Năm 403-402 TCN. Thế là cuộc nội chiến tại Athens đã chấm dứt. Về sau, Cyrus sai sứ giả đến Lacedaemon, đòi được đáp ơn xứng đáng cho sự giúp đỡ mà ông ta vừa mới cống hiến trong cuộc chiến chống Athens. Yêu cầu này dường như hoàn toàn đúng đắn và hợp lý đối với hội đồng ephor. Do đó, họ ra lệnh cho Samius, lúc bấy giờ là đô đốc, đặt mình dưới quyền sai bảo của Cyrus cho bất kỳ nhiệm vụ nào mà ông ta yêu cầu. Bản thân Samius chẳng cần ai thuyết phục để thực hiện mong muốn của Cyrus. Cùng với hạm đội của chính mình và hạm đội của Cyrus tháp tùng, ông giương buồm tiến về Cilicia, nhờ đó làm cho Syennesis, kẻ thống trị xứ ấy, không tài nào ngăn cản được cuộc tiến quân đường bộ của Cyrus nhằm đánh đuổi người anh trai kiêm quốc vương.

Năm 401 TCN. Chi tiết về viễn chinh này được ghi chép trong các trang sách của Themistogenes người Syracuse, người đã mô tả cách thức tập hợp lực lượng vũ trang, cuộc tiến quân của Cyrus ở vị trí đầu quân đội, rồi trận chiến, cái chết của chính Cyrus, và hệ quả là cuộc rút lui của những người Hellen khi họ tìm cách trốn chạy ra biển.

Năm 400 TCN. Chính để ghi nhận công lao mà Tissaphernes đã đóng góp trong sự kiện này, quốc vương kiêm chủ nhân đã phái ông ta xuống vùng Tiểu Á. Ông đến làm tổng đốc không chỉ các tỉnh của riêng mình mà còn cả những vùng đất từng thuộc quyền Cyrus; và ông lập tức yêu cầu các thành phố xứ Ionia phải hoàn toàn quy phục quyền lực của mình mà không có ngoại lệ. Các cộng đồng này, một phần vì khao khát duy trì sự tự do, phần vì sợ hãi chính Tissaphernes — kẻ mà họ từng cự tuyệt để quay sang ủng hộ Cyrus khi vị hoàng tử ấy còn sống — tỏ ra miễn cưỡng không muốn cho tổng đốc bước chân qua cổng thành. Họ cho rằng tốt hơn hết là nên cử một phái đoàn đến gặp người Lacedaemon, kêu gọi họ với tư cách là những đại diện và thủ lĩnh của thế giới Hellen hãy quan tâm đến lợi ích của những kẻ khẩn cầu vốn cũng là người Hellen, dẫu họ sống ở châu Á, và đừng để đất đai của họ bị tàn phá cùng bản thân họ phải chịu cảnh nô dịch.

Đáp lại lời kêu gọi này, người Lacedaemon cử Thibron làm thống đốc, cấp cho ông một lực lượng quân đội gồm một nghìn neodamodes (tức là những nô lệ được giải phóng) và bốn nghìn lính Peloponnese. Thêm vào đó, chính Thibron đã thỉnh cầu người Athens một phân đội gồm ba trăm kỵ binh, và ông xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về tiền thù lao phục vụ của họ. Để đáp lại, người Athens phái sang một số hiệp sĩ từng phục vụ dưới thời chế độ Bốn Mươi, bởi họ nghĩ rằng người dân Athens sẽ thật sự may mắn khi tống khứ được đám người ấy ra nước ngoài và để họ bỏ mạng ở đó.

Năm 400-399 TCN. Khi đặt chân đến châu Á, Thibron tiếp tục quy tụ thêm các cánh quân từ các thành phố Hellen trên đại lục; bởi vào thời điểm ấy, lời nói của một người Lacedaemon chính là luật pháp. Ông chỉ cần ra lệnh, và mọi thành phố đều buộc phải tuân thủ. Thế nhưng, dẫu nắm trong tay lực lượng vũ trang này, Thibron lại chẳng có ý định tiến xuống vùng đồng bằng ngay khi trông thấy lực lượng kỵ binh địch. Nếu thành công trong việc bảo vệ khỏi nạn cướp bóc tại đúng vùng đất mà ông tình cờ có mặt, ông đã lấy làm mãn nguyện lắm rồi. Phải đến khi những binh sĩ từng tham gia cuộc viễn chinh của Cyrus hội quân cùng ông sau chuyến hồi hương an toàn, ông mới mang một thái độ bạo dạn hơn. Lúc bấy giờ, ông đã sẵn sàng đối đầu với Tissaphernes, lực lượng đối chọi lực lượng trên vùng đất bằng phẳng, đồng thời thu phục thêm được một số thành phố. Pergamum quy thuận theo ý nguyện riêng. Teuthrania và Halisarna cũng vậy. Những nơi này đặt dưới sự cai trị của Eurysthenes và Procles, hậu duệ của Demaratus người Lacedaemon — người thuở trước từng nhận lãnh vùng lãnh thổ này như một món quà từ quốc vương Ba Tư để đổi lấy phần đóng góp của ông trong chiến dịch chống lại Hellas. Gorgion và Gongylus, hai anh em nhà nọ, cũng xin quy phục; họ là những lãnh chúa, người cai quản Gambreum và Palae-Gambreum, kẻ nắm giữ Myrina và Gryneum, bốn thành phố cũng giống như những nơi kể trên, vốn ban đầu là quà tặng của quốc vương trao cho một Gongylus thời tiền bối — kẻ duy nhất người Eretria đã "theo phe người Media" và do đó phải chịu hình phạt lưu đày. Những thành phố khác quá yếu ớt không thể kháng cự thì bị Thibron chiếm lấy bằng vũ khí. Riêng với một trường hợp thì ông không gặp may như vậy. Đó là Larisa thuộc Ai Cập (như cách gọi của nó), nơi đã cự tuyệt việc đầu hàng, và lập tức bị vây hãm cũng như trải qua một cuộc công thành chính thống. Khi mọi nỗ lực khác nhằm chiếm lấy nó đều thất bại, ông bắt đầu cho đào một cái hồ chứa nước, và nối liền với hồ ấy là một đường ngầm, qua đó ông dự định hút cạn nguồn nước sinh hoạt của cư dân. Tuy nhiên, kế hoạch này đã bị phá sản bởi các đợt xuất kích liên miên từ phía những kẻ bị vây hãm, cùng việc họ liên tục ném gỗ và đá xuống hào đào. Để trả đũa, ông cho dựng một cỗ máy công thành bằng gỗ hình con rùa che bên trên hồ chứa; nhưng một lần nữa, cỗ máy ấy lại bị thiêu rụi thành tro trong một cuộc tập kích ban đêm đầy thành công của những người dân Larisa. Những nỗ lực vô ích này đã thôi thúc hội đồng ephor gửi một bức thư truyền lệnh cho Thibron hãy từ bỏ Larisa và tiến đánh Caria.

