[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: I

Vào năm 374 trước Công nguyên, người Athens và người Lacedaemon vẫn đang giao chiến. Nhưng nay hãy quay trở lại với người Thebes. Sau khi hạ gục các thành bang ở Boeotia, họ mở rộng phạm vi tấn công và tiến quân vào Phocis. Về phần mình, người Phocians bèn cử một phái đoàn đến Lacedaemon, biện rằng nếu không có sự trợ giúp từ thế lực này, họ chắc chắn sẽ phải khuất phục Thebes. Đáp lại, người Lacedaemonians đã dùng đường biển đưa vua của họ là Cleombrotus vào lãnh thổ Phocis, dẫn đầu bốn trung đoàn cùng các lực lượng đồng minh.

Khoảng thời gian ấy, Polydamus ở Pharsalus từ Thessaly tới để diện kiến đại hội đồng của Lacedaemon. Ông là một nhân vật có uy tín lớn trên khắp xứ Thessaly; còn tại quê nhà, ông được kính trọng là một quý ông chân chính đến mức người Pharsalus vốn chìm trong chia rẽ đã yên tâm trao cho ông quyền giữ thành và quản lý tài chính. Ông có đặc quyền phân phát số tiền cần thiết cho các nghi lễ tôn giáo hay các chi phí khác trong khuôn khổ luật pháp và hiến pháp thành bang. Từ nguồn quỹ đó, người quản gia trung thành này của đất nước đã có thể gìn giữ và bảo vệ an toàn kinh đô cho các công dân. Hàng năm, ông đều trình bày bản tổng kết về công tác quản lý của mình. Nếu có thâm thủng, ông tự bỏ tiền túi bù vào, còn khi thu ngân sách tăng, ông tự hoàn lại cho mình. Về các mặt khác, lòng hiếu khách với người ngoại quốc và sự hào phóng của ông đều mang đúng tầm vóc Thessalian. Đó chính là phong thái và phẩm chất của con người vừa đặt chân đến Lacedaemon và phát biểu như sau:

"Hỡi các công dân Lacedaemon, với tư cách là một 'proxenos' và 'ân nhân' — những danh hiệu mà dòng họ tôi đã gìn giữ từ ngàn đời — tôi khẳng định, hay đúng hơn là có bổn phận phải đến gặp quý vị mỗi khi gặp khó khăn, và cảnh báo quý vị khi có bất kỳ rắc rối nào đe dọa lợi ích của quý vị tại Thessaly. Tôi tin chắc rằng cái tên Jason không còn xa lạ gì với tai người Lacedaemon. Quyền lực của ông ta trên cương vị một vương hầu đủ lớn, và danh tiếng thì lan rộng khắp nơi. Chính về Jason mà tôi muốn nói tới. Dưới vỏ bọc của một hiệp ước hòa bình, ông ta gần đây đã hội đàm với tôi, và đây là cốt lõi những gì ông ta đã thúc giục: 'Hỡi Polydamas,' ông ta nói, 'nếu muốn, ta có thể khuất phục thành bang của anh dưới chân ta, dẫu họ có chống lại đi chăng nữa, như những điều sau đây sẽ chứng minh cho anh thấy. Hãy nhìn xem,' ông ta tiếp lời, 'phần lớn và quan trọng nhất các bang của Thessaly đều là đồng minh của ta. Ta đã khuất phục họ trong những chiến dịch mà các người đứng về phía họ để chống lại ta. Hơn nữa, hẳn các người không lạ gì việc ta có sáu ngàn lính đánh thuê, tự thân họ thôi, thiết nghĩ, cũng đủ sức địch lại bất kỳ đơn vị nhà nước đơn lẻ nào. Không phải ta chỉ nhấn mạnh vào con số đơn thuần. Chắc chắn rằng một đội quân lớn tương tự có thể được huy động từ những nơi khác; nhưng những đội quân công dân này có nhược điểm là trong hàng ngũ có cả những kẻ đã luống tuổi lẫn những thanh niên râu còn chưa mọc. Thêm nữa, chỉ một phần nhỏ công dân trong một bang chịu khó rèn luyện thể lực, trong khi dưới quyền ta, chẳng có tên lính đánh thuê nào lại kém phần dẻo dai hơn chính bản thân ta.'

"Và tại đây, hỡi những người Lacedaemonians, tôi phải nói cho các vị biết sự thật trần trụi. Jason này là một kẻ gân cốt vựa vàng, thân hình tráng kiện, với một sức chịu đựng lao động không biết mệt mỏi. Cũng chính xác như vậy, ngày qua ngày, hắn thử thách bản lĩnh của những kẻ đi theo mình. Hắn luôn đi đầu, dù là trên thao trường mang giáp, trong phòng tập thể dục, hay trong bất kỳ cuộc hành quân nào. Những kẻ yếu đuối trong hàng ngũ đều bị hắn đào thải, còn những ai tỏ ra gan dạ trước hiểm nguy chiến tranh, tựa như những kẻ say mê hiểm họa và nhọc nhằn thực thụ, đều được hắn ban thưởng gấp đôi, gấp ba, gấp bốn lần bổng lộc, hoặc những món quà khác. Khi nằm trên giường bệnh, họ không thiếu người chăm sóc, và lúc qua đời cũng chẳng thiếu vinh danh trong phần mộ. Do đó, bất kỳ người ngoại quốc nào phục vụ dưới quyền hắn đều biết rằng lòng dũng cảm trong chiến tranh có thể mang lại cho họ một sinh kế — một cuộc đời ngập tràn vinh quang lẫn sung túc.

"Rồi với một chút phô trương, hắn chỉ cho tôi thấy những điều tôi vốn đã biết từ trước, rằng người Maracians, người Dolopians, và Alcetas — viên hyparch ở Epirus — đều đã quy phục quyền uy của hắn; 'vậy nên ta hoàn toàn có quyền hỏi anh, Polydamas,' hắn tiếp tục, 'rằng ta phải lo ngại điều gì để mà không coi việc tương lai anh bị khuất phục chỉ là trò trẻ con. Có lẽ một kẻ không biết ta và không hiểu ta là người thế nào có thể chất vấn ta rằng: "Nào! Hỡi Jason, nếu tất cả những gì anh nói là sự thật, sao còn do dự? Sao không tiến đánh Pharsalia ngay lập tức?" Lý do rất đơn giản, ta đáp lại, rằng ta thấy việc khuất phục các người bằng sự tự nguyện tốt hơn là sáp nhập các người khi các người chống lại ý nguyện. Bởi vì, nếu bị ép buộc, các người sẽ luôn mưu tính mọi điều tai hại có thể nhắm vào ta, và về phần mình, ta cũng sẽ nỗ lực làm suy yếu quyền lực của các người; trong khi nếu các người tự nguyện và tin tưởng đặt trọn vận mệnh vào tay ta, chắc chắn chúng ta sẽ hết lòng giúp đỡ lẫn nhau. Ta nhìn thấy và hiểu rõ, hỡi Polydamas, rằng đất nước của anh chỉ hướng về một người duy nhất, và người đó chính là anh: vì vậy, điều ta đảm bảo với anh là, nếu anh làm cho quê hương ngả theo ta với tất cả tình cảm, ta sẽ nâng anh lên thành nhân vật quyền lực thứ hai ở Hellas chỉ sau một mình ta. Hãy lắng nghe khi tôi nói cho anh biết giải thưởng vị trí thứ hai mà ta dành cho anh là gì. Hãy lắng nghe và đừng chấp nhận bất cứ điều gì mà chính lý trí của anh không công nhận là sự thật. Trước hết, chẳng phải cả hai chúng ta đều thấy rõ rằng, với sự gia nhập của Pharsalus cùng vô số các tiểu bang phụ thuộc vào các người, ta sẽ dễ dàng trở thành Tagos của toàn thể người Thessalians; và rồi hệ quả tất yếu là — một xứ Thessaly đoàn kết như thế — mười sáu ngàn kỵ binh cùng hơn mười ngàn bộ binh hạng nặng sẽ xuất hiện. Quả thực, khi ngắm nhìn thể chất và phong thái kiêu hãnh của những con người này, ta không thể không tin rằng, nếu biết cách thuần hóa, chẳng có quốc gia hay bộ tộc nào trên đời mà người Thessaly phải chịu cúi đầu khuất phục. Hãy nhìn vào khoảng không gian bao la của Thessaly và suy ngẫm: một khi vị Tagos đã được thiết lập ở đây, mọi bộ tộc vòng quanh sẽ đều ngoan ngoãn thu phục; và hầu như mọi thành viên của các bộ tộc ấy đều là những thiện xạ bẩm sinh, khiến cho lực lượng bộ binh nhẹ của chúng ta chắc chắn sẽ vượt trội. Hơn nữa, người Boeotians và toàn bộ thế giới cầm vũ khí chống lại Lacedaemon đều là đồng minh của tôi; họ khẩn thiết đòi giương cao ngọn cờ của tôi, miễn là tôi giải phóng họ khỏi ách thống trị của Sparta. Lại nữa, tôi chắc rằng người Athens sẽ làm mọi cách để giành lấy liên minh với chúng ta; nhưng tôi không nghĩ chúng ta sẽ kết thân với họ, bởi tôi tin rằng việc chiếm lấy bá quyền trên biển sẽ còn dễ dàng hơn cả bá quyền trên đất liền; và để minh chứng cho lập luận này, tôi muốn anh cân nhắc những điều sau đây. Nắm trong tay xứ Macedonia — nguồn gỗ đóng tàu của hải quân Athens — chúng ta sẽ có khả năng chế tạo một hạm đội lớn hơn họ rất nhiều. Điều đó là hiển nhiên. Còn về con người, anh nghĩ bên nào sẽ có khả năng điều động thủy thủ đoàn tốt hơn — Athens, hay chúng ta với lực lượng Penestae cường tráng và đông đảo? Bên nào sẽ nuôi dưỡng thủy thủ tốt hơn — một quốc gia như chúng ta, với nguồn sản vật dồi dào, xuất khẩu lúa mì đi khắp nơi, hay Athens, nếu không đi mua bên ngoài thì chẳng đủ ăn? Và xét về sự thịnh vượng nói chung, chẳng phải là điều đương nhiên sao khi chúng ta — những kẻ không trông chờ vào một chuỗi các hòn đảo nhỏ bé để cung ứng, mà thu hoạch hoa lợi từ các dân tộc lục địa — sẽ có nguồn lực dồi dào hơn? Ngay khi các thế lực phân mảnh của Thessaly được hợp nhất thành một thân vương quốc, tôi nhắc lại, mọi bộ tộc xung quanh sẽ trở thành chư hầu cống nạp của chúng ta. Tôi không cần phải nói với anh rằng vua Ba Tư thu hoa lợi không phải từ các hòn đảo, mà từ cả một đại lục, và ông ta là kẻ giàu có nhất! Nhưng việc khuất phục Ba Tư, tưởng tượng xem, thậm chí còn khả thi hơn cả khuất phục Hellas, bởi ở đó con người, ngoại trừ một kẻ, đều quen với kiếp nô lệ hơn là thói uy dũng. Trong chiến dịch tiến quân của Cyrus, và sau đó dưới thời Agesilaus, tôi chưa bao giờ quên người Ba Tư đã run rẩy trước một lực lượng mỏng manh nhường nào."

"Hỡi những người Lacedaemonians, đó chính là những lời lẽ đầy nhiệt huyết của Jason. Để đáp lại, tôi bảo hắn rằng những gì hắn thúc giục rất đáng để cân nhắc, nhưng việc chúng ta — những người bạn của Lacedaemon — lại đi từ bỏ Sparta mà không có chút xích mích nào để rồi lao vào vòng tay kẻ thù của họ, đối với tôi quả là sự điên rồ tột độ. Nghe vậy, hắn ca ngợi tôi và nói rằng nếu tôi đã có thái độ đó thì hắn càng phải bám lấy tôi chặt hơn nữa, rồi giao việc cho tôi đến gặp các vị để nói lên sự thật phũ phàng: rằng hắn có ý định tiến đánh Pharsalus nếu chúng ta không chịu nghe theo hắn. Do đó, hắn bảo tôi hãy đòi hỏi sự trợ giúp từ các vị; 'và nếu họ cho phép anh,' hắn nói thêm, 'thay đổi cục diện để họ cử tới một lực lượng đủ sức giao tranh với ta, thì tốt quá: chúng ta sẽ tuân theo phán quyết của chiến tranh và không oán thán kết cục; nhưng nếu trong mắt các vị sự trợ giúp đó là không đủ, hãy tự lo lấy thân. Làm sao anh còn có thể giữ được sự trong sạch trước người cha đã tôn vinh anh và nơi anh đang sống vô cùng sung túc?'"

"Đó là những vấn đề," Polydamas tiếp tục, "đã đưa tôi đến Lacedaemon. Tôi đã kể lại toàn bộ câu chuyện; nó dựa một phần vào những gì tôi tận mắt chứng kiến, và một phần vào những gì tôi nghe được từ con người kia. Niềm tin vững chắc của tôi, hỡi những người Lacedaemonians, là nếu các vị sắp sửa điều đi một lực lượng đủ mạnh — không chỉ trong mắt tôi, mà trong mắt toàn thể người Thessaly — để đương đầu với Jason trong chiến tranh, các bang sẽ nổi dậy chống lại hắn, bởi tất cả bọn họ đều đang hoảng sợ về sự bành trướng quyền lực của y; nhưng nếu các vị nghĩ rằng chỉ một nhóm nô lệ mới được phóng thích cùng một vị tướng bất tài là đủ, tôi khuyên các vị hãy cứ ngồi yên mà thụ hưởng hòa bình. Xin hãy tin lời tôi, các vị sẽ phải đối đầu với một thế lực vĩ đại, cùng một kẻ cầm quân khôn ngoan đến mức trong mọi việc hắn mưu tính, dù là bí mật, chớp nhoáng hay vũ lực, hắn đều đánh trúng đích mục tiêu; một kẻ biết cách tận dụng màn đêm phục vụ cho mình chẳng khác gì ban ngày nếu cơ hội đến; hay khi cần tốc độ, hắn sẵn sàng làm việc ngay cả trong lúc ăn sáng hay dùng bữa tối. Còn về việc nghỉ ngơi, hắn cho rằng thời điểm ấy chỉ đến khi đã chạm tới đích hoặc hoàn thành xong công việc. Hắn cũng rèn luyện thói quen đó cho những kẻ đi theo mình. Hắn thừa hiểu cách đền đáp kỳ vọng của binh lính khi họ đạt được thành công nhờ những nỗ lực vượt bậc; thế nên dưới mái trường của hắn, ai nấy đều ghi khắc tâm niệm: 'Gian khổ trước, hưởng lạc sau.' Và xét về dục vọng xác thịt, trong tất cả những kẻ tôi từng biết, hắn là người kiềm chế giỏi nhất; vậy nên chúng cũng chẳng thể khiến hắn xao nhãng nhiệm vụ. Giờ thì các vị phải cân nhắc vấn đề này và cho tôi biết, theo đúng bổn phận của các vị, các vị có thể và sẽ làm gì."

Trước mắt, những người Lacedaemonians hoãn việc đưa ra câu trả lời; nhưng sau khi tính toán vào ngày hôm sau và ngày hôm sau nữa về số lượng các sư đoàn đang làm nhiệm vụ ở nước ngoài, số chiến thuyền ngoài khơi bờ biển Laconia để đối phó với hạm đội ngoại kiều của Athens, đồng thời cân nhắc cả cuộc chiến với những láng giềng xung quanh, họ đã đưa ra câu trả lời cho Polydamas: "Hiện tại họ không thể cử đến sự trợ giúp đầy đủ; trong hoàn cảnh này, họ khuyên ông hãy quay về và tự giải quyết các vấn đề của cá nhân lẫn thành bang một cách tốt nhất có thể." Cảm ơn sự thẳng thắn của người Lacedaemonians, ông cáo lui.

