỗ về vừa ràng buộc) đẩy hoãn.

Người ủng hộ ông ta không ít, lúc này Lý Hồng Chương cũng do dự, cộng thêm phong trào thỉnh nguyện do người Lưu Cầu phát động, Lý Hồng Chương đành phải suy nghĩ lại từ đầu, liên tục viết tấu sớ trình bày lợi hại, phân tích vấn đề:

Sao chép biểu thị năm bức điện tín qua lại với Cương từ mùng một trở đi, cùng bản thảo hàm thi gửi sứ Nga cẩn thận đã được nghe rõ. Việc hội nghị về vụ án Lưu Cầu chỉ có thể quy về đảo phía nam của ta, vẫn cho phép bọn chúng thêm hai điều ước. Hỏi về quốc vương Lưu Cầu và con cháu, một mực khẳng định không thể giao ra, lại nói tông tộc quốc vương Lưu Cầu tránh họ Shang đổi thành họ Xiang, người họ Xiang ở đâu cũng có vân vân, có vẻ như ám chỉ Xiang Dehong đang ở Thiên Tân. Ngoài ra, chưa từng nghe nói có họ Xiang nào, cũng không có ai mang tên vị thế như Dehong cả. Tức là đã tìm cách hỏi thăm, tra rõ Xiang Dehong từ mùa thu năm ngoái tìm đến tận cửa cầu cứu, khóc lóc đến tóe máu ra, Lý Hồng Chương liền sắp xếp thỏa đáng ở trong Tây đại vương miếu. Y mấy lần đến cầu viện, hổ thẹn không có gì để đáp lại, sai người khuyên y về Lưu Cầu, hoặc đi nơi khác, y vẫn khổ sở canh giữ không chịu nhúc nhích. Nghe nói tiền tài cạn kiệt, ăn uống không nối tiếp, bèn gia ân giúp đỡ đôi chút, mà không đành lòng gặp mặt nhiều lần. Cái tiết tháo trung trinh kiên định của y so với Shen Baoxu hầu như còn có phần vượt trội. Vừa rồi sai Trịnh Đạo cảng Thiên Tân nhân tiện theo ý mình tư văn, mọi việc bút đàm hỏi đáp đều ghi chép trong sấp tấu chương riêng ngày mười bốn, mười rằm. Lại tự vẽ một bức bản thảo cung kính dâng lên để ngắm đọc. Xiang Dehong quả thực là họ hàng thân thích gần của quốc vương Lưu Cầu, trước kia làm Tử cân quan cũng rất hiển hách, hiểu rõ đại cục, trung nghĩa có tiết tháo, có thể gọi là hiền giả, nếu muốn tìm người dựng lại thì không ai vượt qua người này. Thế nhưng hai đảo Yaeyama, Miyako được gọi là thổ sản cằn cỗi không thể tự lập, nhất là việc cắt đảo phía nam dựng lại giám quốc, tuyệt đối không thể tuân theo. Thế rồi lại phục đất khóc lóc không đứng dậy, nhân hiền đáng kính, mà lòng trung cô độc cũng đáng thương. Chỗ tôn uy nếu chưa cùng hội nghị định đoạt với Shioda, việc này có lẽ nên hoãn lại thì hơn. Người nói dẫu xin mau chóng kết thúc vụ án Lưu Cầu, rốt cuộc vẫn chưa hiểu sâu sắc khúc mắc trong đó. Cho dù người Nga gây hấn, có vẻ như không cần phải mượn nhờ Nhật Bản. Mà Nhật Bản kiêng kỵ người Nga sâu sắc nhất, tâm sự thầm kín của bọn họ cũng khó mà hợp tung... Sức mạnh của Trung Quốc thực sự không địch lại Nga, thà cúi đầu chịu khuất trước nước Nga, chứ hà tất phải tính toán đến chuyện có hay không sự giúp đỡ của Nhật Bản chứ? Nếu theo nghị định hiện nay, quốc vương Lưu Cầu không được khôi phục, mặc cho việc dựng ai lên đi nữa, đảo phía nam khô cằn không đủ để tự sinh tồn, không mấy năm chắc chắn lại về tay Nhật Bản mà thôi. Nếu do Trung Quốc phái quan đặt phòng tuyến khác, chỉ chuốc thêm phiền lụy về sau. Mà đem thực huệ thông thương nội địa đồng đều đổi lấy một hòn đảo hoang vô dụng, xét về nghĩa thì lấy làm gì? Đã nhận hạ vấn, dám dâng chút ngu kiến, cúi xin tài quyết. Nên hay không nên lệnh cho Xiang Dehong đến kinh đô để tiện hỏi han, vẫn xin đợi chỉ thị sau.