Ông đã tiến đến Ephesus và đang chuẩn bị hành quân vào Caria thì Dercylidas đến nơi để tiếp quản quyền chỉ huy quân đội của ông. Vị tướng mới này là một con người mà tài năng xoay sở đã mang lại cho ông biệt danh Sisyphus. Cứ thế, Thibron quay về quê hương, để rồi vừa đặt chân đến nơi, ông liền bị phạt tiền và lưu đày, khi các đồng minh cáo buộc rằng ông đã dung túng cho binh lính mặc sức cướp bóc bạn bè của họ.

Dercylidas chẳng chậm trễ gì trong việc nhận ra và tận dụng mối bất hòa vốn tồn tại giữa Tissaphernes và Pharnabazus. Đạt được thỏa thuận với người này, ông tiến đánh lãnh thổ của người kia, bởi như ông bày tỏ, ông thích gây chiến với từng kẻ một hơn là đối đầu với cả hai cùng lúc. Thật vậy, sự thù địch của ông đối với Pharnabazus là một câu chuyện cũ, bắt nguồn từ thời kỳ Lysander làm tư lệnh hải quân, khi bản thân ông là thống đốc tại Abydos; chính tại đó, nhờ ơn Pharnabazus, ông từng vướng vào rắc rối với cấp trên, và bị bắt phải đứng "với tấm khiên trên tay" — một vết nhơ danh dự mà không một người Lacedaemon chân chính nào có thể tha thứ, bởi đây là hình phạt dành cho tội kháng lệnh. Chắc chắn vì lý do này mà Dercylidas càng cảm thấy hả hê hơn khi hành quân chống lại Pharnabazus. Kể từ khoảnh khắc ông nhậm chức, người ta thấy rõ một sự thay đổi tốt đẹp đáng kể giữa phương thức của ông và người tiền nhiệm. Nhờ vậy, ông đã khéo léo dẫn dắt đoàn quân của mình tiến vào phần lãnh thổ xứ Aeolis thuộc quyền Pharnabazus, đi xuyên qua trung tâm vùng đất thân thiện mà không hề gây tổn hại gì cho các đồng minh.

Vùng đất Aeolis này thuộc về Pharnabazus với tư cách tông chủ, nhưng khi còn sống, nó từng được giao cho một người gốc Dardanian tên là Zenis cai quản dưới quyền tổng đốc như một thái ấp; thế nhưng, khi Zenisâm mưu bệnh rồi qua đời, Pharnabazus liền chuẩn bị trao lại thái ấp đó cho người khác. Khi ấy, Mania — vợ của Zenis, bản thân cũng là người gốc Dardanian — liền sắm sửa một đoàn tùy tùng, mang theo những món quà để dâng tặng chính Pharnabazus, cũng như lấy lòng các ái thiếp và những kẻ có quyền thế nhất bên cạnh ông ta, rồi lên đường. Khi được diện kiến Pharnabazus, bà cất lời tâu rằng: "Hỡi Pharnabazus, ngài biết rõ rằng người chồng quá cố của thần vẫn luôn một lòng thân thiện với ngài; hơn nữa, chàng đã nộp đầy đủ cho chúa công những khoản cống nạp đúng hạn, khiến ngài phải cất lời ca ngợi và ban ân sủng. Vậy nên giờ đây, nếu thần phục vụ ngài trung thành chẳng kém gì chồng mình, cớ sao ngài lại phải bổ nhiệm một tổng đốc khác? — trái lại, nếu trong bất kỳ việc gì mà thần không làm vừa lòng ngài, chẳng phải ngài hoàn toàn có quyền tước đoạt quyền cai trị khỏi tay thần ngay ngày hôm đó và trao lại cho kẻ khác hay sao?" Nghe những lời ấy, Pharnabazus quyết định rằng người phụ nữ này xứng đáng làm tổng đốc. Ngay khi nắm quyền kiểm soát lãnh thổ, bà chưa bao giờ ngừng việc cống nạp đúng mùa vụ, y hệt như người chồng quá cố của mình trước kia. Hơn thế nữa, mỗi khi đến triều đình của Pharnabazus, bà liên tục mang theo quà cống dâng lên ông, và bất cứ lúc nào Pharnabazus thân chinh đến thăm các tỉnh của bà, bà đều đón tiếp ông bằng sự hiếu khách chu đáo, lịch thiệp vượt trội hơn hẳn những gì các phó vương khác thường làm. Những thành phố từng được người chồng để lại cho bà, bà đều canh giữ cẩn mật cho Pharnabazus; còn đối với những thành phố không chịu quy phục mình, bà chiếm lấy chúng ở khu vực ven biển — cụ thể là Larisa, Hamaxitus và Colonae — bằng cách tấn công tường thành của chúng với sự trợ giúp của lực lượng lính đánh thuê Hellen, trong khi bản thân bà ngồi trên xe ngựa để thưởng ngoạn cảnh tượng đó. Bà cũng chẳng tiếc rẻ quà cáp cho những kẻ giành được sự thán phục của mình; và nhờ thế, bà tự trang bị cho bản thân một lực lượng lính đánh thuê với vẻ lẫy lừng hiếm có. Bà cũng tháp tùng Pharnabazus trong các chiến dịch của ông, ngay cả khi mục tiêu tấn công là người Mysia hay Pisidia với cái cớ họ gây tổn hại cho lãnh thổ của quốc vương. Để đền đáp, Pharnabazus ban cho bà những vinh dự lớn lao và đôi khi còn mời bà đến để hỗ trợ ông bằng những lời khuyên nhủ.