Còn về phần thành trì Pharsalus, ông nài nỉ Jason đừng ép ông phải giao nộp: mong muốn của ông là bảo vệ nó cho những người đã tin tưởng trao phó trọng trách; Jason hoàn toàn có thể bắt các con trai của ông làm con tin, còn ông sẽ cố gắng hết sức để thuyết phục thành bang tự nguyện quy phục vị chúa tể, đồng thời thúc đẩy việc bổ nhiệm hắn làm Tagos của Thessaly bằng mọi cách. Thế là, sau khi đôi bên trao đổi những lời thề nguyện trang trọng, người Pharsalus được yên thân, và chẳng bao lâu sau, Jason được đồng thuận suy tôn làm Tagos của toàn thể người Thessalians. Khi đã chính thức nắm giữ quyền lực đó, hắn lập danh sách kỵ binh và bộ binh nặng mà các thành bang có thể đóng góp theo hạn ngạch, kết quả là lực lượng kỵ binh của hắn, tính cả đồng minh, lên tới hơn tám ngàn người, trong khi bộ binh ước tính không dưới hai mươi ngàn; và lực lượng quân nhẹ của hắn dư sức địch lại toàn bộ thiên hạ — việc liệt kê tên các thành phố của họ thôi cũng đủ là một kỳ công rồi. Việc tiếp theo của hắn là hạ lệnh cho tất cả cư dân xung quanh phải nộp cống vật chính xác theo mức từng được ấn định dưới thời Scopas. Và tại thời điểm hoàn tất này, chúng ta có thể gác lại những vấn đề đó để quay trở lại thời điểm trước khi khúc chuyển ý về sự nghiệp của Jason bắt đầu.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: II

Vào năm 374 trước Công nguyên, người Lacedaemonians và đồng minh đang tập trung tại Phocia, còn người Thebans, sau khi rút lui về lãnh thổ của mình, đang canh giữ các ngõ ngách lối vào. Giữa lúc này, người Athens nhận thấy người Thebans ngày càng lớn mạnh nhờ vào họ mà chẳng đóng góp nổi dù chỉ một xu để duy trì hạm đội, trong khi bản thân họ — vừa phải đóng góp tiền bạc, vừa chịu các cuộc tấn công cướp biển từ Aegina, lại vừa phải gồng mình đồn trú bảo vệ lãnh thổ — đã bị bào mòn đến tận xương tủy, bèn nảy sinh mong muốn chấm dứt chiến tranh. Trong tâm trạng đó, họ cử một phái đoàn đến Lacedaemon và ký kết hòa bình.

Việc này vừa hoàn tất, hai trong số các sứ thần, tuân theo sắc lệnh của nhà nước, lập tức lên đường từ lãnh thổ Laconia mang theo mệnh lệnh triệu tập Timotheus hồi hương vì nền hòa bình đã được thiết lập. Vâng lệnh trở về, vị tướng này nhân tiện chuyến hải trình về nước đã đổ bộ một nhóm người Zacynthian lưu vong lên chính quê hương họ, khiến đảng phái cầm quyền tại thành phố Zacynthian liền cử người đến Lacedaemon phàn nàn về cách đối xử của Timotheus; và thế là người Lacedaemonians, chẳng thèm suy nghĩ thêm, phán quyết rằng người Athens đã sai, rồi tiến hành trang bị một hạm đội khác, quy tụ lực lượng từ chính Laconia, Corinth, Leucas, Ambracia, Elis, Zacynthus, Achaia, Epidaurus, Troezen, Hermione và Halieis với tổng số lên tới sáu mươi chiến thuyền. Họ cử Mnasippus làm đô đốc chỉ huy hạm đội này với nhiệm vụ tấn công Corcyra và gìn giữ lợi ích của họ ở những vùng biển đó nói chung. Hơn nữa, họ còn cử sứ thần đến gặp Dionysius, chỉ thị rằng lợi ích của ông ta sẽ được gia tăng nếu Corcyra thoát khỏi tay người Athens.

Theo đó, ngay khi hạm đội sẵn sàng, Mnasippus liền giương buồm tiến thẳng đến Corcyra; đi cùng ông ta, ngoài lực lượng từ Lacedaemon, còn có một nhúm lính đánh thuê, nâng tổng số quân lên không dưới một ngàn năm rưỡi người. Ông đổ bộ và nhanh chóng làm chủ hòn đảo, vùng nông thôn biến thành miếng mồi ngon cho những kẻ cướp bóc. Nơi đây vốn được canh tác cao độ và trù phú với những vườn cây ăn quả, chưa kể đến những dinh thự lộng lẫy cùng các hầm rượu được trang hoàng tiện nghi ngay tại các điền trang: người ta đồn rằng binh lính đã đạt đến mức xa hoa tột độ đến nỗi họ từ chối uống những loại rượu không có hương thơm ngào ngạt. Vô số nô lệ và súc vật béo tốt cũng bị bắt sống tại các điền trang.

Động thái tiếp theo của viên tướng là mang lực lượng bộ binh đóng quân cách khu vực thành phố khoảng ba phần tư dặm, khiến bất kỳ cư dân Corcyra nào định rời thành ra vùng quê đều chắc chắn bị chặn đánh ở hướng đó. Hạm đội thì ông bố trí ở phía bên kia thành phố, tại một vị trí mà ông tính toán sẽ phát hiện và ngăn chặn được sự tiếp cận của các đoàn tàu vận tải. Bên cạnh đó, ông còn thiết lập một cuộc phong tỏa ngay trước cửa bến cảng vào những lúc thời tiết cho phép. Bằng cách này, thành phố bị bao vây hoàn toàn.

Về phần mình, người Corcyraeans rơi vào cảnh khốn đốn cùng cực. Họ chẳng thể thu hoạch được gì từ đất đai do bị kìm kẹp chặt chẽ bởi bộ binh địch, trong khi đường biển bị cắt đứt khiến chẳng thứ gì nhập vào được. Thế là họ cử người sang cầu cứu Athens. Họ khẩn khoản rằng sẽ là một sai lầm chết người nếu để mất Corcyra vào tay kẻ khác. Nếu chuyện đó xảy ra, họ không chỉ tự vứt bỏ một lợi thế lớn lao mà còn tiếp thêm sức mạnh đáng kể cho kẻ thù; bởi ngoại trừ Athens, chẳng có thành bang nào đủ khả năng cung cấp một hạm đội hay nguồn thu lớn hơn. Hơn nữa, Corcyra có vị trí vô cùng đắc địa để kiểm soát vịnh Corinth và các thành bang trải dài ven bờ; nó cực kỳ thuận lợi để tàn phá vùng nông thôn Laconia, và còn tuyệt vời hơn nữa khi đối diện với các bờ biển của lục địa Epirus cũng như eo biển giữa Peloponnesus và Sicily.

Lời kêu gọi ấy không rơi vào tai điếc. Người Athens tin rằng vấn đề này đòi hỏi sự quan tâm nghiêm túc nhất, và họ lập tức cử Stesicles làm tướng cùng khoảng sáu ngàn lính peltasts. Họ cũng đề nghị Alcetas giúp đưa quân vượt biển. Nhờ che đậy bởi bóng đêm, toàn bộ lực lượng đã được chuyển sang một địa điểm ở vùng ngoại ô và tìm đường đột nhập vào thành phố. Chưa hết, người Athens còn thông qua sắc lệnh trang bị sáu mươi chiến thuyền và bầu Timotheus làm đô đốc. Không thể lập tức tuyển đủ quân số cho hạm đội ngay tại chỗ, vị này bèn giương buồm tuần du các hòn đảo để cố gắng bổ sung thủy thủ đoàn từ những nơi đó. Rõ ràng ông không coi việc giễu cợt vòng quanh Peloponnesus như một chuyến đi dạo chơi nghỉ mát và tấn công một hạm đội đang ở đỉnh cao huấn luyện là chuyện cỏn con. Tuy nhiên, trong mắt người Athens, ông đang lãng phí thời gian quý báu của mùa hải trình ven bờ, và họ không màng tha thứ cho sai lầm đó, liền phế truất ông, bổ nhiệm Iphicrates thay thế. Vừa nhậm chức, vị tướng mới đã vô cùng tích cực chèo kéo, gây áp lực lên các nhà tài trợ tàu trireme để nhanh chóng tuyển đủ người cho các chiến thuyền. Hơn nữa, ông còn xin người Athens cho phép sử dụng không chỉ các tàu tuần tra ngoài khơi Attica mà cả Paralus lẫn Salaminia, với lời tuyên bố rằng nếu mọi việc suôn sẻ ngoài kia, ông sẽ sớm gửi trả lại họ thật nhiều tàu thuyền. Nhờ vậy, số lượng tàu của ông đã phình to lên khoảng bảy mươi chiếc.

Trong khi đó, người Corcyraeans oằn mình chống chọi với nạn đói: số kẻ đào ngũ ngày một nhiều, đến mức Mnasippus phải cho hạ lệnh truyền bêu rêu rằng tất cả những kẻ đào ngũ sẽ bị bán ngay tại trận; và khi biện pháp ấy chẳng mảy may làm giảm đi dòng người trốn chạy, ông ta bèn dùng roi dứt khoát quất đuổi họ quay về. Dù vậy, những kẻ bên trong tường thành không đời nào chịu đón nhận đám nô lệ khốn khổ ấy vào trong phòng tuyến, khiến vô số người chết ngất ngoài cửa ngõ. Nhận ra tình hình, Mnasippus nhanh chóng tự đắc rằng mình đã nắm chắc thành phố trong lòng bàn tay; và ông ta bắt đầu thử nghiệm kỷ luật với đám lính đánh thuê của mình. Một số đã được thanh toán lương; số khác vẫn đang phục vụ nhưng còn bị nợ lương tới hai tháng bởi viên tướng — kẻ mà theo lời đồn đại chẳng hề thiếu tiền bạc, bởi phần lớn các thành bang không màng đến một chiến dịch vượt biển nên đã gửi tiền mặt thay vì quân lính. Nhưng giờ đây, những người dân bị vây hãm, qua những tháp canh, nhận thấy các đồn tiền tiêu ít được canh phòng cẩn mật như trước và quân lính tản mát khắp các vùng nông thôn, liền mở một cuộc đột kích, bắt sống vài kẻ và chém chết số khác. Nhận ra cuộc tấn công, Mnasippus mặc giáp, cùng toàn bộ bộ binh nặng lao ra ứng cứu, ra lệnh cho các đại đội trưởng và tiểu đoàn trưởng dẫn lính đánh thuê ra trận. Một vài đại đội trưởng đáp lại rằng thật không dễ sai khiến khi nhu yếu phẩm còn thiếu thốn; nghe thế, viên tướng Sparta liền dùng gậy quất vào người này, dùng chuôi giáo đập vào kẻ khác. Chẳng chút hăng hái và ngập tràn oán giận đối với vị chỉ huy, đám quân lính tập hợp lại — một trạng thái vô cùng bất lợi cho thành công trên chiến trận. Dàn trận xong, tự thân viên tướng đẩy lùi cánh quân địch đối diện với các cổng thành và ráo riết truy đuổi; nhưng quân địch bỗng tụ lại ngay dưới chân tường thành của họ, quay ngoắt đầu lại và nương vào các ngôi mộ để liên tục trút mưa lao cùng phi tiêu; trong khi các phân đội khác từ các cổng khác bất ngờ ồ ạt đánh úp vào sườn địch. Lập trận sâu tám lớp và nghĩ rằng cánh của phalanx không đủ mạnh, quân Lacedaemonians bèn định xoay sở đổi hướng; nhưng vừa chớm thực hiện chuyển động ấy thì người Corcyraeans lao vào tấn công như thể họ đang tháo chạy, khiến họ chẳng cách nào xoay xở lại được, trong khi những binh đoàn kế cận thì buông xuôi tháo chạy. Chẳng thể ứng cứu những kẻ đang bị áp đảo do vướng đòn tấn công chính diện của kẻ thù, Mnasippus bất lực nhìn lực lượng của mình vơi đi từng phút. Cuối cùng, người Corcyraeans tập hợp lại, đồng tâm hiệp lực tung ra đòn quyết định nhằm vào Mnasippus cùng đám quân vốn đã hao hụt đáng kể của ông ta. Ngay khoảnh khắc đó, dân chúng trong thành, hào hứng quan sát cục diện, cũng túa ra tham chiến. Đầu tiên Mnasippus bị hạ sát, rồi cuộc truy sát diễn ra toàn tuyến; và những kẻ săn đuổi suýt chút nữa đã chiếm trọn doanh trại cùng hàng rào chắn nếu họ không nhìn thấy đám thương nhân cùng đoàn tùy tùng nô lệ đông đúc, tưởng rằng đó là món hời lớn nên đành buông xuôi cuộc truy đuổi.

Người Corcyraeans lúc bấy giờ vô cùng thỏa mãn khi dựng lên một chiến trụ và trao trả thi hài kẻ thù dưới ngàn lá cờ hưu chiến; nhưng những hệ quả sau đó còn quan trọng hơn nhiều đối với họ khi vực dậy sức mạnh và tinh thần vốn đã chìm đắm trong tuyệt vọng. Tin đồn lan rộng rằng Iphicrates sắp đến — thậm chí ông đã ở ngay ngoài cửa ngõ; và quả thực bản thân người Corcyraeans cũng đang tự trang bị hạm đội. Thế là Hypermenes, phó tướng của Mnasippus kiêm người mang các công văn của ông ta, bèn nhét kín người lên mọi chiến thuyền của hạm đội, rồi chèo vòng ra doanh trại kiên cố, chất đầy các tàu vận tải tù nhân, tài sản cùng gia súc rồi cho xuất phát. Bản thân ông ta cùng lực lượng lính thủy đánh bộ và số quân sống sót ở lại canh gác các chiến hào; nhưng cuối cùng, ngay cả tàn quân ấy trong nỗi hoảng loạn tột cùng cũng leo lên các chiến thuyền và tháo chạy, bỏ lại lượng lớn lúa mì, rượu vang cùng vô số tù nhân và binh lính thương binh. Thực chất, họ vô cùng khiếp sợ viễn cảnh bị người Athens tóm gọn trên hòn đảo, nên đã tẩu thoát an toàn về Leucas.

Trong khi đó, Iphicrates bắt đầu chuyến hải trình vòng quanh, vừa di chuyển vừa ráo riết chuẩn bị cho một trận chiến. Ngay từ đầu, ông bỏ lại những cánh buồm lớn phía sau, bởi chuyến đi này chỉ là khúc dạo đầu cho một trận chiến; những chiếc buồm phụ, dù có gió lớn, cũng ít khi được dùng đến, vì bằng cách dựa hoàn toàn vào sức chèo để tiến lên, ông hy vọng vừa nâng cao thể lực cho binh sĩ vừa tăng tốc độ tấn công. Thường thì khi hạm đội sắp cập bờ để ăn sáng hoặc ăn tối, ông sẽ chớp lấy thời điểm, ra lệnh cho cánh dẫn đầu của đội hình quay ngược ra xa bờ ngay tại điểm đó; rồi khi các chiến thuyền xếp thành một đường ngang thẳng tắp, mũi đối mũi, theo một hiệu lệnh cho trước, ông thả lỏng toàn bộ hạm đội trong một cuộc đua nước rút quyết liệt vào bờ. Cảm giác chiến thắng thật vinh quang khi là kẻ đầu tiên lấy được nước ngọt hay bất cứ thứ gì họ cần, hoặc là kẻ đầu tiên được ăn sáng; cũng giống như hình phạt nặng nề giáng lên những kẻ đến muộn khi không chỉ bỏ lỡ tất cả các mục tiêu ao ước ấy mà còn phải nhổ neo ra khơi cùng những người khác ngay khi có hiệu lệnh; bởi những kẻ đến trước có thừa thời gian thư thả, trong khi kẻ đến sau phải vắt chân lên cổ hoàn thành mọi việc trong sự vội vã. Lại nữa, về phần các đồn canh tiền tiêu, nếu chẳng may dùng bữa sáng trên đất địch, các trạm gác sẽ được bố trí trên đất liền như lẽ phải thông thường; nhưng ngoài những trạm đó, ông còn cho giương cao cột buồm và cắt cử người canh gác trên đỉnh cột. Từ điểm quan sát cao ngất ngưỡng ấy, tất nhiên họ có tầm nhìn xa hơn hẳn các trạm gác dưới mặt đất. Tương tự, khi ăn tối hoặc ngủ nghỉ, ông không cho đốt lửa trong trại vào ban đêm mà chỉ thắp một ngọn hải đăng ngay phía trước doanh trại nhằm ngăn chặn mọi sự tiếp cận bất ngờ; và thường vào những đêm thời tiết đẹp, ông cho hạm đội nhổ neo ngay sau bữa tối, khi có gió thuận thì vừa di chuyển vừa nghỉ ngơi đồng thời, hoặc nếu dựa vào chèo thì cho thủy thủ luân phiên nghỉ ngơi. Trong chuyến hải trình ban ngày, lúc thì ông ra tín hiệu "tiến theo hàng dọc", lúc lại ra tín hiệu "hàng ngang song song". Nhờ vậy, trong suốt cuộc hành trình, họ vừa di chuyển vừa thành thạo (cả về lý thuyết lẫn thực tiễn) mọi chi tiết của một trận chiến trước khi chạm trán vùng biển mở — nơi mà họ tưởng tượng đang bị kẻ thù chiếm giữ. Phần lớn thời gian họ dùng bữa sáng và bữa tối trên đất địch; nhưng vì chỉ giới hạn trong những nhu yếu phẩm tối thiểu, ông luôn di chuyển nhanh hơn kẻ thù một bước. Trước khi lực lượng viện binh của địch kịp kéo đến, ông đã hoàn thành xong việc và lại giổ buồm ra khơi.