Lý Hồng Chương cuối cùng đã thay đổi chủ ý, vào ngày 11 tháng 11 năm 1880 đã tấu dâng triều đình:

Nghe nói công sứ Nhật Bản Shioda Saburo đang thúc giục Tổng lý Nha môn kết thúc vụ án Lưu Cầu, thừa biết điều ước Trung - Nga chưa được định đoạt, ý là muốn nhân cơ hội này mưu toan chiếm hời. Thần ngu cho rằng lúc Lưu Cầu bị phế, Trung Quốc vì thể diện liên quan, không thể không gấp gáp lý luận với bọn chúng; nay thì việc Nga đang lúc bùng nổ, sức lực Trung Quốc tạm thời khó mà kiêm cố. Hơn nữa người Nhật đòi hỏi rất nhiều, đồng ý thì chịu tổn hại lớn, từ chối thì gây thêm một kẻ địch, chi bằng dùng một phương pháp trì hoãn là thích hợp nhất. Vì đây là chuyện bên kia sai bên ta đúng, bên kia tuyệt đối không thể vì Trung Quốc tạm thời chưa tra vấn mà quay sang gây hấn. Đợi khi việc Nga đã kết thúc, quay lại xử lý vụ án Lưu Cầu, thì sức lực tập trung tự khắc thế sẽ mạnh... Việc này có thể hoãn thì hoãn, mong là tránh được hối hận về sau.

Ý nghĩa chính là, chúng ta hiện tại đang tiến thoái lưỡng nan, ký kết điều ước với Nhật Bản tổn thất của chúng ta rất lớn, không ký thì lại rước thêm một kẻ địch, nước Nga đã đủ khiến người ta đau đầu rồi. Phân tích tới phân tích lui, thần vẫn cảm thấy nên áp dụng phương pháp trì hoãn là thích hợp nhất, đợi đến khi mâu thuẫn giữa chúng ta và nước Nga được giải quyết rồi, hãy quay lại giải quyết vấn đề Lưu Cầu với Nhật Bản. Trước mắt chuyện ký kết điều ước với Nhật Bản này có thể kéo dài được lúc nào hay lúc ấy, đồng thời đề ra chiến thuật cụ thể:

Đợi khi hạn ba tháng mãn nguyện, nếu hội nghị với Nga chưa thành, mà cục diện hòa bình có thể dự định trước, bọn họ đến giục hỏi đổi ước, hoặc cùng thương lượng kéo dài thời hạn, hoặc lại bàn chuyện trì hoãn. Nếu việc Nga trong vòng ba tháng đã định đoạt xong, xin hạ chỉ chỉ rõ nguyên nhân không thể phê chuẩn, tuyên bố với vị công sứ đó. Tựa như tấu trát của vi thần, lời gián ngôn của các quan đường lối, cùng việc không thể phóng thích quốc vương Lưu Cầu của bọn chúng, đi ngược lại bổn ý của Trung Quốc, đều có thể quang minh chính đại nói cho bọn họ biết.

Tóm lại, nếu trong vòng ba tháng vấn đề với nước Nga vẫn chưa được giải quyết, thì tiếp tục thương lượng với phía Nhật Bản; nếu trong vòng ba tháng đã được giải quyết rồi, liền nói cho Nhật Bản biết chúng ta không phê chuẩn điều ước phân chia Lưu Cầu. Cứ như thế triều đình nhà Thanh đã áp dụng chính sách trì hoãn, chẳng phải trước đó hai nước đã bàn bạc ổn thỏa rồi sao? Chỉ còn chờ Trung Quốc đặt bút ký nữa là xong, Nhật Bản thì gấp gáp, nhiều lần thúc giục mau chóng ký tên, thế nhưng phía triều đình nhà Thanh cứ trơ ra không có phản ứng gì cả. Bên kia công sứ Shioda Tamaki tức giận vô cùng, tức đến mức quay về nước luôn, trước khi đi còn đưa ra lời chỉ trích nghiêm khắc đối với triều đình nhà Thanh, triều đình nhà Thanh thấy ông ta đi rồi cũng đưa ra lời chỉ trích nghiêm khắc ngược lại. Các người thế nào vậy? Đàm phán còn chưa kết thúc sao các người lại có thể bỏ đi được chứ? Các người làm thế này là rất không đúng. Hai bên cứ dây dưa trong những lời chỉ trích và phản chỉ trích này, điều ước cũng không ký thành. Cùng với việc Trung - Nga ký kết “Điều ước Ili”, mâu thuẫn Trung - Nga được giải quyết, quan hệ dịu lại rồi, triều đình nhà Thanh mới đưa ra thái độ rõ ràng đối với Nhật Bản, chính là không phê chuẩn điều ước, mà vấn đề Lưu Cầu cũng theo đó mà bị gác lại từ đây. Kể từ đó, toàn bộ Lưu Cầu đều rơi vào bóng tối dài đằng đẵng không có điểm dừng, rơi vào sự thống trị bằng vũ lực dưới tay Nhật Bản.