Giờ đây, khi Mania bước sang tuổi tứ tuần, chồng của con gái bà là Meidias — vì bị đầu óc tiêm nhiễm bởi những lời xì xào của một số kẻ cho rằng thật quái gở khi một người phụ nữ nắm quyền cai trị trong khi hắn lại mãi chỉ là một kẻ bề tôi — đã tìm cách đột nhập vào phòng bà theo lời kể, rồi siết cổ bà đến chết. Bởi lẽ Mania, dù vẫn cẩn trọng phòng thủ trước mọi vị khách thông thường như bổn phận phải thế khi nắm giữ quyền lực độc tài, lại đặt trọn niềm tin nơi Meidias, và với tư cách là một người mẹ chồng đối với con rể, bà luôn sẵn sàng chào đón hắn bất cứ lúc nào bằng vòng tay rộng mở. Hắn cũng sát hại luôn đứa con trai của bà, một thiếu niên tuyệt mỹ ở độ tuổi mười bảy. Tiếp đến, hắn chiếm lấy hai thành trì kiên cố Scepsis và Gergithes, nơi cất giữ phần lớn tài sản và của cải của Mania. Còn về các thành phố khác thuộc thái ấp, họ nhất quyết không tiếp đón kẻ soán ngôi, và các đội đồn trú của họ vẫn canh giữ chúng cẩn mật cho Pharnabazus. Ngay lập tức, Meidias sai sứ mang quà đến dâng Pharnabazus, đồng thời đòi được cai quản vùng đất ấy hệt như cách Mania từng cai quản; và vị tổng đốc đáp lại kẻ đó rằng: "Hãy giữ lấy quà cáp của ngươi và canh giữ chúng cho cẩn thận cho đến ngày ta thân chinh đến để tóm cổ cả ngươi lẫn đống tài sản đó cùng một lúc"; rồi ông nói thêm: "Ta thiết tha gì sống thêm nữa nếu không trả thù được cái chết của Mania!"

Đúng vào thời điểm then chốt ấy, Dercylidas đến nơi và chỉ trong một ngày đã thu phục được sự quy thuận của ba thành phố ven biển là Larisa, Hamaxitus và Colonae — những nơi đã mở rộng cổng thành chào đón ông. Kế đó, ông cử sứ giả đến các thành phố xứ Aeolis, hứa ban cho họ sự tự do nếu họ chịu đón nhận ông vào thành và trở thành đồng minh. Nhờ vậy, cư dân các thành Neandria, Ilium và Cocylium liền vui vẻ lắng nghe; bởi kể từ sau cái chết của Mania, các đội đồn trú người Hellen của họ đã đối xử với họ chẳng mấy tốt đẹp. Thế nhưng, viên chỉ huy đội đồn trú tại Cebrene — một nơi có địa thế khá kiên cố — lại nghĩ bụng rằng nếu hắn có thể giữ vững thành phố đó cho Pharnabazus, hắn chắc chắn sẽ được trọng thưởng, nên hắn nhất quyết không chịu cho Dercylidas vào. Trước tình hình ấy, vị tướng vô cùng tức giận, bèn chuẩn bị dùng vũ lực để hạ thành; nhưng khi ông tiến hành nghi lễ tế thần, vào ngày đầu tiên, các con vật tế không mang lại điềm lành; sang ngày thứ hai và một lần nữa vào ngày thứ ba, mọi chuyện vẫn y nguyên như vậy. Cứ thế suốt bốn ngày liền, ông kiên trì cử hành lễ tế trong lòng đầy phẫn nộ — bởi ông đang vô cùng sốt sắng muốn làm chủ toàn bộ xứ Aeolis trước khi Pharnabazus kịp kéo đến cứu viện.

Trong lúc đó, một vị đại úy người Sicyon tên là Athenadas tự nhủ: "Dercylidas chỉ đang tốn thời gian vô ích khi cứ lãng phí ở đây, trong khi chính tay ta có thể cắt đứt nguồn nước của dân cư thành Cybrene"; nói đoạn, hắn dẫn theo phân đội của mình lao đi và mưu toan lấp kín dòng suối cung cấp nước cho thành phố. Thế nhưng, lực lượng đồn trú đã xuất kích và đánh cho viên người Sicyon thương tích đầy mình, đồng thời tiêu diệt hai binh sĩ dưới quyền hắn. Quả thật, họ vung gươm và phóng lao dữ dội đến mức toàn bộ toán quân buộc phải tháo chạy. Dercylidas cảm thấy vô cùng bực bội, đinh ninh rằng lúc này tinh thần của phe vây hãm chắc chắn sẽ lụi tàn; nhưng giữa lúc ông đang mang tâm trạng ấy thì kìa! Từ pháo đài đang bị bao vây, các sứ giả của người Hellen kéo đến và tuyên bố rằng hành động của viên chỉ huy không hề hợp ý họ; về phần mình, họ thà kết thân với những người Hellen còn hơn là với bọn dã man. Trong lúc sự việc vẫn đang được bàn thảo, một sứ giả từ viên chỉ huy cũng xuất hiện để thông báo rằng bất cứ điều gì phái đoàn trước đề xuất thì giờ đây, về phần mình, ông ta hoàn toàn sẵn sàng chuẩn thuận. Do đó, Dercylidas — kẻ tình cờ vừa thu được điềm lành thuận lợi vào ngày hôm đó — liền dẫn quân tiến thẳng tới cổng thành mà chẳng chần chừ gì thêm; và những người bên trong đã tự tay mở toang cửa đón ông bước vào. Tại đây, ông hài lòng bố trí một đội đồn trú, rồi chẳng mảy may dừng chân, tiếp tục tiến đánh Scepsis và Gergithes.