Vào thời điểm Mnasippus bỏ mạng, ông tình cờ đang ở ngoài khơi Sphagiae thuộc lãnh thổ Laconia. Đến Elis, lướt dọc qua cửa sông Alpheus, ông thả neo dưới mũi đất mang tên Ichthus. Ngày hôm sau, ông rời cảng đó để tiến về Cephallenia, sắp xếp đội hình và tiến hành hải trình sao cho có thể sẵn sàng chiến đấu trong mọi tiểu tiết nếu cần thiết. Câu chuyện về Mnasippus và cái chết của hắn đã bay đến tai ông, nhưng ông chưa được nghe từ một nhân chứng sống, và nghi ngờ rằng đó có lẽ là trò lừa bịp nhằm đánh lạc hướng và khiến ông mất cảnh giác. Vì thế ông vẫn vô cùng cẩn trọng. Quả thực, phải đến khi đặt chân tới Cephallenia thì ông mới hay tin tức một cách rõ ràng, và lúc bấy giờ mới cho quân lính nghỉ ngơi.

Tôi thừa nhận rằng tất cả những chi tiết luyện tập và thao diễn này là điều bình thường để chuẩn bị cho một trận chiến trên biển, nhưng điều tôi ca ngợi trong trường hợp vừa rồi chính là sự khéo léo mà vị đô đốc Athens đã đạt được mục tiêu kép. Ghi nhớ rằng nhiệm vụ của mình là phải đến một tọa độ nhất định nơi ông dự kiến sẽ tham gia một trận hải chiến mà không được chậm trễ, đó là một phát hiện may mắn khi ông không để cho kỹ năng chiến thuật bị hy sinh cho tốc độ hải trình, đồng thời cũng không để nhu cầu huấn luyện cản trở thời gian đến nơi.

Sau khi bình định các thị trấn ở Cephallenia, Iphicrates liền giương buồm đến Corcyra. Ở đó, tin tức đầu tiên ông nhận được là những chiếc tàu trireme do Dionysius phái đến dự kiến sẽ đến giải vây cho người Lacedaemonians. Nhận được thông tin này, ông đích thân lên đường khảo sát địa hình nhằm tìm ra một vị trí có thể quan sát các con tàu đang tiến đến và phát tín hiệu cho thành phố. Tại đây ông bố trí các trạm quan sát. Một bộ mã tín hiệu đã được thống nhất để biểu thị "tàu trong tầm mắt", "đang thả neo", v.v.; làm xong việc đó, ông ra lệnh cho hai mươi thuyền trưởng chiến thuyền của mình phải bám sát theo hiệu lệnh đã định. Bất cứ ai không tuân theo sẽ không được phép oán trách hình phạt; ông đã cảnh báo họ như thế. Chẳng mấy chốc, các con tàu được báo hiệu là đang tiến đến; mệnh lệnh vang lên và sự hăng hái lúc đó quả là một cảnh tượng đáng chiêm ngưỡng — mọi thành viên trong các thủy thủ đoàn được cắt cử cho chiến dịch đều lao đi tranh giành để lên tàu và xuất phát. Tiến đến vùng biển nơi các chiến thuyền địch đang neo đậu, ông dễ dàng bắt gọn các thủy thủ đoàn vốn đã rời tàu lên bờ, ngoại trừ đúng một chiếc duy nhất. Trường hợp ngoại lệ đó thuộc về Melanippus người Rhodes, kẻ từng khuyên các thuyền trưởng khác không nên dừng lại ở vị trí này, rồi tự mình trang bị thuyền và giương buồm tẩu thoát. Nhờ vậy, hắn chạm trán các chiến thuyền của Iphicrates nhưng xoay xở lọt qua kẽ tay ông, trong khi toàn bộ tàu thuyền của xứ Syracuse bị bắt gọn cả người lẫn thuyền.

Sau khi chặt đứt các mỏm mũi tàu, Iphicrates xuôi về bến cảng Corcyra kéo theo những chiếc tàu trireme chiến lợi phẩm. Với đám tù binh vừa bắt được, ông đạt được thỏa thuận rằng mỗi kẻ phải nộp một khoản tiền cố định để chuộc thân, ngoại trừ đúng một người là Crinippus — viên chỉ huy của chúng. Ông giam giữ hắn lại, rõ ràng là với ý định tỏi đòi một khoản tiền lớn hoặc đem bán đê tiện. Tuy nhiên, vì quá uất ức, người tù nhân này đã tự vẫn. Số còn lại được Iphicrates thả cho đi sau khi chấp nhận người Corcyraeans đứng ra bảo lãnh số tiền chuộc. Các thủy thủ của chính ông phần lớn được nuôi dưỡng bằng cách làm thuê trên ruộng đồng của người Corcyraeans, trong khi bản thân ông dẫn đầu lực lượng bộ binh nhẹ cùng các chiến binh hoplites vượt sang Acarnania, giúp đỡ bất kỳ thành bang thân thiện nào cần sự hỗ trợ của mình; bên cạnh đó, ông còn gây chiến với người Thyrians — một bộ tộc chiến binh cứng cỏi đang nắm giữ một pháo đài kiên cố.

Vào năm 372 trước Công nguyên, sau khi sáp nhập cả hạm đội của Corcyra vào lực lượng của mình với tổng số tàu lên tới khoảng chín mươi chiếc, ông giương buồm tiến đến Cephallenia đầu tiên, nơi ông đòi tiền — có nơi tự nguyện nộp, có nơi bị cưỡng ép giơ tiền ra. Tiếp theo đó, ông bắt đầu chuẩn bị một mặt để quấy rối lãnh thổ Lacedaemonians, mặt khác để thuyết phục các thành bang khác trong khu vực vốn thù địch với Athens quy phục tự nguyện; hoặc nếu từ chối, ông sẽ tuyên bố chiến tranh với họ.

Toàn bộ diễn biến chiến dịch này, theo tôi, phản ánh vinh quang cao quý nhất cho Iphicrates. Nếu chiến thuật của ông đáng ngưỡng mộ bao nhiêu, thì bản năng mách bảo ông mời hai vị đồng nhiệm như Callistratus và Chabrias cùng sát cánh cũng xuất sắc bấy nhiêu — người trước là một diễn giả bình dân nhưng không mấy thân thiết với ông về mặt chính trị, người sau là một nhân vật có tiếng tăm lừng lẫy trong quân sự. Hoặc là ông coi họ là những kẻ vô cùng khôn ngoan và muốn tận dụng lời khuyên của họ, trong trường hợp đó tôi ca ngợi sự khôn ngoan của sự sắp xếp này; hoặc theo quan điểm của ông, họ là những đối thủ, thế nên quyết tâm chứng tỏ bản thân là một vị tướng tài ba, không lơ là cũng chẳng chủ quan, quả thật rất táo bạo, tôi thừa nhận, nhưng điều đó cho thấy sự tự tin đáng khen ngợi. Tuy nhiên, tại đây chúng ta phải chia tay Iphicrates cùng những chiến công của ông để quay trở lại Athens.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: III

Buộc phải chứng kiến cảnh những người bạn Plataeans của họ bị trục xuất khỏi Boeotia (những kẻ đã tìm kiếm nơi dung thân ngay tại Athens), đồng thời cũng phải lắng nghe những lời khẩn nài của người Thespiaeans (những kẻ nài nỉ họ đừng để thành phố bị tước đoạt), người Athens không còn có thể dành thiện cảm cho người Thebans được nữa; mặc dù khi bước vào một tuyên bố chiến tranh trực tiếp, họ phần vì cảm thấy hổ thẹn, phần vì những toan tính thực tế nên bị chùng bước. Dẫu vậy, việc bước đi chung đường với họ, việc trở thành một phần trong các hành động của họ, điều đó tuyệt đối bị từ chối, một khi họ nhìn thấy đám người Thebans đang tiến đánh những bằng hữu lâu đời của thành phố như người Phocians, và xóa sổ những bang từng bày tỏ lòng trung thành hiển hách trong cuộc đại chiến Ba Tư cũng như tình hữu nghị bền chặt với Athens. Theo đó, Đại hội Nhân dân thông qua sắc lệnh cầu hòa; nhưng trước hết họ cử một sứ đoàn đến Thebes, mời gọi bang này cùng tham gia với họ trong phái đoàn mà họ dự định cử đến Lacedaemon để thương lượng hòa bình. Tiếp theo đó, họ tự mình cử một sứ đoàn như vậy. Trong số các ủy viên được chỉ định có Callias con trai của Hipponicus, Autocles con trai của Strombichides, Demostratus con trai của Aristophon, Aristocles, Cephisodotus, Melanopus và Lycaethus.

Vào năm 371 trước Công nguyên, những người này được giới thiệu chính thức trước các Đại biểu của Lacedaemonians và đồng minh. Cả cái tên Callistratus cũng không nên bỏ sót. Vị chính khách kiêm diễn giả đó cũng có mặt. Ông đã xin được phép nghỉ phép từ Iphicrates với cam kết hoặc sẽ gửi tiền cho hạm đội, hoặc sẽ dàn xếp một nền hòa bình. Do đó mới có chuyện ông đến Athens và tiến hành các giao dịch vì hòa bình. Sau khi được giới thiệu trước đại hội của người Lacedaemonians và các đồng minh, Callias — người giữ chức dadouchos (người cầm đuốc) trong các nghi lễ huyền bí — là người phát biểu đầu tiên. Ông là một kẻ vừa thích tự ca ngợi mình vừa thích nghe người khác ca ngợi mình. Ông mở đầu tiến trình hội nghị như sau:

"Hỡi những người Lacedaemonians, trọng trách đại diện cho các vị với tư cách là proxenos tại Athens là một đặc quyền mà không phải thành viên đầu tiên trong gia đình tôi mới được hưởng; cha của cha tôi đã nắm giữ nó như một báu vật gia truyền và trao lại như một di sản cho con cháu. Nếu các vị cho phép, tôi muốn cho các vị thấy thái độ của quê hương tôi đối với các vị. Nếu trong thời chiến, cô ấy chọn chúng tôi làm tướng lĩnh, thì khi lòng hướng về sự yên bình, cô ấy lại cử chúng tôi làm sứ giả hòa bình. Bản thân tôi đã hai lần đứng ở đây để thương lượng việc chấm dứt chiến tranh, và trong cả hai sứ mệnh tôi đều thành công trong việc dàn xếp một nền hòa bình làm thỏa mãn đôi bên. Giờ đây là lần thứ ba tôi đến, và tôi tự mãn nguyện rằng hôm nay một lần nữa tôi sẽ đạt được sự hòa giải, trên những cơ sở đặc biệt công bằng. Đôi mắt tôi làm chứng rằng trái tim chúng ta đồng điệu; cả các vị và chúng tôi đều đau đớn trước sự lụi tàn của Plataeae và Thespiae. Vậy chẳng phải là hợp lý sao khi từ sự đồng thuận sẽ nảy nở sự hòa hợp thay vì bất hòa? Thiết nghĩ, chưa bao giờ là hành động của những kẻ khôn ngoan khi giương cao ngọn cờ chiến tranh chỉ vì những bất đồng vụn vặt; nhưng nơi nào chỉ có sự đồng lòng thì thật kỳ lạ nếu ai đó từ chối sợi dây liên kết hòa bình. Nhưng tôi còn muốn đi xa hơn thế. Thậm chí sẽ là công bằng và đúng đắn nếu chúng ta từ chối việc cầm vũ khí chống lại nhau; bởi theo truyền thuyết, những vị khách xa lạ đầu tiên mà tổ tiên chúng ta là Triptolemus truyền dạy cho các nghi lễ huyền bí không thể tả của Demeter và Core — người mẹ và thiếu nữ — chính là tổ tiên của các vị; — tôi đang nói về Heracles, vị anh hùng khai sáng nhà nước của các vị, và hai người con trai song sinh vĩ đại của Zeus — và chính ông ấy là người đầu tiên ban tặng cho Peloponnesus hạt giống lúa mì của Demeter. Thế thì, làm sao có thể công bằng hay đúng đắn khi các vị đến và tàn phá mùa màng của những kẻ đã ban cho các vị hạt giống linh thiêng ấy, hoặc việc chúng ta lại không mong muốn những kẻ nhận được món quà ấy được chia sẻ dồi dào ơn huệ này? Nhưng nếu như, có vẻ như vậy, định mệnh đã an bài rằng chiến tranh sẽ không bao giờ chấm dứt giữa loài người, thì ít ra chúng ta — người dân của các vị và người dân của chúng ta — phải cố gắng hết sức chậm chạp trong việc khơi mào nó, và một khi đã vướng vào, phải nhanh chóng nhất có thể để chấm dứt nó."

Tiếp sau ông là Autocles phát biểu: ông nổi danh là một luật sư kiêm diễn giả đa tài, đã hướng lời tới hội nghị rằng: "Hỡi những người Lacedaemonians, tôi không hề giấu giếm bản thân rằng những gì tôi sắp nói không dễ lọt tai các vị, nhưng đối với tôi, nếu các vị muốn tình bạn mà chúng ta đang vun đắp kéo dài lâu nhất có thể, chúng ta thật khôn ngoan khi phơi bày cho nhau thấy những nguyên nhân sâu xa đằng sau các cuộc chiến của chúng ta. Giờ thì, các vị cứ ra rả nói rằng các bang phải độc lập; nhưng chính các vị mới là những kẻ đứng mũi chịu sào cản trở sự độc lập ấy — điều kiện tiên quyết và cuối cùng của các vị đối với các bang đồng minh luôn là họ phải đi theo các vị bất cứ nơi nào các vị chọn dẫn lối; và nguyên tắc 'hệ thống kẻ dẫn đầu' ấy có dính líu gì đến hành động độc lập đâu cơ chứ? Lại nữa, các vị tự ý gây hấn mà không thèm hỏi ý kiến đồng minh, lôi kéo họ chống lại những kẻ mà các vị coi là kẻ thù; thế nên trong nhiều trường hợp, dẫu mang tiếng độc lập tột cùng, họ vẫn buộc phải tham gia chiến đấu chống lại chính những người bạn chí cốt của mình; và điều còn trái ngược với sự độc lập hơn cả thảy, chính là việc các vị hết lần này đến lần khác thiết lập ở nơi này chế độ thập đầu chế, nơi khác là hội đồng ba mươi người, và mục đích chính của các vị khi bổ nhiệm các quan chức cùng thống đốc này dường như không phải để họ thực thi công vụ và cai trị hợp pháp, mà để họ có thể đè bẹp các thành phố dưới gót giày bằng vũ lực tuyệt đối. Thế nên có cảm giác như các vị ưa chuộng các chế độ chuyên chế hơn là các thể chế tự do. Hãy quay lại thời điểm mà vị vua Ba Tư sắc lệnh yêu cầu sự độc lập cho các bang. Vào lúc đó, các vị không hề che giấu niềm tin của mình rằng người Thebans, nếu không để cho mỗi bang tự quản lý và sử dụng luật lệ theo sở thích riêng, sẽ là hành động đi ngược lại tinh thần sắc lệnh của nhà vua. Nhưng ngay khi vừa nắm giữ Cadmeia trong tay, các vị lại chẳng cho phép chính người Thebans được độc lập. Giờ đây, nếu việc duy trì tình bạn là mục đích, thì sẽ chẳng ích gì khi mọi người đòi công lý từ kẻ khác trong khi bản thân họ lại làm mọi cách để chứng minh sự ích kỷ trong các mục tiêu của mình."