Thống trị thực dân của Nhật Bản

1. “Khúc ca bảy đứa con”

Chính phủ Minh Trị Nhật Bản sau đó trên phạm vi toàn Lưu Cầu, đã thu thu giữ toàn bộ các loại tài liệu văn bản như công văn, sổ sách... của cơ quan hành chính trước kia, mưu toan dùng biện pháp tiêu hủy toàn bộ dấu tích chính quyền cũ để che đắp tội ác xâm lược của mình. Nhân dân Lưu Cầu bất mãn với hành vi tàn bạo của Nhật Bản, cuộc kháng chiến vũ trang tiếp diễn không ngừng, hai bên cứ thế đối đầu trong các cuộc đấu tranh hết đợt này đến đợt khác, cho đến khi chiến tranh Giáp Ngọ Trung - Nhật bùng nổ vào năm 1894, nhân dân Lưu Cầu nhìn thấy hy vọng đấu tranh, mà theo sự thất bại của triều đình nhà Thanh vào năm 1895, buộc phải cắt nhượng Đài Loan, Bành Hồ cho Nhật Bản, Trung Quốc trong vấn đề Lưu Cầu lại càng không có quyền lên tiếng, nhân dân Lưu Cầu lại một lần nữa rơi vào sự chờ đợi mịt mờ không có điểm dừng. Mà sự thống trị của Nhật Bản lại càng lúc càng thêm tàn ác hơn, năm 1898, chính phủ Nhật Bản cưỡng ép nhân dân Lưu Cầu đi lính, hơn nữa còn coi người Lưu Cầu như “tiện dân”, thi hành sự thống trị thực dân tàn khốc đối với Lưu Cầu. Năm 1916, nhà cầm quyền thực dân Nhật Bản đã triệu tập đại hội giáo viên Okinawa, cưỡng ép các giáo viên dùng thủ đoạn sỉ nhục để trừng phạt những học sinh nói tiếng Lưu Cầu, nhằm tiêu diệt ngôn ngữ và văn hóa của Lưu Cầu. Mấy chục năm sau đó, liên tiếp xảy ra những sự kiện vì nói tiếng Lưu Cầu mà bị bức bách nhảy vách núi hoặc thảm sát tàn nhẫn. Sự thống trị thực dân của Nhật Bản ở Lưu Cầu chẳng những vấp phải sự kháng cự của nhân dân Lưu Cầu, mà còn làm dấy lên sự bất mãn của nhân dân toàn thế giới. Năm 1925, học giả văn hóa nổi tiếng Trung Quốc - Tiêu Hồng đã sáng tác bài thơ “Khúc ca bảy đứa con” vô cùng nổi tiếng, trong đó có nhắc tới Lưu Cầu:

Đài Loan

Chúng ta là một chuỗi trân châu do biển Đông dâng lên,

Lưu Cầu là các người em của ta, ta chính là Đài Loan.

Trong ngực ta vẫn còn vương vấn anh hồn họ Trịnh,

Máu tươi tinh trung điểm tô cho gia phả nhà ta.

Mẹ ơi, hạ chí khốc liệt sắp phơi khô con rồi;

Ban cho con một hiệu lệnh, con vẫn có thể bối thành nhất chiến.

Mẹ ơi! Con muốn trở về, mẹ ơi!

Sự phản kháng của nhân dân Lưu Cầu, sự đồng tình của nhân dân thế giới không hề đưa Lưu Cầu bước lên con đường ổn định hạnh phúc, ngược lại, một thảm họa lớn khác lại giáng xuống mảnh đất Lưu Cầu.