Và giờ đây Meidias — một phần vì trông đợi cuộc tiến công thù địch của Pharnabazus, một phần vì hoài nghi chính các công dân của mình, bởi sự việc đã diễn ra đến bước đường này — bèn cử người đến gặp Dercylidas, ngỏ ý muốn gặp mặt thương nghị với điều kiện ông phải trao con tin để bảo đảm an ninh. Đáp lại đề nghị đó, vị tướng cử sang một người từ mỗi thành phố đồng minh, và bảo Meidias tùy ý chọn lấy bất kỳ ai, bao nhiêu người tùy thích làm con tin để bảo đảm an toàn cho chính hắn. Meidias chọn mười người rồi bước ra ngoài. Trong cuộc trò chuyện với Dercylidas, hắn hỏi ông rằng với những điều kiện nào thì ông chấp nhận liên minh với hắn. Vị tướng đáp: "Điều kiện là ngươi phải trao cho các công dân sự tự do và quyền tự trị." Lời nói vừa dứt miệng, ông đã bắt đầu hạ lệnh hành quân tiến đánh Scepsis. Nhận ra việc ngăn cản ông trước mặt toàn thể công dân là điều vô ích, Meidias đành bất lực để cho ông bước vào. Xong xuôi, Dercylidas dâng lễ c tế nữ thần Athena trên thành của người Scepsis, trục xuất đội cận vệ của Meidias và trao lại thành phố cho người dân. Rồi sau khi căn dặn họ phải điều hành đời sống công dân như những người Hellen và con người tự do đáng lẽ phải làm, ông rời khỏi nơi đó và tiếp tục tiến quân đánh Gergithes. Trên chặng hành quân cuối cùng này, rất đông người dân Scepsis tự nguyện tòng giá hộ tống ông; đủ thấy họ kính trọng ông đến nhường nào và cảm thấy thỏa mãn xiết bao trước những chiến công của ông. Meidias cũng lẽo đẽo bước sát bên cạnh ông, khẩn khoản xin ông trao lại thành phố của người Gergithes cho chính hắn. Dercylidas chỉ đáp lại rằng hắn sẽ không bị tước đoạt bất kỳ quyền lợi chính đáng nào. Và khi lời nói còn vương trên môi, ông đã tiến sát đến cổng thành, đi bên cạnh là Meidias. Phía sau ông là các đội quân đang tiến bước từng đôi một theo phong cách hòa bình. Các chiến binh phòng thủ của Gergithes đứng trên những ngọn tháp cao ngất ngưởng — đã trông thấy Meidias đi cùng vị tướng Sparta, liền kiềm chế không giương cung bắn. Và Dercylidas cất tiếng: "Hãy bảo chúng mở cổng đi, Meidias, khi ngươi dẫn đường, ta sẽ cùng bước vào đền thờ với ngươi và dâng lễ tế nữ thần Athena." Và Meidias, dẫu trong lòng chần chừ không muốn mở cổng, nhưng vì hoảng sợ viễn cảnh bản thân có thể bất ngờ bị tóm gọn, đành miễn cưỡng ra lệnh mở cửa thành. Ngay khi bước vào trong, viên tướng Sparta — vẫn giữ Meidias đi kèm — tiến thẳng lên thành lũy và tại đó ra lệnh cho đại quân của mình lập trận địa bao vây xung quanh tường thành, trong khi ông cùng những cận vệ tiến hành dâng lễ tế Athena. Khi nghi lễ hoàn tất, ông hạ lệnh cho đội cận vệ của Meidias phải xếp chồng vũ khí ngay trước đội hình quân của ông. Từ nay về sau, họ sẽ phục vụ tại đây với tư cách lính đánh thuê, bởi Meidias — chủ nhân cũ của họ — không còn cần đến sự bảo vệ của họ nữa. Kẻ ấy, lâm vào bước đường cùng chẳng biết phải tính sao, liền thốt lên: "Xem này, giờ tôi xin phép rời đi; tôi đi chuẩn bị để tiếp đãi vị khách quý." Nhưng vị tướng liền đáp: "Xin chớ! Thật tệ hại làm sao nếu ta — kẻ vừa dâng lễ tế — lại được đối xử như một vị khách bởi chính ngươi. Ngược lại, ta mới là chủ nhà còn ngươi là khách. Xin hãy ở lại với chúng ta, và trong lúc bữa tối đang được chuẩn bị, ngươi và ta có thể cùng nhau xem xét những nghĩa vụ của đôi bên để chu toàn chúng."