Những lời lẽ này được đón nhận trong sự tĩnh lặng tuyệt đối, nhưng trong sâu thẳm tâm can những kẻ vốn bất mãn với Lacedaemon, chúng khơi gợi niềm vui thích. Sau Autocles, Callistratus bước lên phát biểu: "Những lỗi lầm, hỡi những người Lacedaemonians, đã từng được thực hiện từ cả hai phía, phía các vị và phía chúng tôi, tôi hoàn toàn thừa nhận; nhưng dẫu vậy, quan điểm của tôi không phải vì một kẻ đã làm điều sai trái mà chúng ta không bao giờ có thể giao thiệp với hắn nữa. Kinh nghiệm mách bảo tôi rằng không ai có thể đi quá xa mà không có lần vấp ngã, và với tôi, đôi khi kẻ phạm lỗi nhờ chính sai lầm của mình mà trở nên dễ uốn nắn hơn, đặc biệt nếu hắn đã được tôi luyện qua lỗi lầm bản thân từng vấp phải, giống như trường hợp của chúng tôi. Và do đó, trong chính trường hợp của các vị, tôi nhìn thấy những hành động bất nhân đôi khi cũng gặt hái đúng phần thưởng thích đáng của chúng: đòn giáng trả đòn; và tôi lấy việc chiếm đoạt Cadmeia tại Thebes làm ví dụ. Dù sao đi nữa, vào ngày hôm nay, chính những thành bang mà các vị từng nhọc công tranh đấu giành độc lập, kể từ sau hành động bất nghĩa của các vị đối với Thebes, nay đã lần lượt quay trở lại nằm dưới quyền kiểm soát của cô ta. Cả hai chúng ta giờ đây đều được dạy dỗ để hiểu rằng thói tham lam chẳng mang lại lợi lộc gì. Chúng ta sẵn sàng, tôi hy vọng thế, trở nên ôn hòa một lần nữa dưới ảnh hưởng của tình bạn song phương. Một số kẻ, tôi biết rõ, vì khao khát phá hoại nền hòa bình của chúng ta đã tung ra những lời xuyên tạc, như thể chúng ta đến đây không phải để tìm kiếm tình bạn, mà vì chúng ta khiếp sợ sự xuất hiện của một Antalcidas nào đó mang theo tiền bạc từ chỗ nhà vua. Nhưng hãy ngẫm xem, họ đang nói những điều nhảm nhí tột cùng biết bao! Chẳng phải chính vị đại vương đã đòi hỏi rằng mọi bang ở Hellas phải được độc lập đó sao? Và chúng ta — những người Athens vốn hoàn toàn đồng thuận với nhà vua cả trong lời nói lẫn hành động — thì có gì phải sợ từ ông ta? Hay có thể tưởng tượng rằng ông ta thích ném tiền vào việc làm cho kẻ khác vĩ đại hơn là thấy những dự án ưa thích của mình hiện thực hóa mà chẳng tốn xu nào?

"Thế thì! Điều gì thực sự đã đưa chúng ta đến đây? Không hề có nhu cầu hay khó khăn đặc biệt nào trong các vấn đề của chúng tôi. Các vị có thể nhận ra điều đó chỉ bằng một cái liếc nhìn vào tình trạng hàng hải của chúng tôi, hoặc nếu thích, tại cục diện hiện tại của chúng tôi trên đất liền. Vậy thì, vấn đề ra sao? Hiển nhiên là một số đồng minh của chúng tôi cũng chẳng làm hài lòng chúng tôi hơn là làm hài lòng các vị; và có lẽ, để đáp lại việc các vị từng bảo vệ chúng tôi trước kia, chúng tôi được ghi nhận là có mong muốn chỉ ra cho các vị thấy sự vững chắc trong chính sách của mình.

"Nhưng, để quay trở lại với chủ đề thực tế và lợi ích chung. Tôi cho rằng mọi người đều thừa nhận, nếu nhìn vào các bang nói chung, một nửa ủng hộ quan điểm của các vị, một nửa ủng hộ chúng tôi; và ở mỗi bang riêng lẻ, một phe ngả theo Sparta, phe khác ngả theo Athens. Giả sử rằng, chúng ta bắt tay nhau, thì từ phương hướng nào chúng ta có thể hợp lý dự đoán được nguy hiểm và rắc rối? Nói một cách ngắn gọn, chừng nào các vị còn là bạn của chúng tôi thì không ai có thể quấy rầy chúng ta trên đất liền; không ai, chừng nào chúng tôi còn là hậu thuẫn của các vị, có thể làm tổn hại các vị trên biển. Chiến tranh cũng giống như giông bão, tụ tập và đạt đỉnh điểm theo từng thời kỳ, rồi chúng lại tiêu tan. Tất cả chúng ta đều rõ điều đó. Một ngày nào đó trong tương lai, nếu không phải hôm nay, cả hai chúng ta sẽ khao khát hòa bình. Vậy thì tại sao chúng ta phải chờ đợi khoảnh khắc đó, cứ kéo dài cho đến khi chết gục dưới vô vàn tai ương, thay vì đón đầu thời gian và làm hòa trước khi một thảm họa không thể cứu vãn giáng xuống? Tôi không thể ngưỡng mộ cái kẻ vì đã bước lên võ đài, ghi điểm qua nhiều chiến thắng và giành lấy tiếng tăm, lại bị lòng hiếu thắng ăn mòn đến mức cứ đâm đầu tiến lên cho đến khi bị đánh gục và toàn bộ sự huấn luyện trở nên vô nghĩa. Tôi cũng chẳng ca ngợi gã con bạc nào, nếu vừa trúng một ván may liền đòi nhân đôi tiền cược. Hành vi như vậy trong phần lớn các trường hợp đều kết thúc bằng sự sụp đổ hoàn toàn. Hãy ghi tạc bài học của những kẻ ấy vào lòng, và từ bỏ việc bước vào bất kỳ võ đài sinh tử nào như họ; thay vào đó, khi chúng ta vẫn đang ở thời kỳ đỉnh cao của sức mạnh và vận may, hãy bắt tay nhau trong tình bằng hữu tương thân tương ái. Chắc chắn qua các vị và các vị qua chúng tôi, chúng ta sẽ vươn tới một đỉnh cao vinh quang chưa từng có trên khắp xứ Hellas."

Những luận điểm của các diễn giả được tán thành, và người Lacedaemonians thông qua nghị quyết chấp nhận hòa bình trên ba cơ sở: rút các thống đốc khỏi các thành phố, giải giáp các lực lượng vũ trang hải lục, và bảo đảm độc lập cho các bang. "Nếu bất kỳ bang nào vi phạm các điều khoản này, bất kỳ thế lực nào cũng có quyền trợ giúp các bang bị tổn hại, ngược lại, việc mang lại sự trợ giúp đó không bắt buộc đối với bất kỳ thế lực nào chống lại ý muốn của họ." Theo các điều khoản đó, những lời thề đã được tuyên bố và chấp nhận bởi người Lacedaemonians đại diện cho chính họ cùng các đồng minh, và bởi người Athens cùng các đồng minh tách biệt theo từng bang. Người Thebans đã ghi tên cá nhân mình vào danh sách các bang chấp nhận lời thề, nhưng các sứ thần của họ lại đến vào ngày hôm sau với chỉ thị thay đổi tên của những người ký kết, thay thế từ "Thebans" bằng "Boeotians". Nhưng Agesilaus đáp lại yêu cầu này rằng ông sẽ không thay đổi bất cứ điều gì mà họ đã thề nguyện và ký kết ban đầu. Nếu họ không muốn được bao gồm trong hiệp ước, ông sẵn sàng xóa tên họ theo yêu cầu của họ. Thế là diễn biến kết thúc bằng việc phần còn lại của thế giới giảng hòa, điểm tranh chấp duy nhất bị thu hẹp lại ở người Thebans; và người Athens đi đến kết luận rằng có một viễn cảnh tươi sáng là người Thebans giờ đây sẽ bị tiêu diệt đúng nghĩa đen. Về phần người Thebans, họ rút lui khỏi Sparta trong nỗi thất vọng tột cùng.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: IV

Hệ quả của nền hòa bình là việc người Athens tiến hành rút các đồn trú của họ khỏi các thành bang khác nhau, đồng thời cử người triệu hồi Iphicrates cùng hạm đội về; bên cạnh đó, họ ép buộc ông phải hoàn trả lại mọi thứ đã cướp được sau cam kết trang trọng gần đó tại Lacedaemon. Người Lacedaemonians hành xử khác đi. Mặc dù họ rút các thống đốc và đồn trú khỏi các bang khác, nhưng ở Phocis thì không. Tại đây, Cleombrotus đang đóng quân và đã phái người xin chỉ thị từ nhà chức trách quê nhà. Một diễn giả tên là Prothous duy trì quan điểm rằng việc của họ là phải giải tán quân đội theo đúng lời thề, rồi cử người đi vòng quanh các thành bang kêu gọi mỗi nơi đóng góp tùy theo khả năng cá nhân, và gửi số tiền đó vào đền thờ Apollo; sau đó, nếu có bất kỳ âm mưu cản trở nền độc lập của các bang ở bất cứ đâu xuất hiện, lúc đó hãy còn đủ thời gian để kêu gọi tất cả những ai quan tâm đến việc bảo vệ nguyên tắc tự trị cùng nhau hành quân chống lại kẻ đối lập. "Bằng cách này," ông nói thêm, "tôi nghĩ thiện ý của thần linh sẽ được đảm bảo, và các bang sẽ chịu ít phiền toái nhất." Nhưng Đại hội, khi nghe những quan điểm này, đồng tình rằng gã này đang nói nhảm nhí. Những con rối trong tay định mệnh! Một thế lực vô hình, có vẻ như vậy, đang thúc đẩy họ tiến lên; thế nên họ gửi chỉ thị cho Cleombrotus không được giải tán quân đội, mà phải hành quân thẳng tới chỗ người Thebans nếu họ từ chối công nhận quyền tự trị của các thành bang. (Hiểu rằng Cleombrotus, khi nghe tin thiết lập hòa bình, đã phái người đến cơ quan ephor để xin hướng dẫn; và rồi họ đã gửi cho ông chỉ thị trên, bảo rằng trong hoàn cảnh được nêu tên hãy tiến đánh Thebes.)

Vị vua Sparta sớm nhận ra rằng, thay vì để cho các bang Boeotia được tự trị, người Thebans thậm chí còn không chuẩn bị giải giáp quân đội, rõ ràng là nhắm tới một trận chiến tổng lực; do đó ông cảm thấy hoàn toàn có lý khi dẫn quân vào Boeotia. Lối vào mà ông chọn không phải là hướng mà người Thebans dự đoán từ Phocis — nơi họ đang cắt cử canh gác ở một con đèo hiểm trở; mà là hành quân qua Thisbae theo một tuyến đường núi bất ngờ, ông đã đến trước Creusis, chiếm lấy pháo đài này và bắt sống luôn mười hai chiến thuyền Theban. Sau chiến tích này, ông tiến lên từ bờ biển và đóng quân tại Leuctra thuộc lãnh thổ Thespian. Người Thebans đóng quân trên một ngọn đồi nhỏ ngay đối diện cách đó không xa, và không được sự hậu thuẫn của bất kỳ đồng minh nào ngoại trừ người Boeotians.

Vào thời điểm này, những người thân cận của Cleombrotus đến gặp ông và giục giã những lý lẽ đanh thép để phát động chiến tranh. "Nếu anh để người Thebans trốn thoát mà không giao chiến," họ nói, "anh sẽ gánh chịu rủi ro lớn là phải hứng chịu hình phạt khắc nghiệt nhất từ nhà nước. Mọi người sẽ nhắc lại chuyện anh từng tới Cynoscephelae mà chẳng tàn phá nổi một sào đất nào của Theban; và tiếp đó là một chiến dịch sau này khi anh bị đánh bật về trong nỗ lực đột nhập vào lãnh thổ kẻ thù — trong khi Agesilaus ở mỗi dịp đều tìm được đường vào qua đỉnh Cithaeron. Vậy nếu anh còn chút quan tâm nào tới bản thân, hay chút gắn bó nào với quê nhà, hãy hành quân chống lại kẻ thù." Đó là những gì bạn bè ông giục giã. Còn về phe đối lập, những gì họ nói là: "Giờ thì anh bạn tuyệt vời của chúng ta sẽ cho thấy liệu hắn có thực sự quan tâm đến người Thebans như lời đồn hay không."

Cleombrotus, với những lời lẽ đó văng vẳng bên tai, cảm thấy bị thúc giục phải tham chiến. Về phần mình, các nhà lãnh đạo Thebes tính toán rằng nếu họ không chiến đấu, các thành phố tỉnh lẻ của họ sẽ quay lưng và chính Thebes sẽ bị bao vây; trong khi nếu đại chúng Thebes không kiếm được lương thực, khả năng cao là chính thành phố sẽ chống lại họ; và nhận thấy nhiều người trong số họ đã nếm trải sự cay đắng của cảnh lưu vong, họ đi đến kết luận rằng chết trên chiến trường còn hơn là lặp lại trải nghiệm đó. Bên cạnh đó, họ phần nào được khích lệ bởi lời kể về một lời sấm truyền dự đoán rằng người Lacedaemonians sẽ bị đánh bại tại nơi có đài tưởng niệm của những trinh nữ — theo truyền thuyết, những người này từng bị cưỡng bức bởi một số kẻ Lacedaemonians nên đã tự vẫn. Ngôi mộ tưởng niệm này được người Thebans trang hoàng lộng lẫy trước trận chiến. Hơn nữa, tin báo từ thành phố đưa về rằng tất cả các đền thờ đều tự động mở tung; và các nữ tư tế khẳng định các vị thần đã hé lộ điềm chiến thắng. Lại nữa, người ta nói rằng tại đền Heracleion, vũ khí đã biến mất, tựa như chính Heracles đã xuất trận. Đúng là có một cách giải thích khác coi những điều kỳ diệu này hoàn toàn là mưu mẹo của giới lãnh đạo Thebes. Dẫu thế nào đi nữa, mọi thứ trong trận chiến đều xoay chuyển bất lợi cho người Lacedaemonians; trong khi chính vận may lại trợ giúp người Thebans và vương miện cho nỗ lực của họ bằng thành công. Cleombrotus tổ chức hội đồng cuối cùng "có nên chiến đấu hay không" ngay sau bữa ăn sáng. Giữa cái nóng oi bức của buổi trưa, một chút cũng đủ thành nhiều; và người ta nói rằng nó có tác động kích thích phần nào đến tinh thần của họ.

Cả hai bên lúc này đều đang vũ trang, và có những dấu hiệu không thể nhầm lẫn về một trận chiến sắp xảy ra, khi mà sự kiện đầu tiên xuất hiện từ hàng ngũ Boeotia là một đoàn người dài rồng rắn kéo nhau rời đi — đó là những kẻ cung cấp chợ búa, một phân đội mang hành lý, và nói chung là những người chẳng có chút hứng thú nào tham gia chiến đấu. Họ bị chặn lại trên đường rút lui và bị tấn công bởi lực lượng lính đánh thuê dưới quyền Hiero — kẻ đã vòng qua họ theo một chuyển động vòng tròn. Lực lượng đánh thuê được hỗ trợ bởi bộ binh nhẹ Phocian cùng một số đội kỵ binh Heracleot và Phliasian, những kẻ đã ập vào đoàn người đang rút lui, đẩy họ quay ngược trở lại, truy sát và dồn họ vào doanh trại của người Boeotians. Hiệu quả nhãn tiền là làm cho phần lực lượng Boeotian của quân đội trở nên đông đảo và đông đặc hơn trước. Điểm nổi bật tiếp theo của cuộc giao chiến là do không gian đồng bằng phẳng lặng giữa hai đạo quân đối địch, người Lacedaemonians bố trí kỵ binh của họ ngay trước các khối bộ binh, và người Thebans cũng làm theo. Chỉ có điều khác biệt ở chỗ — kỵ binh Theban có sự huấn luyện và hiệu quả cao độ nhờ cuộc chiến với người Orchomenians rồi tiếp đó là cuộc chiến với Thespiae, trong khi kỵ binh Lacedaemonians lại đang ở trong giai đoạn tồi tệ nhất. Ngựa được nuôi dưỡng và giữ gìn bởi những thành viên giàu có nhất trong nhà nước; nhưng bất cứ khi nào lệnh tổng động viên được phát đi, một tay kỵ binh được chỉ định sẽ xuất hiện, nhận con ngựa cùng bất kỳ loại vũ khí tạm bợ nào được đưa cho, rồi lên đường tham gia chiến dịch ngay lập tức. Hơn nữa, những tay kỵ binh này lại là những kẻ kém thể lực nhất: những tân binh chỉ đơn thuần được thảy lên lưng ngựa, hoàn toàn không có chút hoài bão nhà binh nào. Đó chính là bức tranh kỵ binh của cả hai phe đối địch.

Bộ binh nặng của người Lacedaemonians, theo lời kể, tiến lên theo từng đoạn ba tiểu đội xếp song song, chừa ra chiều sâu tổng thể cho toàn bộ đội hình không quá mười hai hàng. Người Thebans được biên chế trong đội hình sát nhau với độ sâu không dưới năm mươi lớp khiên, tính toán rằng chiến thắng giành được trước sư đoàn hoàng gia của quân đội sẽ ngụ ý việc dễ dàng chinh phục phần còn lại.