2. Sự kiện hy sinh của Himeyuri

Vào thời điểm cuối Chiến tranh thế giới thứ hai năm 1945, quân đội Mỹ tiến đánh đảo Okinawa, phát động chiến dịch Okinawa, quân đội Mỹ - Nhật đã triển khai một trận chiến thảm liệt ở Lưu Cầu, phát xít Nhật liều chết chống cự, đồng thời yêu cầu bách tính bình dân bản địa cũng phải gia nhập chiến trận, thậm chí yêu cầu bọn họ tự sát khi đối mặt với nguy cơ bị bắt làm tù binh. Mà một đội cứu thương theo quân có tên gọi là “Himeyuri” cũng theo đó mà ra đời, nó được cấu thành từ các thầy trò của trường Trung học Nữ sinh số 1 tỉnh Okinawa, chịu trách nhiệm cứu chữa thương binh trong chiến trường đạn pháo dày đặc. Sau khi quân đội Mỹ chiếm được đảo Okinawa, bọn họ rút lui vào trong những hang động tối tăm, cự tuyệt ra ngoài đầu hàng, cuối cùng đồng loạt điểm kìm lựu đạn mang theo bên người để tự sát, mà phần lớn trong số họ đều là những thiếu nữ đang ở độ tuổi “hoa niên” tầm 16 tuổi. Theo ghi chép trong sử sách, những thiếu nữ chết thảm như Himeyuri có tới hàng vạn người, những thiếu nữ ở độ tuổi hoa niên ấy từng người một tự tay giấu quả lựu đạn trong tay. Người thân của họ phần lớn đều bỏ mạng thảm thiết trên chiến trường, họ cũng bị bức bách đến mức tuyệt vọng mà lựa chọn cái chết. Càng tàn khốc hơn là, khi Nhật Bản sắp thất bại, buộc phải chấp nhận “Tuyên ngôn Cairo”, “Tuyên bố Potsdam”, trả lại toàn bộ đất đai chiếm đóng, Nhật Bản lại tạo ra một thảm họa lớn trong lịch sử loài người. Tháng 4 năm 1945, chính phủ Nhật Bản với lý do “sợ dư nô Lưu Cầu dẫn dắt người Chi Na (Trung Quốc) thanh toán Nhật Bản”, đã hạ đạt cái gọi là “lệnh ngọc toái”, yêu cầu quân trú phòng địa phương tàn sát sạch sành sanh người Lưu Cầu. Theo thống kê không đầy đủ, trước khi quân đội Mỹ công phá vào Lưu Cầu, quân Nhật tổng cộng đã tàn sát hơn 26 vạn dân thường Lưu Cầu, quy mô tàn sát tương đương với Thảm sát Nam Kinh.

Trong ký ức của người Lưu Cầu, tổn thương do chiến tranh gây ra càng thêm khủng bố và đau đớn tột cùng, tại tỉnh Okinawa ngày nay có một ngọn tháp kỷ niệm Himeyuri, chính là được xây dựng để tưởng niệm 210 thầy trò của đội cứu thương “Himeyuri” ấy cùng với tất cả những người đã chết giống như họ. Cái chết của Himeyuri chính là đại diện tiêu biểu nhất cho tính tàn khốc của chiến tranh — những thiếu nữ xinh đẹp đáng yêu ấy không phải chết dưới pháo hỏa của quân Mỹ, mà là chết vì sự lừa gạt và dọa nạt của quân đội Nhật Bản.

Nhật Bản thi hành sự thống trị thực dân tàn khốc như thế này ở Lưu Cầu, vọng tưởng dùng bạo lực và máu tanh để đạt được mục đích khống chế, chính là biểu hiện đuối lý câm họng của bọn họ. Năm 1880, triều đình nhà Thanh đã từ chối điều ước chia đảo của Nhật Bản, khiến cho Nhật Bản từ đầu đến cuối vẫn không thể hợp pháp hóa việc chiếm đoạt Lưu Cầu cho riêng mình, điều này cũng đã cung cấp căn cứ pháp lý cho việc Tổng thống Mỹ Roosevelt kiến nghị trả lại Lưu Cầu cho Trung Quốc sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Nhật Bản thất bại trong Chiến tranh thế giới thứ hai, bốn nước Trung, Mỹ, Anh, Xô đã triệu tập hội nghị ở Cairo, Ai Cập, bàn bạc về việcxử trí Nhật Bản sau chiến tranh, mà Lưu Cầu cũng nghênh đón một bước ngoặt một lần nữa trong vận mệnh của chính mình. Lần này Lưu Cầu có nghênh đón được sự sinh ra lần nữa không?