Khi họ đã ngồi xuống, Dercylidas đặt ra vài câu hỏi: "Nói cho ta nghe xem, hỡi Meidias, có phải cha ngươi đã để lại cho ngươi quyền thừa kế toàn bộ điền trang không?" "Đương nhiên rồi," kẻ kia đáp. "Và ngươi có bao nhiêu ngôi nhà? bao nhiêu khu điền trang đất đai? bao nhiêu bãi chăn thả gia súc?" Hắn bắt đầu tuôn ra một danh mục kiểm kê, trong khi vài người dân Scepsis có mặt ở đó cứ liên tục xen vào: "Hắn đang lừa ngài đấy, Dercylidas ạ." "Thôi nào, các ngươi chớ nên soi xét mọi việc quá tỉ mỉ như vậy," vị tướng Sparta điềm tĩnh đáp. Khi bản kiểm kê tài sản gia đình đã hoàn tất, ông tiếp tục hỏi: "Nói cho ta biết, Meidias, Mania thuộc về ai?" Một loạt tiếng đồng thanh vang lên: "Thuộc về Pharnabazus." "Vậy thì tài sản của bà ta chắc chắn cũng thuộc về Pharnabazus rồi." "Đương nhiên," họ đáp. "Thế thì giờ đây chúng phải thuộc về chúng ta," ông nhận xét, "bởi quyền chiến thắng, vì Pharnabazus đang có chiến tranh với chúng ta. Có ai trong các ngươi muốn dẫn đường cho ta đến nơi cất giấu tài sản của Mania và Pharnabazus không?" Thế là những người còn lại dẫn đường đến dinh thự của Mania mà Meidias đã cướp đoạt, và Meidias cũng lẽo đẽo đi theo. Khi bước vào trong, Dercylidas triệu tập các quản gia, ra lệnh cho tùy tùng tóm lấy họ và dằn mặt rằng, nếu bị phát hiện có hành vi tươm tất biển thủ bất cứ thứ gì thuộc về Mania, họ sẽ mất đầu ngay tại chỗ. Các quản gia vội vã chỉ dẫn kho tàng báu vật, và sau khi kiểm kê toàn bộ số kho trữ, ông cho khóa chặt các cánh cửa, niêm phong lại và cắt cử lính canh gác. Lúc bước ra ngoài, ông bắt gặp ngay tại cửa một số tướng lĩnh và đại úy, bèn cất tiếng bảo họ: "Này các đồng chí, chúng ta đã có sẵn bổng lộc cho quân đội rồi đấy — suýt soát tiền lương một năm cho tám nghìn quân — và nếu chúng ta còn thu được thêm bất kỳ chiến lợi phẩm nào nữa thì đó sẽ là phần dư dả." Ông nói vậy bởi thừa biết rằng những ai nghe được điều này sẽ càng thêm phần tuân thủ kỷ luật và phục tùng ông một cách tâm phục khẩu phục. Khi ấy, Meidias cất tiếng hỏi: "Thế còn tôi, tôi sẽ sống ở đâu đây, hỡi Dercylidas?" "Ở nơi ngươi có quyền chính đáng nhất để sống," vị tướng đáp, "tại thành phố quê hương Scepsis của ngươi và trong chính ngôi nhà của cha ngươi."

II

Đó là những chiến tích của Dercylidas: chín thành phố bị chiếm gọn trong vòng tám ngày. Lúc này, có hai mối bận tâm bắt đầu chiếm lĩnh tâm trí ông: làm thế nào để tránh rơi vào sai lầm chí mạng của Thibron là trở thành gánh nặng cho các đồng minh trong khi trú đông trên đất nước thân thiện? và làm thế nào để ngăn chặn Pharnabazus cậy thế kỵ binh mà coi thường, chà đạp lên các quốc gia Hellen? Do đó, ông sai sứ đến gặp Pharnabazus và đặt vấn đề một cách thẳng thừng: Ngươi chọn hòa bình hay chiến tranh? Trước tình hình đó, Pharnabazus — kẻ không thể không nhận ra rằng toàn bộ xứ Aeolis giờ đây trên thực tế đã biến thành một căn cứ quân sự kiên cố đe dọa trực tiếp đến vùng gia ấp Phrygia của chính hắn — đành phải lựa chọn hòa bình.

Năm 399-398 TCN. Cục diện ấy đưa đẩy Dercylidas tiến vào vùng Bithynian Thrace và trải qua mùa đông tại đó; về phần mình, Pharnabazus chẳng hề biểu lộ chút bực dọc nào, bởi người Bithynia vẫn luôn duy trì tình trạng chiến tranh liên miên với chính hắn. Hầu hết thời gian, Dercylidas cứ vô tư tàn phá xứ Bithynia trong sự an toàn tuyệt đối và thu về nguồn lương thực dồi dào không hề thiếu thốn. Chẳng mấy chốc, ông được tiếp viện từ bên kia eo biển bởi một số đồng minh người Odrysian do Seuthes cử sang; họ gồm hai trăm kỵ binh và ba trăm lính ném lao. Những tên này chọn một khu vực cách lực lượng Hellen hơn hai dặm một chút để dựng trại kiên cố; rồi sau khi xin được một số binh sĩ bộ binh nặng làm nhiệm vụ canh gác doanh trại từ tay Dercylidas, chúng dốc sức vào việc cướp bóc và tóm gọn một số lượng lớn nô lệ cùng nhiều tài sản khác. Chẳng mấy chốc, trại của chúng đã chật ních tù nhân, thì vào một buổi sáng nọ, người Bithynia — sau khi đã dò la rõ quân số thực tế của các toán cướp bóc cũng như số bộ binh Hellen được để lại làm nhiệm vụ canh gác phía sau — bèn tập trung một lực lượng lớn bộ binh nhẹ và kỵ binh, rồi bất ngờ tấn công đội đồn trú vốn chỉ có chưa đầy hai trăm người. Ngay khi áp sát, họ bắt đầu phóng lao và dỡ các loại vũ khí tầm xa vào nhóm nhỏ bé ấy; những người này dù liên tục bị thương và gục ngã dưới làn đạn nhưng hoàn toàn không thể đánh trả, bởi họ bị kìm hãm bên trong hàng rào cọc cao chưa đầy sáu thước, cho đến khi trong cơn tuyệt vọng, họ tự tay giật sập công sự phòng thủ của mình và lao thẳng về phía kẻ thù. Phía bên kia chỉ việc lùi lại khỏi lối thoát, và vì là lính nhẹ nên họ dễ dàng tránh xa tầm với của đám bộ binh nặng, đồng thời cứ liên tục từ điểm cao này đến điểm lợi thế khác trút những cơn mưa lao xuống, trong mỗi đợt xuất kích lại hạ gục bao dũng sĩ, cho đến cuối cùng, chẳng khác nào cừu bị nhốt trong chuồng, đội phòng thủ bị bắn hạ gần như đến người cuối cùng. Quả thật vẫn có một nhúm người trốn thoát được, gồm khoảng mười lăm kẻ khi trông thấy tình thế xoay chiều đã chuồn lẹ ngay giữa lúc hỗn chiến. Lách qua kẽ tay của đám vây hãm — dẫu chẳng mấy bận tâm đến họ — những kẻ ấy đã về đến đại bản doanh người Hellen an toàn. Người Bithynia, mãn nguyện với chiến tích của mình — một phần trong đó là việc cắt đầu đám lính canh lều người Odrysian Thrace và thu hồi toàn bộ tù nhân — liền rút lui không chút chần chừ; để rồi khi người Hellen kịp đánh hơi được sự vụ và kéo quân đến cứu viện, họ chẳng thấy gì sót lại trong trại ngoài những thây ma đã bị lột sạch quần áo. Khi những người Odrysian trở về, họ bắt đầu chôn cất người chết của mình, nâng những cốc rượu đầy để tưởng nhớ họ và tổ chức đua ngựa; tuy nhiên, rút kinh nghiệm xương máu, từ nay về sau họ thấy rằng tốt hơn hết là nên cắm trại chung với người Hellen. Cứ thế, họ cướp phá và thiêu rụi xứ Bithynia suốt mùa đông.