Cleombrotus vừa mới bắt đầu dẫn dắt sư đoàn của mình tiến đánh kẻ thù thì, thực ra trước khi binh lính bên cạnh nhận thức được cuộc hành quân của ông, kỵ binh đôi bên đã lao vào va chạm, và kỵ binh Lacedaemonians nhanh chóng bị đánh bại. Trong lúc tháo chạy, họ vướng vào chính đội ngũ bộ binh nặng của mình; và tệ hơn nữa, các trung đoàn Thebans lúc đó đã ào ạt tấn công dữ dội. Dẫu vậy, vẫn có bằng chứng đanh thép để phỏng đoán rằng Cleombrotus và sư đoàn của ông thoạt đầu đã giành chiến thắng trong trận chiến, nếu chúng ta xét đến thực tế là họ không bao giờ có thể nhặt được thi hài và đưa ông về khi còn sống trừ khi đội tiên phong của ông đã làm chủ được tình thế vào khoảnh khắc đó.

Tuy nhiên, khi Deinon — viên polemarch — cùng Sphodrias — một thành viên hội đồng nhà vua — ngã xuống cùng con trai Cleonymus, thì đó là lúc kỵ binh cùng các sĩ quan tùy tùng của polemarch, theo cách gọi của họ, cùng những người khác, dưới sức ép của khối người dồn nén đằng sau, bắt đầu rút lui; và cánh trái của người Lacedaemonians, nhìn thấy cánh phải bị áp đảo theo cách đó, cũng chao đảo. Dẫu vậy, bất chấp số lượng ngã xuống và đội hình tan tác, ngay khi vượt qua con hào bảo vệ doanh trại phía trước, họ hạ vũ khí ngay tại chỗ từ nơi họ lao vào chiến trận. Doan trại này, phải ghi nhớ rằng, hoàn toàn không nằm trên địa hình bằng phẳng, mà được dựng trên một độ dốc tương đối đứng. Vào thời điểm này, có một số người Lacedaemonians coi một thảm họa như vậy là không thể dung thứ, họ duy trì quan điểm rằng họ phải ngăn chặn kẻ thù dựng chiến trụ và cố gắng thu hồi tử thi không phải dưới lá cờ hưu chiến mà bằng một trận chiến khác. Tuy nhiên, các polemarchs, nhìn thấy gần một ngàn quân của tổng số lực lượng Lacedaemonians đã thiệt mạng; nhìn thấy cả bảy trăm công dân Sparta có mặt trên chiến trường thì có tới bốn trăm người nằm chết; đồng thời nhận thức rõ nỗi tuyệt vọng ngự trị giữa các đồng minh cùng sự miễn cưỡng chung của họ trong việc tiếp tục chiến đấu (một tâm trạng không quá xa vời ở một số trường hợp so với sự hài lòng tích cực trước những gì đã diễn ra) — dưới những hoàn cảnh đó, tôi nói vậy, các polemarchs triệu tập một hội đồng gồm những đại diện ưu tú nhất của tàn quân và thảo luận việc phải làm. Cuối cùng, ý kiến đồng lòng là thu nhặt tử thi dưới lá cờ hưu chiến, và họ cử một sứ giả đến thương lượng các điều khoản. Người Thebans sau đó dựng lên một chiến trụ và trao trả thi hài dưới một lệnh hưu chiến.

Sau những sự kiện này, một sứ giả được cử đến Lacedaemon mang theo tin tức về thảm họa. Anh ta đến nơi vào ngày cuối cùng của lễ hội gymnopaediae, đúng lúc đội hợp xướng những người trưởng thành vừa bước vào nhà hát. Các ephor lắng nghe tin buồn không tránh khỏi đau thương và tang tóc, điều tất yếu phải thế, tôi cho là vậy; nhưng bất chấp điều đó, họ không giải tán đội hợp xướng mà cho phép cuộc thi diễn ra đến hết chặng đường tự nhiên của nó. Những gì họ làm là trao danh sách những kẻ đã hy sinh cho bạn bè và gia đình họ, kèm theo một lời cảnh cáo đối với phụ nữ không được cất tiếng khóc lóc lớn mà phải kìm nén nỗi đau trong lặng thinh; và ngày hôm sau, đó là một cảnh tượng nổi bật khi chứng kiến những kẻ có người thân trong số những người đã ngã xuống đi lại nơi công cộng với vẻ mặt rạng rỡ tươi vui, trong khi những ai có người quen được báo tin là vẫn còn sống thì hầu như chẳng thấy bóng dáng một ai, và họ lướt qua với cái đầu cúi gằm cùng trán cau lại, như thể đang mang nhục.

Sau đó, các ephor tiến hành gọi tổng động viên, bao gồm cả những người đã phục vụ đủ bốn mươi năm thuộc hai trung đoàn còn lại; và họ còn tiến hành điều động cả lực lượng dự bị cùng độ tuổi thuộc sáu trung đoàn đang làm nhiệm vụ ở nước ngoài. Cho đến lúc này, chiến dịch Phocis mới chỉ huy động đến danh sách những người phục vụ ba mươi lăm năm. Bên cạnh đó, họ ra lệnh điều động ra chiến trường cả lực lượng được giữ lại từ đầu chiến dịch để hầu cận các quan chức tại các cơ quan chính quyền. Do Agesilaus vẫn đang bất tỉnh vì thương tật, thành phố áp đặt nhiệm vụ chỉ huy lên con trai ông là Archidamus. Vị tướng mới tìm thấy những người đồng lòng hăng hái ở cư dân Tegea. Bạn bè của Stasippus vào thời điểm này vẫn còn sống, và họ kiên định với xu hướng Lacedaemonian, đồng thời nắm giữ quyền lực đáng kể trong bang của mình. Không kém phần quả cảm, người Mantineans từ các ngôi làng dưới hình thái chính phủ quý tộc của họ cũng đổ xô đến giương cao ngọn cờ Sparta. Bên cạnh Tegea và Mantinea, người Corinthians và Sicyonians, người Phliasians và Achaeans đều tỏ ra vô cùng nhiệt tình tham gia chiến dịch, trong khi các bang khác cũng cử lính ra trận. Sau đó là việc trang bị và điều động các chiến thuyền từ chính người Lacedaemonians và người Corinthians, trong khi người Sicyonians được yêu cầu cung cấp một số tàu thuyền để vận chuyển quân đội vượt vịnh. Và cuối cùng, Archidamus đã có thể tiến hành các nghi lễ tế thần thông thường ngay thời điểm vượt qua biên giới. Nhưng hãy quay lại với Thebes.

Ngay sau trận chiến, người Thebans cử một sứ giả đến Athens đội vòng hoa nguyệt quế. Vừa nhấn mạnh quy mô vĩ đại của chiến thắng, họ đồng thời kêu gọi người Athens cử viện binh đến cho họ, vì giờ đây cơ hội đã đến để trả thù người Lacedaemonians cho mọi điều tồi tệ họ từng gây ra cho Athens. Tình cờ thay, viện nguyên lão của Athens đang họp trên đài Acropolis. Ngay khi tin tức được báo về, sự bực bội do thông báo ấy gây ra là không thể nhầm lẫn. Họ không mời sứ giả nhận lấy lòng hiếu khách cũng chẳng hồi đáp dù chỉ một lời đối với lời cầu cứu. Và thế là sứ giả quay lưng rời khỏi Athens.

Nhưng vẫn còn đó Jason để trông ngóng, và hắn là đồng minh của họ. Thế là người Thebans phái người đến chỗ hắn, khẩn thiết cầu xin sự trợ giúp, tâm trí họ mải suy tính về bước ngoặt có thể xảy ra của các sự kiện. Về phần mình, Jason lập tức tiến hành trang bị một hạm đội, với ý định rõ ràng là gửi viện binh bằng đường biển, bên cạnh đó hắn tập hợp lữ đoàn ngoại kiều cùng kỵ binh của chính mình; và mặc dù hắn với người Phocians là kẻ thù không đội trời chung, hắn vẫn hành quân qua lãnh thổ của họ để vào Boeotia. Xuất hiện như một ảo ảnh trước nhiều thành bang trước khi sự xuất hiện của hắn kịp được thông báo — ít nhất là trước khi các đội quân huy động kịp tập hợp từ chục địa điểm khác nhau — hắn đã đi trước họ một bước và ở một khoảng cách xa, minh chứng rằng tốc độ đôi khi là một công cụ làm việc tốt hơn cả vũ lực tuyệt đối.

Khi hắn đến Boeotia, người Thebans giục giã hắn rằng bây giờ là thời điểm thích hợp để tấn công người Lacedaemonians: hắn dùng lữ đoàn ngoại kiều đánh từ vùng đất cao, còn họ đối mặt trực diện ở phía trước; nhưng Jason đã can ngăn ý định đó của họ. Hắn nhắc nhở họ rằng sau một chiến tích vĩ đại vừa giành được, không đáng để họ đánh cược vào một ván bài quá lớn, liên quan đến một thành tựu thậm chí còn lớn hơn hoặc là mất đi chiến thắng đã đạt được. "Các người không thấy sao," hắn thúc giục, "rằng thành công của các người bám sát gót sự ngặt nghèo? Do đó các người phải suy ngẫm rằng người Lacedaemonians trong cơn khốn cùng, với sự lựa chọn giữa sự sống và cái chết, sẽ chiến đấu đến cùng với sự liều lĩnh tuyệt vọng. Định mệnh, dường như vậy, đôi khi thích biến những kẻ nhỏ bé thành vĩ đại và những kẻ vĩ đại thành nhỏ bé."

Bằng những lập luận đó, hắn đã hướng người Thebans ra khỏi cuộc phiêu lưu liều lĩnh. Nhưng đối với người Lacedaemonians, hắn cũng có những lời khuyên, nhấn mạnh sự khác biệt giữa một đội quân bị đánh bại và một đội quân đang hân hoan chiến thắng. "Nếu các vị có ý định," hắn nói, "quên đi thảm họa này, lời khuyên của tôi dành cho các vị là hãy dành thời gian để lấy lại hơi thở và bồi dưỡng năng lượng. Khi các vị trở nên mạnh mẽ hơn, hãy giao chiến với những cự binh chưa từng bại trận này. Hiện tại," hắn tiếp tục, "các vị thừa biết mà không cần tôi phải nói rằng trong số các đồng minh của chính các vị, có những kẻ đã và đang bàn luận về các điều khoản hòa hữu với kẻ thù của các vị. Lời khuyên của tôi là: bằng mọi giá hãy cố gắng đạt được một lệnh hưu chiến. Điều này," hắn nói thêm, "chính là tham vọng của tôi: tôi muốn cứu các vị, trên nền tảng tình hữu nghị của cha tôi với các vị, và với tư cách là đại diện của chính các vị." Đó là nội dung bài phát biểu của hắn, nhưng bí mật của hành động có lẽ được tìm thấy ở mong muốn khiến những kẻ thù truyền kiếp này phải đặt hoàn toàn sự phụ thuộc vào một mình hắn. Dù động cơ của hắn là gì, người Lacedaemonians đã nghe theo lời khuyên của hắn và ủy nhiệm cho hắn đi xin một lệnh hưu chiến.

Ngay khi tin tức về việc các điều khoản được dàn xếp bay đến, các polemarch ra lệnh truyền đi: quân lính phải dùng bữa tối, thu dọn hành lý, và sẵn sàng lên đường ngay đêm đó để vượt qua các con đèo Cithaeron vào sáng hôm sau. Sau bữa tối, trước giờ nghỉ ngơi, lệnh hành quân được ban bố, và với các tướng lĩnh đi đầu, quân đội tiến bước theo bóng chiều tà dọc theo con đường dẫn đến Creusis, đặt niềm tin vào cơ hội trốn thoát sự chú ý hơn là vào chính lệnh hưu chiến. Thật là một cuộc hành quân mệt mỏi trong đêm đen tĩnh lặng, thực hiện cuộc rút lui trong nỗi sợ hãi dọc theo con đường hiểm trở, cho đến khi họ hội quân với đoàn viện binh của Archidamus. Tại điểm này, Archidamus chờ đợi cho đến khi tất cả các đồng minh đều đến nơi, rồi dẫn toàn bộ lực lượng thống nhất quay trở lại Corinth, từ đó ông giải tán các đồng minh và dẫn những người đồng hương về nhà.

Jason rời khỏi Boeotia qua ngả Phocis, nơi hắn chiếm lấy vùng ngoại ô Hyampolis và tàn phá các vùng nông thôn, tước đoạt mạng sống của nhiều người. Thỏa mãn với điều đó, hắn đi qua phần còn lại của Phocis mà không màng can thiệp hay gây sự. Đến Heraclea, hắn đánh sập pháo đài của người Heracleots, cho thấy hắn không hề bận tâm lo sợ rằng khi con đèo được mở toang, ai đó có thể sẽ hành quân chống lại quyền lực của chính hắn vào một ngày mai nào đó. Trái lại, hắn bị ám ảnh bởi ý nghĩ rằng một ai đó có thể vào một ngày nào đó chiếm lấy Heraclea — nơi kiểm soát con đèo — và chặn đứng lối đi của hắn vào Hellas — nếu Hellas bao giờ là mục tiêu của hắn. Vào thời điểm hắn trở về Thessaly, hắn đã chạm tới đỉnh cao vĩ đại nhất của sự vĩ đại. Hắn là Hoàng thân được hiến định hợp pháp của Thessaly, và hắn nắm giữ dưới quyền một lực lượng lính đánh thuê hùng hậu gồm cả bộ binh lẫn kỵ binh, tất cả đều ở trạng thái huấn luyện hoàn mỹ nhất. Vì lý do kép này, hắn có quyền đòi hỏi danh hiệu vĩ đại. Nhưng hắn còn vĩ đại hơn nữa với tư cách là người đứng đầu một liên minh bao la. Những kẻ sẵn sàng chiến đấu cho các trận chiến của hắn rất đông đảo, và hắn vẫn có thể trông cậy vào sự giúp đỡ của nhiều người khác đang nóng lòng muốn làm thế; nhưng tôi gọi Jason là vĩ đại nhất trong số các đồng đại của ông, bởi vì không một ai trong số họ dám coi thường ông.

Vào năm 370 trước Công nguyên, các trò chơi Pythian đang đến gần, và một chỉ thị được Jason ban hành khắp các thành phố để chuẩn bị cho buổi tế lễ trang trọng gồm bò đực, cừu, dê và lợn. Người ta thuật lại rằng mặc dù các khoản trưng thu đối với từng thành phố là vừa phải, số lượng bò đực không dưới một ngàn, trong khi phần còn lại của các con thú hiến tế vượt quá con số đó gấp mười lần. Hắn cũng ban hành một tuyên bố như sau: một vòng nguyệt quế bằng vàng tượng trưng cho chiến thắng sẽ được trao cho bất kỳ thành phố nào sản xuất được chú bò đực giống tốt nhất để dẫn đầu đoàn rước tôn vinh thần linh. Và cuối cùng có một lệnh được ban ra cho tất cả người Thessaly phải sẵn sàng cho một chiến dịch vào thời điểm diễn ra các trò chơi Pythian. Ý định của hắn, theo lời người ta đồn đại, là trực tiếp đóng vai trò người quản lý hội thánh và các trò chơi trang trọng đó. Suy nghĩ nào đã lướt qua tâm trí hắn liên quan đến kho báu thần linh vẫn còn là điều bí ẩn cho đến ngày nay; chỉ có một câu chuyện phổ biến rằng để đáp lại câu hỏi của người Delphi rằng: "Chúng tôi phải làm gì nếu hắn lấy đi bất kỳ kho báu nào của thần linh?", vị thần đã đáp lại rằng: "Hắn sẽ tự lo lấy việc đó." Vĩ nhân này, với bộ óc tràn ngập những thiết kế vĩ đại mang tầm cao này, đã đi đến hồi kết. Hắn đã ra lệnh kiểm tra quân sự. Kỵ binh của người Pheraeans sẽ duyệt binh trước mặt hắn. Ông đã ngồi sẵn, giải đáp thỉnh cầu cho tất cả những người nộp đơn, khi bảy thiếu niên tiến đến, cãi vã nhau dường như về một vấn đề nào đó. Bất thình lình bởi bảy thiếu niên này, vị Vương hầu đã bị sát hại; cổ họng bị rạch sâu, cơ thể đầm đìa vết thương găm xé. Lực lượng cận vệ dũng mãnh của ông vội vã lao vào ứng cứu với những cây giáo dài, và một trong bảy kẻ, trong khi vẫn đang vung đòn nhắm vào Jason, đã bị đâm thủng bởi một ngọn giáo và bỏ mạng; kẻ thứ hai, khi đang leo lên ngựa, đã bị tóm và ngã chết, nhận lấy vô số vết thương. Những kẻ còn lại nhảy lên những con ngựa chúng đã chuẩn bị sẵn chờ sẵn và trốn thoát. Đến bất kỳ thành phố nào của Hellas chúng đặt chân tới, danh dự hầu như đều được trao cho chúng ở khắp mọi nơi. Toàn bộ sự việc chứng minh rõ ràng rằng người Hellenes vô cùng hoảng sợ Jason. Họ coi hắn là một kẻ bạo chúa tiềm tàng.

Thế là Jason đã chết; và các người anh em của ông là Polydorus và Polyphron được bổ nhiệm làm hoàng thân thay thế vị trí của ông. Nhưng trong hai người này, khi họ cùng nhau hành trình đến Larissa, Polydorus đã bị sát hại trong đêm, lúc đang ngủ say, bởi người em trai Polyphron, theo suy nghĩ của mọi người; vì một cái chết đột ngột như vậy, không rõ nguyên nhân rõ ràng, khó có thể giải thích theo cách nào khác.

Polyphron cai trị được một năm, và đến cuối năm, ông đã biến vương triều của mình thành hình bóng của một bạo tì. Tại Pharsalus, ông xử tử Polydamas cùng tám công dân ưu tú khác; và từ Larissa, ông đày ải rất nhiều người. Nhưng trong khi ông đang mải mê làm những việc đó, đến lượt ông lại bị sát hại bởi Alexander — kẻ đã giết ông để trả thù cho Polydorus và tiêu diệt bạo tì. Người này ngay lập tức bước lên nắm quyền, và vừa nhậm chức xong liền tỏ ra là một vị hoàng thân khắc nghiệt đối với người Thessaly; khắc nghiệt và thù địch cả với người Thebans lẫn người Athens, đồng thời là một tên cướp biển vô nguyên tắc ở khắp mọi nơi trên đất liền lẫn trên biển. Nhưng nếu tính cách của hắn là như vậy, hắn cũng sớm bị định mệnh tước đoạt mạng sống. Kẻ thực hiện hành động đó chính là những người anh em vợ của hắn. Kẻ mưu lược và là linh hồn truyền cảm hứng chính là người vợ. Chính cô ta là người đã thông báo cho họ rằng Alexander có mưu đồ chống lại họ; chính cô ta đã giấu họ trong nhà suốt cả ngày dài; chính cô ta đã chào đón người chồng ngập ngụa trong hơi men trở về rồi đặt hắn nghỉ ngơi, và sau đó khi ngọn đèn vẫn còn cháy đã mang thanh gươm của vị hoàng thân ra. Cô ta cũng chính là người, nhận thấy các người anh em của mình chùn bước, sợ hãi không dám bước vào tấn công Alexander, đã nói với họ rằng: "Nếu các ngươi không nhanh chóng làm ngay việc đó, ta sẽ đánh thức hắn dậy!" Sau khi họ bước vào, chính cô ta cũng là kẻ chớp lấy và kéo khép cửa lại, bám chặt lấy chiếc vòng gõ cửa cho đến khi hơi thở cuối cùng rời khỏi cơ thể người chồng. Nỗi căm hận sục sôi của cô ta đối với gã đàn ông được giải thích bằng nhiều cách khác nhau. Một số người nói rằng nó bắt nguồn từ ngày mà Alexander, sau khi cầm tù sủng thiếp của chính mình — một thiếu niên khôi ngô — khi người vợ nài nỉ hắn thả cậu bé ra, đã lôi cậu ta ra và đâm rách cổ họng. Những người khác nói rằng nó bắt nguồn từ việc hắn phái người đến Thebes và cầu hôn người vợ của Jason, bởi vì vợ hắn không sinh được cho hắn đứa con nào. Đó là những nguyên nhân khác nhau được gán cho để giải thích sự phản bội của người vợ đối với hắn. Trong số những người anh em thực hiện điều đó, người lớn tuổi nhất là Tisiphonus, dựa vào tư cách lớn tuổi đã tiếp nhận, và cho đến thời điểm của lịch sử này vẫn nắm giữ thành công chính quyền.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: V

Phần trên là bức phác họa về các vấn đề của Thessaly, bao gồm các sự cố liên quan đến Jason, và những sự việc tiếp sau cái chết của ông, kéo dài cho đến triều đại của Tisiphonus. Giờ đây tôi quay trở lại điểm mà chúng ta đã rẽ ngang.

Vào năm 371 trước Công nguyên, Archidamus, sau khi giải cứu đội quân bại trận tại Leuctra, đã dẫn toàn bộ lực lượng rút lui. Khi ông đi rồi, người Athens, ấn tượng bởi thực tế rằng người Peloponnesians vẫn cảm thấy có nghĩa vụ phải đi theo người Lacedaemonians ra chiến trường, trong khi bản thân Sparta vẫn chưa hề suy giảm đến mức độ giống như cách cô ta từng hạ nhục Athens, bèn cử lời mời đến những bang nào muốn tham gia vào nền hòa bình được ủy quyền bởi đại vương. Một đại hội được triệu tập, và họ thông qua nghị quyết phối hợp với những ai muốn đồng cam cộng khổ để cùng thề nguyện như sau: "Tôi sẽ tuân thủ các điều khoản hiệp ước như được truyền đạt trong sắc lệnh của nhà vua, cũng như các sắc lệnh của người Athens và các đồng minh. Nếu bất kỳ ai hành quân chống lại bất kỳ thành phố nào trong số những nơi đã chấp nhận lời thề này, tôi sẽ mang lại sự trợ giúp cho thành phố đó bằng toàn bộ sức mạnh của mình." Lời thề nhận được sự hài lòng chung, chỉ có người Eleians lên tiếng phản đối các điều khoản của nó và kháng cáo rằng thật không đúng đắn khi biến người Marganians hay người Scilluntians hoặc người Triphylians thành những thực thể độc lập, vì những thành phố này thuộc về họ và là một phần của Elis. Tuy nhiên, người Athens và những người khác đã thông qua sắc lệnh theo đúng ngôn từ trong sắc lệnh của nhà vua: rằng tất cả các bang — lớn và nhỏ đều như nhau — phải độc lập; và họ cử các quan chức quản lý lời thề đi ra, chỉ thị cho họ thực hiện việc tuyên thệ với các nhà chức trách cao nhất ở mỗi bang. Lời thề này đã được tất cả tuyên thệ, ngoại trừ người Eleians.

Vào giai đoạn 371-370 trước Công nguyên, như một hệ quả tức thời của thỏa thuận này, người Mantineans, với giả định rằng họ giờ đây hoàn toàn độc lập, đã họp lại thành một khối và thông qua sắc lệnh biến Mantinea thành một thể thống nhất duy nhất và tiến hành kiên cố hóa thị trấn. Hành động này không qua mắt được người Lacedaemonians, những kẻ nghĩ rằng thật bất công nếu việc này diễn ra mà không có sự đồng thuận của họ. Theo đó, họ cử Agesilaus đến làm sứ thần gặp người Mantineans, chọn ông vì ông được công nhận là người bạn truyền thống lâu đời của dân tộc đó. Tuy nhiên, khi vị sứ thần đến nơi, các nhà chức trách đứng đầu không có chút hứng thú nào trong việc triệu tập một cuộc họp của tầng lớp bình dân để lắng nghe ông, mà giục ông hãy trình bày trực tiếp các mong muốn của mình với chính họ. Về phần mình, ông sẵn sàng cam kết cho chính bản thân và vì lợi ích của họ rằng, nếu hiện tại họ từ bỏ công việc củng cố tường thành, ông sẽ mang lại kết quả là các bức tường phòng thủ sẽ được xây dựng với sự chấp thuận của Lacedaemon và hoàn toàn miễn phí. Câu trả lời của họ là, không thể dừng lại được, vì sắc lệnh đã được thông qua bởi toàn bộ nhà nước Mantinea để tiến hành xây dựng ngay lập tức. Ngay lập tức Agesilaus bỏ đi trong cơn thịnh nộ bừng bừng; dẫu vậy, việc cử quân đội đến ngăn cản họ, ý tưởng đó có vẻ bất khả thi, vì nền hòa bình dựa trên nguyên tắc tự trị. Trong khi đó, người Mantineans nhận được sự giúp đỡ từ một số bang Arcadia trong việc xây dựng tường thành của họ; và người Eleians đóng góp thực tế ba nén bạc để trang trải chi phí xây dựng. Và tại đây, khi để lại người Mantineans đang bận rộn như thế, chúng ta sẽ chuyển sang cư dân Tegea.

Tại Tegea có hai phe phái chính trị. Một phe là của Callibius và Proxenus, những kẻ muốn quy tụ toàn bộ dân số Arcadia vào một liên minh, trong đó mọi biện pháp được thông qua tại đại hội chung sẽ có hiệu lực pháp lý đối với từng thành phần bang riêng lẻ. Chương trình nghị sự của phe kia (phe của Stasippus) là để Tegea không bị quấy rầy và tiếp tục hưởng thụ các luật lệ truyền thống cũ. Luôn luôn thất bại trong Hội đồng Thần thánh, phe của Callibius và Proxenus bị thuyết phục rằng chỉ cần tầng lớp bình dân họp mặt, họ sẽ dễ dàng giành chiến thắng bằng cách kêu gọi đám đông; và với niềm tin đó, họ tiến hành điều động các công dân binh lính ra quân. Ngay khi nhìn thấy điều đó, Stasippus và những người bạn của ông ở phía bên kia cũng vũ trang đối kháng, và tỏ ra không hề kém cạnh về quân số. Kết quả là một cuộc va chạm và giao chiến, trong đó Proxenus cùng một số ít người khác bị hạ sát và phần còn lại tháo chạy; mặc dù phe chiến thắng không truy sát, bởi vì Stasippus là một con người không màng nhuốm đôi tay mình bằng máu của những người đồng bào.

Callibius và những người bạn đã rút lui về phía các bức tường kiên cố và cổng hướng về Mantinea; nhưng, vì đối thủ của họ không còn hành động thêm nào nhắm vào họ nữa, họ tụ tập lại đây và giữ im lặng. Cách đó không lâu, họ đã phái tin nhắn đến người Mantineans đòi hỏi sự trợ giúp, nhưng lúc này họ đã sẵn sàng thảo luận các điều khoản hòa giải với phe của Stasippus. Chẳng mấy chốc họ nhìn thấy người Mantineans đang tiến đến; lập tức một số người trong số họ lao lên tường thành, bắt đầu gọi lớn yêu cầu họ mang cứu viện đến với tốc độ khẩn trương nhất. Bằng tiếng hò hét, họ giục giã đối phương phải mau chân lên, trong khi những người khác tung toé mở rộng các cánh cổng cho họ. Stasippus và phe phái của mình, nhận thức được chuyện gì đang xảy ra, ùa ra qua các cánh cổng dẫn đến Pallantium, và chạy nhanh hơn kẻ đuổi bắt, thành công tiến đến đền thờ Artemis, nơi họ tìm thấy chốn nương thân, đóng sập các cánh cửa lại và giữ im lặng. Tuy nhiên, bám sát gót họ, kẻ thù đã leo lên đền thờ, xé toạc mái nhà và bắt đầu đánh hạ họ bằng những viên ngói. Nhận ra rằng chẳng còn sự lựa chọn nào khác, họ kêu gọi những kẻ tấn công dừng lại và cam kết sẽ bước ra. Sau đó, những kẻ đối lập, bắt gọn họ tựa như những con chim trong tay người bẫy chim, trói họ bằng xiềng xích, ném lên chiếc xe chở tù nhân và dẫn đi Tegea. Tại đây cùng với người Mantineans, họ phán quyết và xử tử hình họ.

Hệ quả của những tiến trình này là việc lưu vong đến Lacedaemon của những người Tegean thuộc phe Stasippus, với số lượng lên tới tám trăm người; nhưng như một hệ quả tiếp theo của những gì đã diễn ra, người Lacedaemonians quyết định rằng họ bị buộc bởi những lời thề của mình phải trợ giúp những người Tegean bị lưu vong và trả thù cho những người đã ngã xuống. Với mục đích này, họ hành quân chống lại người Mantineans, với lý do rằng họ đã vi phạm lời thề khi hành quân chống lại Tegea bằng một lực lượng vũ trang. Các ephor gọi tổng động viên và nhà nước ra lệnh cho Agesilaus làm tổng chỉ huy chiến dịch.

Trong khi đó, hầu hết các lực lượng contingents của Arcadia đang tập trung tại Asea. Người Orchomenians không chỉ từ chối tham gia liên minh Arcadia, do sự căm ghét cá nhân đối với Mantinea, mà còn thực sự chào đón bên trong thành phố của họ một lực lượng lính đánh thuê dưới sự chỉ huy của Polytropus, lực lượng đã được tập hợp tại Corinth. Bản thân người Mantineans bị buộc phải ở nhà để canh chừng đám người đó. Cư dân Heraea và Lepreum cùng chung một chiến tuyến với người Lacedaemonians trong chiến dịch chống lại Mantinea.

Nhận thấy các vật hiến tế biên giới thuận lợi, Agesilaus bắt đầu cuộc hành quân tiến thẳng vào Arcadia ngay lập tức. Ông mở màn bằng việc chiếm đóng thành phố biên giới Eutaea, nơi ông tìm thấy những người già, phụ nữ và trẻ em đang sinh sống trong những ngôi nhà của họ, trong khi phần còn lại của dân số trong độ tuổi quân dịch đã đi theo liên minh Arcadia. Bất chấp điều đó, ông không hề nhúc nhích một ngón tay bất chính nào chống lại thành phố, mà để cho các cư dân tiếp tục ở nhà của họ mà không bị quấy rầy. Quân đội lấy tất cả những gì họ cần và trả tiền sòng phẳng; nếu có bất kỳ vụ cướp bóc nào xảy ra ngay từ lúc ông bước chân vào thị trấn, tài sản đó đều được truy lùng và hoàn trả bởi vị vua Sparta. Trong lúc chờ đợi sự xuất hiện của lực lượng lính đánh thuê của Polytropus, ông tự tiêu khiển bằng cách sửa chữa những phần tường thành cần thiết.

Trong khi đó, người Mantineans đã xuất quân đánh Orchomenus; nhưng từ những bức tường của thành phố đó, những kẻ xâm lược gặp chút khó khăn trong việc rút lui và đã mất đi một số binh lính. Trên đường rút lui, họ thấy mình rơi vào Elymia; tại đây bộ binh nặng của người Orchomenians ngừng bám theo họ; nhưng Polytropus và quân đội của hắn vẫn tiếp tục tập kích hậu phương của họ với sự táo bạo lớn lao. Vào bước ngoặt này, nhận ra trong chớp mắt rằng hoặc họ phải đánh bật kẻ thù hoặc chịu để binh lính của mình bị bắn hạ, người Mantineans quay ngoắt đầu lại và đối mặt kẻ tấn công trong một cuộc giáp lá cà. Polytropus ngã gục chiến đấu trên chiến trường đó; và trong số những kẻ tháo chạy còn lại, rất nhiều kẻ đã chung số phận, nếu không nhờ sự xuất hiện kịp thời của kỵ binh Phliasian — những kẻ đã bất ngờ vòng ra hậu phương của phe chiến thắng và chặn đứng bước tiến truy sát của hắn.

Thỏa mãn với chiến tích này, người Mantineans rút về quê nhà; trong khi Agesilaus, người nhận được tin tức, không còn mong đợi rằng lực lượng lính đánh thuê Orchomenian có thể hợp lưu với mình nữa, đã quyết định tiến quân mà không chần chừ thêm. Vào ngày đầu tiên, ông đóng trại dùng bữa tối ở vùng nông thôn mở của Tegea, và ngày hôm sau vượt qua lãnh thổ Mantinean. Tại đây ông đóng trại dưới những ngọn núi hướng về phía tây của Mantinea, và bận rộn tàn phá vùng nông thôn cũng như cướp bóc các điền trang; trong khi lực lượng của người Arcadia tập trung ở Asea đã lén lút tiến vào Tegea trong đêm. Ngày hôm sau, Agesilaus dịch chuyển vị trí, đóng trại cách Mantinea khoảng hai dặm; và người Arcadia, xuất phát từ Tegea và bám lấy những ngọn núi giữa Mantinea và thành phố đó, xuất hiện với lực lượng bộ binh nặng đông đảo, mong muốn hợp lưu với người Mantineans. Người Argives, đúng vậy, ủng hộ họ, nhưng lực lượng không đủ đầy. Và tại đây xuất hiện những nhà tư vấn giục giã Agesilaus tấn công các lực lượng này một cách riêng lẻ; nhưng sợ rằng khi ông càng cố gắng lao vào giao chiến, người Mantineans có thể xuất hiện từ thành phố phía sau và tấn công vào sườn lẫn hậu phương của ông, ông quyết định tốt nhất là để hai khối nhập lại thành một, và sau đó, nếu họ chấp nhận chiến đấu, sẽ giao tranh với họ trên một chiến trường cởi mở và công bằng.