Năm 398 TCN. Khi mùa xuân vừa hé rộ, Dercylidas quay lưng rời khỏi xứ Bithynia và tiến đến Lampsacus. Tại đây, ông đón tiếp các sứ giả từ chính quốc đến. Đó là Aracus, Naubates và Antisthenes. Họ được phái đến để tìm hiểu tình hình tổng quan tại châu Á, đồng thời thông báo cho Dercylidas quyết định kéo dài nhiệm kỳ thêm một năm của ông. Họ còn được hội đồng ephor giao trọng trách triệu tập một cuộc họp binh sĩ để thông báo rằng các quan chức ephor quy trách nhiệm cho họ về những hành vi sai trái trước kia, dẫu rằng vì thái độ hiện tại đã biết tránh xa thói xấu nên họ vẫn đáng được ca ngợi; và trong tương lai, họ phải hiểu rằng sẽ không có bất kỳ sự dung túng nào cho việc tái phạm sai lầm, bù lại mọi hành xử ngay thẳng, chính trực với các đồng minh đều sẽ nhận được phần thưởng xứng đáng. Thế là các binh sĩ được triệu tập và sứ giả truyền đạt thông điệp, để rồi thủ lĩnh của đội quân Cyreian đứng lên đáp rằng: "Này những người Lacedaemon, hãy lắng nghe đây; chúng tôi ngày nay vẫn y hệt như năm ngoái; chỉ có điều vị tướng của chúng tôi ngày nay khác với vị tướng trong quá khứ. Nếu hôm nay chúng tôi đã tránh được lỗi lầm của ngày hôm qua, nguyên nhân chẳng ở đâu xa xôi; các vị có thể tự mình nhận ra điều đó."

Aracus và các sứ giả khác dùng chung bữa tiệc hiếu khách trong lều của Dercylidas, và một người trong nhóm tình cờ nhắc đến chuyện họ đã bỏ lại một phái đoàn sứ giả từ người dân Chersonese ở Lacedaemon. Theo lời kể của họ, vị khách nọ nói thêm rằng ngày nay họ không tài nào canh tác nổi đất đai, bởi cứ liên tục bị người Thrace quấy phá và cướp bóc; trong khi bán đảo ấy chỉ cần được xây một bức tường chắn ngang từ biển này sang biển khác là sẽ có thừa thãi đất màu mỡ để canh tác — dư dả cho chính họ và cho bất kỳ ai từ Lacedaemon muốn dời đến. "Thế nên sẽ chẳng có gì ngạc nhiên," các sứ giả tiếp lời, "nếu một người Lacedaemon thực sự được phái từ Sparta sang với một lực lượng để hiện thực hóa dự án này." Dercylidas ghi nhận trong lòng nhưng giữ kín ý định, rồi cho các sứ giả tiếp tục lên đường đến Ephesus. Ông lấy làm thích thú khi hình dung về cuộc hành trình của họ qua các thành phố Hellen, và khung cảnh hòa bình, thịnh vượng sẽ hiện ra chào đón tầm mắt họ ở mọi nơi. Khi biết chắc nhiệm kỳ của mình được kéo dài, ông lại phái người đến gặp Pharnabazus, đưa ra một lần nữa hai lựa chọn: hoặc gia hạn thỏa thuận ngừng bắn mùa đông, hoặc chiến tranh. Và một lần nữa, Pharnabazus chọn hưu chiến. Nhờ vậy, Dercylidas có thể để lại các thành phố lân cận xứ tổng đốc trong sự hòa bình và hữu hảo. Tự mình vượt qua Hellespont, ông đưa quân vào châu Âu, hành quân qua xứ Thrace — nơi cũng có quan hệ thân thiện — được Seuthes tiếp đón nồng hậu, và cuối cùng đặt chân đến Chersonese.

Chẳng mấy chốc, ông nhận ra rằng vùng đất này không chỉ chứa đựng khoảng chừng một tá thành phố mà còn vô cùng phì nhiêu. Thổ nhưỡng thuộc loại thượng hạng, nhưng đã bị tàn phá bởi những trận cướp bóc của người Thrace y hệt như những gì ông từng được nghe kể. Do đó, sau khi đo đạc và nhận thấy chiều rộng của eo đất chưa đầy bốn dặm, ông chẳng mảy may do dự nữa. Sau khi dâng lễ tế, ông cho khởi công xây dựng bức tường chắn, phân chia khu vực cho các phân đội binh sĩ với lời hứa trao thưởng cho tinh thần làm việc hăng say — giải nhất cho đoạn tường hoàn thành sớm nhất, và các phần thưởng tương ứng cho sự cố gắng của từng tốp thợ. Nhờ biện pháp này, toàn bộ công trình tường thành khởi công từ mùa xuân đã hoàn thành trước khi thu sang. Bên trong tuyến phòng thủ đó, ông thiết lập mười một thành phố với vô số hải cảng, nguồn đất canh tác dồi dào, những khu vườn tược sum suê, bên cạnh các bãi chăn thả tuyệt vời dành cho cừu và gia súc đủ mọi loại.