Và thế là chẳng bao lâu sau, người Arcadia đã đạt được mục tiêu và hợp nhất với người Mantineans. Sự kiện tiếp theo là sự xuất hiện bất ngờ vào lúc rạng đông, khi Agesilaus đang làm lễ tế trước doanh trại, của một nhóm quân. Hóa ra đây là lực lượng bộ binh nhẹ đến từ Orchomenus — những kẻ cùng với kỵ binh Phliasian đã vượt qua quãng đường lướt qua thị trấn Mantinea trong đêm; và điều đó khiến phần lớn quân đội vội vã chạy về hàng ngũ của mình và bản thân Agesilaus phải rút lui vào trong phòng tuyến. Chẳng mấy chốc, những người mới đến được nhận ra là bạn bè; và khi các vật hiến tế thuận lợi, Agesilaus dẫn quân tiến lên thêm một chặng nữa sau bữa sáng. Khi màn đêm buông xuống, ông đóng trại không bị phát hiện ngay trong nếp gấp của những ngọn núi phía sau lãnh thổ Mantinea, với những ngọn núi nằm sát rạt xung quanh bốn bề.

Vào sáng hôm sau, khi ngày mới ló dạng, ông làm lễ tế trước quân đội; và quan sát thấy một đám đông tập hợp từ thành phố Mantinea trên những ngọn núi bao trùm hậu phương của quân đội mình, ông quyết định rằng mình phải dẫn quân thoát khỏi thung lũng bằng tuyến đường nhanh nhất. Nhưng ông sợ rằng nếu bản thân tự ý dẫn đầu rút lui, kẻ thù có thể lao vào đánh úp hậu phương của ông. Trong tình thế tiến thối lưỡng nan này, ông giữ im lặng; trưng ra một mặt trận thù địch trước kẻ thù, ông ra lệnh cho hậu phương của mình quay mặt sang bên phải, và rồi đi vào đội hình đằng sau thân chính của mình, tiến lên phía trước vượt qua ông; và bằng cách này, ông vừa rút được quân đội khỏi vị trí chật hẹp vừa liên tục gia tăng trọng lượng và sự vững chắc cho đội hình của mình. Ngay khi đội hình phalanx được nhân đôi chiều sâu, ông trồi lên vùng đất phẳng, với các tiểu đoàn bộ binh nặng xếp theo thứ tự đó và rồi tiếp tục mở rộng đội hình cho đến khi quân lính một lần nữa đạt độ sâu chín hoặc mười lớp khiên. Nhưng người Mantineans không còn sẵn lòng bước ra nữa. Lập luận của người Eleians — những kẻ đã cho họ mượn sự hợp tác — đã chiếm ưu thế: rằng tốt hơn là không nên giao chiến cho đến khi có sự xuất hiện của người Thebans. Người Thebans, điều đó chắc chắn, sẽ sớm có mặt với họ; chẳng phải họ đã mượn mười nén bạc từ Elis để có thể cử viện binh đến đó sao? Người Arcadia với thông tin đó trước mắt đã giữ im lặng bên trong Mantinea. Về phần mình, Agesilaus nóng lòng muốn dẫn quân đi, thấy rằng đây là giữa mùa đông; nhưng để tránh việc tỏ ra vội vã rút lui vì sợ hãi, ông thích ở lại thêm ba ngày nữa và ở khoảng cách không xa Mantinea. Vào ngày thứ tư, sau bữa sáng sớm, cuộc rút lui bắt đầu. Ý định của ông là đóng trại trên cùng một mặt bằng mà ông đã dùng làm điểm xuất phát khi rời khỏi Eutaea. Nhưng vì không có người Arcadia nào xuất hiện, ông hành quân với tất cả tốc độ và đạt đến Eutaea, mặc dù rất muộn vào ngày hôm đó; bởi ông rất nóng lòng muốn dẫn quân đi mà không bắt gặp dù chỉ một tia lửa trại của kẻ thù, nhằm bịt miệng cái lưỡi của bất kỳ kẻ nào giả vờ rằng ông rút lui trong nỗi sợ hãi. Mục tiêu chính của ông thực chất đã đạt được. Ở một mức độ nào đó, ông đã vực dậy tinh thần nhà nước khỏi sự tuyệt vọng gần đó, vì ông đã xâm lược Arcadia và tàn phá vùng đất mà không một ai thèm quan tâm ra tay giao chiến với ông. Nhưng, một khi đặt chân lên lãnh thổ Laconia, ông giải tán các binh sĩ Sparta về nhà và giải giáp lực lượng lính tỉnh lẻ về các thành phố của họ.

Vào giai đoạn 370-369 trước Công nguyên, người Arcadia, nay khi Agesilaus đã rút lui, nhận ra rằng ông đã giải tán quân đội trong khi bản thân họ vẫn tập trung đầy đủ, bèn hành quân đánh Heraea — cư dân của thị trấn này không chỉ từ chối tham gia liên minh Arcadia mà còn gia nhập với người Lacedaemonians trong chiến dịch xâm lược Arcadia của họ. Vì lý do này, họ tiến vào lãnh thổ, thiêu rụi các khu nhà cửa và đốn hạ cây ăn quả.

Trong khi đó, tin tức về sự xuất hiện của viện binh Theban tại Mantinea bay tới, dựa vào sức mạnh đó họ rời Heraea và vội vã đi kết thân với những người bạn Theban của mình. Khi họ gặp nhau, người Thebans hài lòng với cục diện sự kiện: họ đã mang lại cứu viện đúng hẹn, và không còn bóng dáng kẻ thù nào lộ diện trong vùng đất nữa; thế nên họ chuẩn bị quay về nhà. Nhưng người Arcadia, Argives và Eleians lại hăng hái giục giã họ dẫn dắt lực lượng hợp nhất tiến thẳng vào Laconia: họ kiêu hãnh nhấn mạnh về quân số của chính mình, ca ngợi quá mức lực lượng vũ trang của Thebes. Và quả thật, người Boeotians nhất tề quyết tâm trong các thao diễn quân sự và sự tận tụy với binh nghiệp, hân hoan trước chiến thắng Leuctra. Theo sau bóng dáng của Thebes là người Phocians — những kẻ giờ đã trở thành chư hầu của họ, người Euboeans từ tất cả các thị trấn trên đảo, cả hai phái của người Locrians, người Acarnanians, cùng cư dân Heraclea và Melis; trong khi lực lượng của họ còn được phình to thêm bởi kỵ binh và bộ binh nhẹ Thessalian. Với sự ý thức đầy đủ về những thực tế như vậy, và tiếp tục biện minh cho lời kêu gọi của mình bằng cách xoáy vào tình trạng hoang tàn của Lacedaemon — nơi đã bị quân lính bỏ hoang, họ nài nỉ họ đừng quay đầu lại mà không xâm lược lãnh thổ Laconia. Nhưng người Thebans, dẫu họ lắng nghe những lời cầu xin, lại đưa ra những lập luận ngược lại. Trước hết, Laconia theo mọi lời đồn đại là vùng đất cực kỳ khó xâm lược; và niềm tin của họ là các đồn trú đã được bố trí ở tất cả các điểm dễ tiếp cận nhất. (Thực tế là Ischolaus được bố trí tại Oeum thuộc Sciritis, với một đồn trú gồm lính neodamodes và khoảng bốn ngàn thanh niên lưu vong Tegean; và có một đồn tiền tiêu thứ hai trên Leuctrum phía trên Maleatid.) Lại nữa, người Thebans sực nhớ rằng lực lượng Lacedaemonian, dẫu đã giải tán, sẽ không mất nhiều thời gian để tập hợp lại, và một khi đã tụ lại họ sẽ chiến đấu ở đâu tốt hơn là trên chính mảnh đất quê hương. Đặt tất cả những cân nhắc đó lại với nhau, họ hoàn toàn không hề nóng vội hành quân đánh Lacedaemon. Tuy nhiên, một luồng xung lực ngược chiều mạnh mẽ đã bất ngờ xuất hiện từ sự xuất hiện của các sứ thần từ Caryae, mang theo thông tin xác thực về tình trạng không có phòng thủ của đất nước, đồng thời tự nguyện đóng vai trò hướng dẫn viên; họ sẵn sàng mất mạng nếu bị kết tội phản bội. Một xung lực thúc đẩy theo cùng hướng nữa được tạo ra bởi sự hiện diện của một số người dân tỉnh lẻ, mang theo những lời mời và lời hứa hẹn nổi dậy, chỉ cần họ xuất hiện ở trong nước. Những con người này còn tuyên bố rằng ngay cả vào thời điểm hiện tại, theo lệnh triệu tập của những người Sparta chính cống, cư dân tỉnh lẻ cũng chẳng màng đến việc mang lại sự hỗ trợ cho họ. Với tất cả những lập luận và lời khuyên vang vọng từ mọi phía, người Thebans cuối cùng đã khuất phục và tiến hành xâm lược. Bản thân họ chọn tuyến đường Caryan, trong khi người Arcadia bước vào qua ngả Oeum thuộc Sciritis.

Theo mọi lời đồn đại, Ischolaus đã mắc sai lầm khi không tiến ra đón đánh họ trên địa hình hiểm trở phía trên Oeum. Nếu ông làm vậy, người ta tin rằng không một mống nào có thể leo qua các con đèo ở đó. Nhưng hiện tại, vì muốn tận dụng sự giúp đỡ của cư dân Oeum cho tốt, ông chờ đợi dưới làng; và thế là những kẻ xâm lược Arcadia đã leo lên các đỉnh cao theo một khối. Vào khủng hoảng này, Ischolaus và quân đội của mình, chừng nào họ còn chiến đấu đối mặt trực diện với kẻ thù, vẫn giữ được thế thượng phong; nhưng, chẳng mấy chốc, khi kẻ thù từ hậu phương và sườn, thậm chí từ những ngôi nhà mà họ leo lên, trút mưa đòn và tên đạn xuống họ, thì ngay lúc đó Ischolaus đã đi đến hồi kết, cùng với mọi binh sĩ khác, ngoại trừ đúng một hoặc hai kẻ không bị nhận diện đã thực hiện việc tẩu thoát thành công.

Sau những chiến tích này, người Arcadia hành quân đi hội quân với người Thebans tại Caryae, và người Thebans, khi nghe tin về những điều kỳ diệu mà người Arcadia đã thực hiện, bắt đầu cuộc hành trình xuống núi với sự tự tin lớn hơn rất nhiều. Chiến công đầu tiên của họ là thiêu rụi và tàn phá quận Sellasia, nhưng sau đó chẳng mấy chốc thấy mình ở vùng đất phẳng bên trong khu vực linh thiêng của Apollo, họ đóng trại qua đêm, và ngày hôm sau tiếp tục cuộc hành quân dọc theo dòng Eurotas. Khi đến cây cầu, họ không màng cố gắng vượt qua nó để tấn công thành phố, vì họ nhìn thấy bộ binh nặng trong đền thờ Alea sẵn sàng đón đánh họ. Thế nên, giữ dòng Eurotas bên tay phải, họ lê bước tiến đi, đốt phá và cướp bóc các điền trang dự trữ đầy rẫy hàng hóa. Cảm xúc của các công dân có thể dễ dàng tưởng tượng ra. Những người phụ nữ chưa từng đặt chân lên kẻ thù khó lòng kìm nản bản thân khi họ chứng kiến đám mây khói cuồn cuộn. Các chiến binh Sparta, sinh sống trong một thành phố không có tường thành, được bố trí ở các khoảng ngắt, người ở đây kẻ ở kia, thực sự đúng như những gì họ lộ diện — một nhúm quân thưa thớt. Và họ vẫn tiếp tục cắt cử canh gác phòng thủ. Giới chức trách thông qua nghị quyết thông báo cho tầng lớp nô lệ helot rằng bất kỳ ai trong số họ chọn cầm vũ khí và gia nhập trung đoàn sẽ được bảo đảm tự do bằng những lời thề trang trọng để đổi lấy sự hỗ trợ trong cuộc chiến chung. Hơn sáu ngàn nô lệ helot, người ta nói, đã ghi danh, khiến một nỗi kinh hoàng mới bùng lên từ chính việc sáp nhập những con người này, có số lượng dường như vượt mức. Nhưng khi người ta phát hiện ra rằng lực lượng lính đánh thuê từ Orchomenus vẫn trung thành, và viện binh kéo đến Lacedaemon từ Phlius, Corinth, Epidaurus và Pellene cùng một số bang khác, nỗi sợ hãi về những tân binh này nhanh chóng suy giảm.

Kẻ thù trong bước tiến của mình đã đến Amyclae. Tại đây hắn vượt qua sông Eurotas. Người Thebans bất cứ nơi nào họ đóng trại đều ngay lập tức dựng lên một hàng rào cọc từ những cây ăn quả mà họ đã đốn hạ, được chất chồng dày đặc nhất có thể, và do đó luôn giữ cảnh giác. Người Arcadia chẳng làm thế. Họ rời khỏi khu vực đóng trại của mình và bỏ đi đánh phá các điền trang rồi cướp bóc. Vào ngày thứ ba hoặc thứ tư sau khi họ đến, kỵ binh tiến lên, từng đội một, xa tới tận trường đua, bên trong khu vực linh thiêng của Gaiaochos. Chúng bao gồm toàn bộ kỵ binh Theban và người Eleians, cùng với bất kỳ kỵ binh Phocian hay Thessalian hay Locrian nào có mặt. Kỵ binh của người Lacedaemonians, trông có vẻ chỉ là một nhúm nhỏ, được xếp thành hàng để đối đầu với họ. Họ đã bố trí một ổ mai phục được chọn từ bộ binh nặng của mình, những người trẻ tuổi, khoảng ba mươi người trong số họ, trong ngôi nhà của các Tyndarid; và trong khi kỵ binh lao tới sạc, ba trăm người bất ngờ ồ ạt xông ra ở cùng khoảnh khắc với tốc độ toàn lực. Kẻ thù không đợi để đón nhận cú đúp tấn công, mà quay đầu tháo chạy, và khi nhìn thấy điều đó, rất nhiều bộ binh cũng lao vào tháo chạy cắm cổ. Nhưng những kẻ truy đuổi chẳng mấy chốc khựng lại; quân đội Thebans vẫn đứng im bất động; và cả hai bên đều quay trở lại doanh trại của mình. Và giờ đây niềm tin, sự tự tin được củng cố rằng một cuộc tấn công vào chính thành phố sẽ không bao giờ xảy ra; và nó cũng chẳng xảy ra thật. Quân đội xâm lược nhổ trại rời khỏi vị trí và lên đường đi Helos và Gytheum. Các thành phố không tường thành bị phó mặc cho ngọn lửa, nhưng Gytheum — nơi người Lacedaemonians có xưởng vũ khí hải quân của họ — bị tấn công trong ba ngày. Một số cư dân tỉnh lẻ cũng tham gia vào cuộc tấn công này, và chia sẻ chiến dịch cùng người Thebans và đồng minh của họ.

Tin tức về những tiến trình này khiến người Athens suy ngẫm sâu sắc về những gì họ nên làm liên quan đến người Lacedaemonians, và họ tổ chức một đại hội theo nghị quyết của viện nguyên lão. Tình cờ là các sứ thần của người Lacedaemonians và các đồng minh vẫn trung thành với Lacedaemon có mặt. Các sứ thần Lacedaemonian gồm Aracus, Ocyllus, Pharax, Etymocles và Olontheus, và từ bản chất của sự việc, họ đều sử dụng, nói một cách đại khái, những lập luận tương tự nhau. Họ nhắc nhở người Athens về việc họ từng đứng cạnh nhau một cách hạnh phúc ra sao trong quá khứ, vai kề vai, trong hơn một cuộc khủng hoảng lớn. Bản thân họ (người Lacedaemonians), đã giúp trục xuất bạo chúa khỏi Athens, và người Athens, khi Lacedaemon bị người Messenians bao vây, đã nhiệt tình chìa tay giúp đỡ cô ấy. Sau đó họ bắt đầu liệt kê tất cả các phước lành đánh dấu mùa giải khi hai bang chia sẻ một chính sách chung, bóng gió về việc họ đã cùng nhau chiến đấu chống lại người man rợ như thế nào, và mạnh dạn nhắc lại cách người Athens với sự đồng thuận và lời khuyên đầy đủ của người Lacedaemonians đã được toàn thể Hellas lựa chọn làm thủ lĩnh của hạm đội chung và những người giám hộ của tất cả kho báu chung, trong khi bản thân họ được lựa chọn bởi tất cả người Hellenes như là những thủ lĩnh hợp pháp được thừa nhận trên đất liền; và điều này cũng không phải không có sự đồng thuận và đồng tình đầy đủ của người Athens.