Hoàn tất công trình, ông quay trở lại châu Á, và trong chuyến thị sát, ông thấy hầu hết các thành phố đều đang phát triển hưng thịnh; nhưng khi đến Atarneus, ông phát hiện ra một nhóm lưu vong từ Chios đã chiếm đoạt pháo đài này, biến nó thành căn cứ thuận lợi để cướp bóc Ionia; và thực tế đó chính là phương kế sinh nhai của họ. Khi được thông báo thêm về lượng ngũ cốc lớn dự trữ bên trong, ông liền tiến hành vây hào quanh khu vực nhằm mở một cuộc công thành chính quy, và nhờ cách đó, ông đã khuất phục được nơi này trong vòng tám tháng. Sau đó, bổ nhiệm Draco người Pellene làm chỉ huy, ông chất đầy pháo đài các loại lương thực dự trữ đủ mọi bề để làm trạm dừng chân mỗi khi tình cờ đi ngang qua, rồi rút về Ephesus — nơi cách Sardis ba ngày đường.

Năm 397 TCN. Cho đến thời điểm này, hòa bình vẫn được duy trì giữa Tissaphernes và Dercylidas, cũng như giữa người Hellen và dân man rợ tại các vùng đó. Nhưng rồi một phái đoàn từ các thành phố Ionia đến Lacedaemon, thỉnh cầu rằng Tissaphernes hoàn toàn có thể để cho các thành phố Hellen được độc lập nếu ông ta muốn. "Ý kiến của chúng tôi là," họ nói thêm, "nếu Caria — quê hương của Tissaphernes — cảm nhận được sức ép của chiến tranh, viên tổng đốc chắc chắn sẽ nhanh chóng đồng ý ban cho chúng ta sự độc lập." Nghe vậy, hội đồng ephor liền gửi thư cho Dercylidas, truyền lệnh cho ông dẫn quân vượt biên giới tiến đánh Caria, trong khi đô đốc Pharax điều hạm đội đi dọc bờ biển. Những mệnh lệnh ấy được thực thi nghiêm túc. Trong khi đó, một vị khách đã đến yết kiến Tissaphernes. Đó không ai khác chính là Pharnabazus. Sự xuất hiện của ông ta một phần vì Tissaphernes đã được bổ nhiệm làm tổng tư lệnh, phần khác để bày tỏ sự sẵn sàng chung sức với vị đồng liều tổng đốc trong việc giao chiến và trục xuất người Hellen khỏi lãnh thổ quốc vương; bởi dẫu lòng ông ta có sục sôi ghen tị vì chiếc ghế tổng tư lệnh được trao cho đối thủ, ông ta vẫn không khỏi bất bình vì bị cướp mất vùng Aeolis. Sẵn lòng đón nhận đề nghị, Tissaphernes đáp lời: "Trước tiên hãy cùng ta vượt sang Caria, rồi chúng ta sẽ bàn bạc tiếp về những chuyện này." Nhưng khi đã đến Caria, họ quyết định thiết lập các đội đồn trú tương đối mạnh tại các pháo đài rồi lại vượt sông trở về Ionia.

Nghe tin các tổng đốc đã vượt sông Maeander trở lại, Dercylidasâm mưu lo lắng cho vùng đất không có người bảo vệ ở phía bên kia. "Nếu Tissaphernes và Pharnabazus," ông nói với Pharax, "muốn tung ra một đợt đột kích, họ có thể tàn phá cả xứ sở này từ đầu chí cuối." Mang tâm niệm ấy, ông cũng hành động tương ứng và vượt biên giới quay về. Và giờ đây, khi họ đang tiến bước mà chẳng duy trì chút đội hình chiến trận nào — cứ đinh ninh rằng kẻ thù đã đi trước họ một quãng xa tiến sâu vào xứ Ephesus — thì betọ bất ngờ trông thấy đám lính trinh sát của địch đang chóc móc trên các công trình kiến trúc cổ kính ngay trước mặt. Phái trinh sát trèo lên các công trình và tháp tương tự phía bên mình là việc diễn ra trong chớp mắt, và ngay trước mắt họ hiện rõ những hàng quân dài dằng dặc được xếp trận đúng ngay trên con đường họ phải đi qua. Đó là lực lượng người Caria với những chiếc khiên trắng, cùng toàn bộ quân đội Ba Tư có mặt tại đó, bên cạnh các phân đội Hellen thuộc quyền của cả hai tổng đốc. Ngoài ra còn có một đám mây kỵ binh khổng lồ: bên cánh phải là các đội kỵ binh của Tissaphernes, còn bên cánh trái là lực lượng của Pharnabazus.

Nhận thức rõ tình thế, Dercylidas ra lệnh cho các chỉ huy lữ đoàn và đại úy nhanh chóng dàn trận chiều sâu tám hàng, bố trí bộ binh nhẹ ở rìa trận tuyến, kèm theo lực lượng kỵ binh — loại kỵ binh và với quân số ít ỏi mà ông tình cờ có sẵn trong tay. Trong lúc đó, với tư cách tổng tư lệnh, ông tiến hành nghi lễ tế thần. Khoảng thời gian ấy, binh sĩ từ Peloponnese vẫn giữ nguyên sự tĩnh lặng để chuẩn bị chiến đấu. Nhưng đám quân từ Priene và Achilleum, từ các hòn đảo và các thành phố Ionia thì không như vậy; một số vứt bỏ vũ khí giữa cánh đồng lúa mì đang mọc rậm rạp và cao ngút trên vùng đồng bằng Maeander rồi cắm cổ tháo chạy, trong khi những kẻ ở lại vị trí cũng bộc lộ rõ dấu hiệu cho thấy sự vững vàng của họ chẳng kéo dài được bao lâu. Theo thông tin báo về, Pharnabazus đã ra lệnh tấn công; thế nhưng Tissaphernes — kẻ vẫn còn ám ảnh bởi kinh nghiệm từ những chiến dịch trước với đội quân Cyreian và mặc định rằng mọi người Hellen khác đều có bản lĩnh tương tự — chẳng mặn mà gì với việc giao chiến, bèn cử người đến gặp Dercylidas ngỏ ý muốn gặp mặt thương nghị. Thế là Dercylidas, được tháp tùng bởi những chiến binh ưu tú nhất gồm cả kỵ binh lẫn bộ binh đi sát bên cạnh bảo vệ, bước lên gặp các sứ giả. Ông bảo họ rằng về phần mình, ông đã chuẩn bị sẵn sàng nghênh chiến như chính mắt họ có thể thấy, nhưng dẫu vậy, nếu các tổng đốc có nhã ý muốn hội kiến thì ông cũng chẳng có gì phải từ chối — "Chỉ có điều, trong trường hợp đó, hai bên phải trao đổi con tin và các cam kết bảo đảm khác."