Một trong các diễn giả mạo muội đưa ra một nhận xét hơi hướng theo cách này: "Nếu các vị và chúng tôi, thưa các ngài, có thể đạt được sự đồng thuận, thì có hy vọng ngày hôm nay câu nói cổ xưa có thể được ứng nghiệm, và Thebes sẽ bị 'bắt và chia phần mười'." Tuy nhiên, người Athens không ở trong tâm trạng muốn lắng nghe phong cách lập luận đó. Một thứ tiếng thì thầm bị nén lại chạy qua đại hội dường như muốn nói rằng: "Ngôn ngữ đó có lẽ đủ tốt bây giờ; nhưng khi họ sống sung túc thì họ đã đè ép chúng ta đủ điều rồi." Nhưng trong số tất cả các lời cầu xin được đưa ra bởi người Lacedaemonians, điều có trọng lượng nhất xuất hiện là: khi họ khuất phục người Athens bằng chiến tranh, và người Thebans muốn xóa sổ Athens khỏi bề mặt trái đất, chính bản thân họ (người Lacedaemonians) đã phản đối biện pháp đó. Nếu đó là lập luận có trọng lượng nhất, thì lý lẽ được thúc giục phổ biến nhất lại có hiệu lực rằng "những lời thề trang trọng buộc phải có sự trợ giúp được yêu cầu. Sparta không làm gì sai trái để biện minh cho cuộc xâm lược này từ phía người Arcadia và đồng minh. Tất cả những gì cô ấy làm chỉ là hỗ trợ cư dân Tegea khi người Mantineans hành quân chống lại thị trấn đó trái ngược với những lời thề trang trọng của họ." Lại nữa, lần thứ hai, tại những biểu hiện đó, một tiếng ồn hỗn độn chạy qua đại hội, một nửa thính giả duy trì quan điểm rằng người Mantineans có lý khi ủng hộ Proxenus cùng những người bạn của ông, những kẻ bị xử tử bởi phe phái của Stasippus; một nửa còn lại cho rằng họ sai khi mang lực lượng vũ trang chống lại cư dân Tegea.

Trong khi những sự phân biệt này đang được phác họa bởi chính đại hội, Cleiteles người Corinth đứng lên và phát biểu như sau: "Tôi dám chắc, hỡi những người Athens, có một câu trả lời kép cho câu hỏi: Ai là kẻ khơi mào hành vi sai trái? Nhưng hãy lấy trường hợp của chúng tôi. Kể từ khi hòa bình bắt đầu, không ai có thể buộc tội chúng tôi hoặc cố ý tấn công bất kỳ thành phố nào, hoặc tước đoạt sự giàu có của bất kỳ ai, hoặc tàn phá lãnh thổ nước ngoài. Mặc dù vậy, người Thebans vẫn xông vào đất nước chúng tôi và đốn hạ cây ăn quả của chúng tôi, thiêu rụi nhà cửa của chúng tôi đến tận gốc, tước đoạt và xé nát gia súc cũng như hàng hóa của chúng tôi. Thế thì tôi đặt câu hỏi cho các vị, làm sao các vị có thể không hành động trái ngược với những lời thề trang trọng của mình nếu các vị từ chối sự trợ giúp đối với chúng tôi — những kẻ rõ ràng là nạn nhân của những hành vi sai trái? Vâng; và khi tôi nói những lời thề trang trọng, tôi đang nói về những lời thề và cam kết mà chính các vị đã bỏ ra rất nhiều công sức để đòi hỏi từ tất cả chúng tôi." Tại thời điểm đó, một tiếng lẩm bẩm vỗ tay chào đón Cleiteles, người Athens cảm nhận được sự thật và tính công bằng trong ngôn từ của vị diễn giả.

Ông ngồi xuống, và rồi Procles người Phlius đứng lên phát biểu như sau: "Chuyện gì sẽ xảy ra, hỡi những người Athens, nếu người Lacedaemonians hoàn toàn biến mất? Câu trả lời cho câu hỏi đó là hiển nhiên. Các vị sẽ là mục tiêu đầu tiên của cuộc xâm lược Theban. Rõ ràng; bởi vì họ hẳn phải cảm thấy rằng các vị và chỉ có các vị đứng giữa họ và bá quyền trên khắp xứ Hellas. Nếu điều này là sự thật, tôi không cho rằng các vị đang ủng hộ Sparta bằng một chiến dịch vì lợi ích của cô ấy nhiều bằng việc các vị đang giúp đỡ chính mình. Vì hãy tưởng tượng người Thebans — kẻ thù thề thốt và hàng xóm sát vách của chính các vị — làm chủ Hellas! Các vị sẽ thấy đó là một sự trao đổi đau đớn và nặng nề quả thực cho sự thù địch xa vời của Sparta. Nhờ vào vấn đề tự lợi đơn thuần, bây giờ là lúc tự giúp mình, trong khi các vị vẫn có thể trông cậy vào đồng minh, thay vì chờ đợi cho đến khi họ mất đi, và các vị buộc phải chiến đấu một trận chiến sinh tử với người Thebans một mình. Nhưng sự sợ hãi nảy sinh rằng, nếu người Lacedaemonians thoát nạn bây giờ, họ sẽ sống để gây ra rắc rối cho các vị tại một thời điểm nào đó trong tương lai. Hãy khắc ghi châm ngôn này vào tim, rằng không phải sự vĩ đại tiềm năng của những kẻ chúng ta ban ơn, mà là của những kẻ chúng ta làm tổn thương, mới gây ra sự lo sợ. Và điều này nữa, rằng nó đòi hỏi các cá nhân và bang tương tự phải cải thiện vị trí của mình trong khi vẫn ở đỉnh cao sức mạnh của họ để rồi, trong ngày suy yếu, khi nó đến, họ có thể tìm thấy chút cứu trợ và hỗ trợ trong những gì nỗ lực trước đây của họ đã đạt được. Đối với các vị lúc này, vào lúc này, một cơ hội do trời ban được trao tặng. Để đổi lấy sự trợ giúp cho người Lacedaemonians trong lúc hoạn nạn, các vị có thể giành được tình bạn chân thành, không do dự của họ cho mọi thời gian. Vâng, tôi nói điều đó một cách có ý thức, vì sự chấp nhận những ân huệ này từ tay các vị sẽ không diễn ra trước sự chứng kiến của một hay hai nhân chứng tình cờ. Các vị thần sáng suốt, trong tầm mắt của họ ngày mai cũng giống như hôm nay, sẽ nhận thức được những điều này. Kiến thức về chúng sẽ được chứng thực chung bởi đồng minh và kẻ thù; thậm chí bởi người Hellenes và người man rợ như nhau, vì không một ai trong số họ coi những gì chúng ta đang làm là một vấn đề bàng quan. Nếu vậy, trước sự chứng kiến của những nhân chứng đó, người Lacedaemonians chứng tỏ sự hèn hạ đối với các vị, không ai sẽ bao giờ háo hức trong sự nghiệp của họ nữa. Nhưng hy vọng của chúng ta, sự kỳ vọng của chúng ta nên thay vào đó là họ sẽ chứng tỏ mình là những con người tốt chứ không hèn hạ; vì họ vượt lên trên tất cả những người khác dường như kiên trì tôn sùng một nỗ lực cao cả, với tay vươn tới lời ca ngợi thực sự, và giữ mình tránh xa những hành động xấu xí."

"Nhưng còn những cân nhắc khác mà các vị cũng nên ghi tạc vào tim. Nếu hiểm họa một lần nữa viếng thăm Hellas từ thế giới man rợ bên ngoài, các vị sẽ đặt niềm tin vào ai nếu không phải người Lacedaemonians? Các vị sẽ chọn ai đứng bên tay phải của mình trong chiến thuật nếu không phải những kẻ có binh lính tại Thermopylae đến một người thà ngã xuống tại vị trí của mình chứ không cứu mạng bằng cách dọn đường cho kẻ man rợ tự do đi vào Hellas? Chẳng phải là điều đúng đắn sao, xét vì lý do gì họ thể hiện sự dũng cảm đó trong sự đồng hành của các vị, xét cả niềm hy vọng tốt đẹp rằng họ sẽ chứng tỏ điều tương tự một lần nữa — chẳng phải là công bằng sao khi các vị và chúng tôi mang lại cho họ mọi sự nể nang và thiện ý? Không, ngay cả vì lợi ích của chúng tôi — những người đồng minh của họ — những người đang có mặt, cũng đáng để các vị thể hiện thiện ý này. Các vị có cần được bảo đảm rằng chính xác những kẻ tiếp tục trung thành với họ trong những bất hạnh của họ cũng sẽ theo cách tương tự cảm thấy hổ thẹn nếu không đền đáp các vị bằng lòng biết ơn? Và nếu chúng tôi có vẻ chỉ là những bang nhỏ bé, những kẻ sẵn sàng chia sẻ hiểm họa cùng họ, hãy khắc ghi vào tim rằng có một phương thuốc nhanh chóng cho khuyết điểm này: với sự gia nhập của thành phố các vị, sự sỉ nhục rằng, bất chấp mọi sự trợ giúp của chúng tôi, chúng tôi chỉ là những thành phố nhỏ, sẽ chấm dứt."

"Về phần tôi, hỡi những người Athens, tôi từ trước đến nay qua lời kể đã ngưỡng mộ và ghen tị với bang vĩ đại này, nơi mà tôi được bảo rằng bất kỳ ai bị oan uổng hoặc sợ hãi bất cứ điều gì chỉ cần đến đó và anh ta sẽ nhận được sự trợ giúp. Hôm nay tôi không còn nghe nữa, tôi có mặt trực tiếp và nhìn thấy những công dân nổi tiếng này của Lacedaemon ở đây, và bên cạnh họ là những người bạn đáng tin cậy nhất của họ, những người đã đến gặp các vị và xin các vị trong ngày hoạn nạn của họ để cho họ sự giúp đỡ. Tôi nhìn thấy người Thebans nữa, những kẻ từng trong những ngày tháng qua đã thất bại trong việc thuyết phục người Lacedaemonians giảm các vị xuống kiếp nô lệ tuyệt đối, ngày hôm nay lại xin các vị để cho những kẻ đã cứu các vị bị tiêu hủy."

"Đó là một chiến tích vĩ đại và mang tiếng tăm tốt đẹp, được quy cho tổ tiên các vị trong câu chuyện cổ rằng họ không để cho những người Argives đã ngã xuống trên Cadmeia phải nằm lại mà không được chôn cất; nhưng một vòng nguyệt quế vinh quang tốt đẹp hơn nữa các vị sẽ dệt cho trán của chính mình nếu các vị không để cho những người Lacedaemonians vẫn còn sống này bị dẫm đạp dưới gót chân của sự kiêu ngạo và tiêu hủy. Tốt đẹp thay, cũng vậy, là chiến tích khi các vị ngăn chặn sự kiêu ngạo của Eurystheus và cứu những đứa con của Heracles; nhưng còn tốt đẹp hơn thế nữa sẽ là hành động của các vị nếu các vị giải cứu khỏi sự tiêu hủy, không chỉ những tác giả ban sơ đơn thuần, mà toàn bộ thành phố mà họ đã thành lập; tốt đẹp nhất trong tất cả, nếu bởi vì ngày hôm qua người Lacedaemonians mang lại cho các vị sự bảo tồn bằng một lá phiếu không tốn kém gì của họ, các vị ngày hôm nay sẽ mang lại cho họ sự trợ giúp bằng vũ khí, và với cái giá của hiểm họa. Thật là một ngày đáng tự hào cho một số người trong chúng ta khi đứng ở đây và trao bất kỳ sự giúp đỡ nào có thể trong việc biện hộ cho sự trợ giúp đối với những con người dũng cảm. Vậy thì, các vị phải cảm thấy thế nào, những người trong thực tế có khả năng mang lại sự trợ giúp đó! Thật hào phóng làm sao từ phía các vị, những kẻ từng thường xuyên là bạn và thù của Lacedaemon, khi quên đi tổn thương và chỉ nhớ đến điều tốt đẹp họ từng làm! Thật cao cả làm sao khi các vị đền đáp, không chỉ cho chính mình, mà vì lợi ích của Hellas, món nợ đến hạn đối với những kẻ đã chứng tỏ mình là những con người tốt và chân chính vì lợi ích của cô ấy!"

Sau những bài phát biểu này, người Athens thảo luận, và mặc dù có sự phản đối, những luận điểm của những kẻ phản đối đã rơi vào tai điếc. Đại hội cuối cùng đã thông qua sắc lệnh cử viện binh đến Lacedaemon với lực lượng lớn, và họ chọn Iphicrates làm tướng. Tiếp theo là các vật tế khởi đầu, và sau đó là mệnh lệnh của viên tướng bảo quân lính dùng bữa tối trong lùm cây của Học viện. Nhưng bản thân viên tướng, người ta nói, không hề vội vã rời khỏi thành phố; rất nhiều người đã có mặt tại vị trí của họ trước ông. Chẳng mấy chốc, tuy nhiên, ông đặt mình lên đầu quân đội của mình, và những người lính đi theo một cách đầy phấn khởi, trong niềm tin vững chắc rằng ông sắp dẫn họ đến một chiến công cao quý nào đó. Khi đến Corinth, ông đã phung phí mất mấy ngày, và có một sự bùng nổ tức giận nhất thời vì lãng phí quá nhiều thời gian quý báu; nhưng ngay khi ông dẫn quân rời khỏi Corinth, đã có một sự phục hồi rõ ràng. Binh lính hưởng ứng mọi mệnh lệnh với sự nhiệt tình, hết lòng đi theo sự dẫn dắt của viên tướng của họ, và tấn công bất kỳ địa điểm kiên cố nào mà ông đối đầu với họ.

Và giờ đây quay trở lại với các lực lượng thù địch trên lãnh thổ Laconia, chúng ta thấy rằng người Arcadia, Argives và Eleians đã rút lui với số lượng lớn. Họ có mọi động lực để làm thế vì nhà nước của họ giáp ranh với Laconia; và họ rời đi, lái hoặc mang theo bất cứ thứ gì họ đã cướp bóc. Người Thebans và những người còn lại cũng nóng lòng không kém để rời khỏi đất nước, mặc dù vì những lý do khác, một phần vì quân đội đang tan rã trước mắt họ từng ngày từng giờ, một phần vì những nhu yếu phẩm của cuộc sống đang ngày càng trở nên khan hiếm, quá nhiều thứ đã bị ăn sạch và cướp phá hoặc bị tàn phá một cách liều lĩnh và giảm thành tro bụi. Bên cạnh đó, trời đang là mùa đông; thế nên trên mọi cơ sở đều có một mong muốn chung lúc này là rời đi về nhà.

Ngay khi kẻ thù bắt đầu cuộc rút lui khỏi lãnh thổ Laconia, Iphicrates bắt chước hành động của hắn, và bắt đầu dẫn quân rút lui khỏi Arcadia vào Corinthia. Iphicrates thể hiện rất nhiều tài nghệ cầm quân xuất sắc, điều đó không nghi ngờ gì, và tôi không có chút lỗi lầm nào để chê bai. Nhưng không phải vậy đối với tính năng cuối cùng của chiến dịch mà chúng ta đang đi tới. Tại đây tôi thấy chiến lược của ông hoặc vô nghĩa về mặt ý định hoặc không đầy đủ về mặt thực thi. Ông đã cố gắng duy trì canh gác tại Oneion, nhằm ngăn chặn người Boeotians tìm đường về nhà; nhưng trong khi đó lại để ngỏ hoàn toàn con đường tốt nhất qua Cenchreae. Lại nữa, khi ông muốn khám phá xem người Thebans đã qua Oneion hay chưa, ông cử đi trinh sát toàn bộ lực lượng kỵ binh Athens và Corinth; trong khi đó, đối với mục đích trong tầm ngắm, con mắt của một phân đội nhỏ sẽ hữu ích không kém gì cả một trung đoàn; và khi đến lúc phải rút lui, rõ ràng số lượng nhỏ hơn có một cơ hội tốt hơn để chạm trán một con đường có thể đi qua, và do đó thực hiện chuyển động mong muốn một cách lặng lẽ. Nhưng đỉnh cao của sự ngớ ngẩn dường như đạt được khi ông quăng vào con đường của kẻ thù một lực lượng lớn quân đội vốn vẫn quá yếu để đương đầu với hắn. Trên thực tế, thân xác kỵ binh này, do chính số lượng đông đảo của họ, không thể không bao phủ một không gian đất rộng lớn; và khi trở nên cần thiết phải rút lui, đã phải bám lấy một chuỗi các vị trí khó khăn liên tiếp, khiến họ mất không dưới hai chục tay kỵ binh. Đó là cách người Thebans đạt được mục tiêu của họ và rút lui khỏi Peloponnese.