Khi đề nghị này đã được chấp thuận và thực thi, hai đạo quân rút lui để nghỉ ngơi qua đêm — lực lượng châu Á lui về Tralles xứ Caria, còn người Hellen tiến về Leucophrys, nơi có một ngôi đền linh thiêng thờ nữ thần Artemis cùng một hồ nước đáy cát rộng hơn một furlong, được nuôi dưỡng bởi mạch nước nóng trong lành tuôn chảy suốt bốn ngày. Tạm thời sự việc được an bài như thế. Hôm sau, họ gặp nhau tại địa điểm đã định và thỏa thuận cùng xác định những điều kiện mà mỗi bên sẵn sàng đưa ra để kiến lập hòa bình. Về phần mình, Dercylidas khăng khăng đòi quốc vương phải ban cho các thành phố Hellen quyền độc lập; trong khi Tissaphernes và Pharnabazus yêu cầu quân đội Hellen phải rút khỏi xứ sở và các thống đốc Lacedaemon phải rời khỏi các thành phố. Sau màn trao đổi quan điểm này, một lệnh hưu chiến được ký kết nhằm tạo khoảng thời gian để Dercylidas gửi báo cáo về Lacedaemon, và Tissaphernes tâu trình lên quốc vương.

Năm 401 (?) TCN. Trong lúc tình hình ở châu Á diễn biến dưới sự dẫn dắt của Dercylidas như thế, thì tại chính quốc, người Lacedaemon cũng bận rộn không kém với các vấn đề khác. Họ nuôi dưỡng mối thâm thù từ lâu với người Elis, với nguyên nhân xuất phát từ việc người Elis từng liên minh với Athens, Argos và Mantinea; hơn thế nữa, dưới cái cớ một phán quyết chống lại người Lacedaemon, họ đã tước đoạt quyền tham gia các cuộc đua ngựa và thi đấu thể dục của người Sparta. Đâu chỉ dừng lại ở đó, họ còn bắt giữ và quất roi vào Lichas, trong hoàn cảnh sau đây: Vốn là một công dân Sparta, ông đã chính thức đăng ký cỗ xe đua của mình dưới danh nghĩa người Thebes, và khi người Thebes được xướng tên chiến thắng, ông bước lên để trao vòng nguyệt quế cho người đánh xe của mình; thế nhưng, bất chấp mái tóc điểm bạc của ông, người Elis đã giáng những nỗi nhục nhã đó lên ông và tẻ nhạt trục khỏi lễ hội. Lại nữa, vào một thời điểm sau sự kiện đó, khi Agis được phái đến dâng lễ tế thần Zeus Olympia theo lệnh của một nhà tiên tri, người Elis nhất quyết không cho phép ông cầu nguyện cho chiến thắng trong chiến tranh, với lý do rằng luật lệ và phong tục cổ truyền nghiêm cấm người Hellen cầu xin thần linh cho cuộc chiến giữa người Hellen với nhau; và Agis buộc phải ra về mà không thể dâng lễ tế.

Hậu quả của chừng ấy sự bực dọc là hội đồng ephor cùng Đại hội nhân dân quyết định "dạy cho đám người Elis một bài học". Lập tức, họ cử một phái đoàn đến xứ sở đó, thông báo rằng chính quyền Lacedaemon xét thấy việc để cho các thị trấn nông thôn trong lãnh thổ Elis được tự do và độc lập là điều công bằng và đúng đắn. Người Elis thẳng thừng từ chối làm như vậy. Các thành phố nói trên là chiến lợi phẩm thuộc về họ do chiến tranh. Lập tức, hội đồng ephor hạ lệnh tổng động viên. Chỉ huy cuộc viễn chinh là Agis. Ông xâm lược Elis qua ngả Achaia dọc theo sông Larisus; thế nhưng quân đội vừa đặt chân lên đất địch và công cuộc tàn phá chưa được bao lâu thì một trận động đất xảy ra, và Agis coi đó là điềm báo từ thiên đình, liền dẫn quân rút lui khỏi xứ sở đó rồi giải tán lực lượng. Trước cảnh ấy, người dân Elis càng thêm phần bạo dạn, bèn cử sứ giả đi khắp các thành phố mà họ thừa biết đang cự tuyệt người Lacedaemon.

Năm chưa kịp xoay vòng qua hết thì các quan chức ephor lại một lần nữa hạ lệnh tổng động viên đánh Elis, và đại quân xâm lược của Agis lần này có thêm sự góp mặt đông đảo của các đồng minh còn lại, trong đó có cả người Athens; chỉ trừ người Boeotian và Corinthian là cáo lui. Vị vua Sparta bấy giờ tiến vào qua ngả Aulon, và cư dân Lepreum lập tức ly khai khỏi người Elis để quy thuận vua Sparta, đồng thời với họ là dân cư Macistians cùng những người láng giềng Epitalians của họ. Khi ông vượt qua con sông sâu hơn, các sự quy thuận tiếp theo diễn ra từ phía người Letrinians, Amphidolians và Marganians.

Năm 400 (?) TCN. Nhân đà đó, ông tiến sâu vào lãnh thổ Olympia và dâng lễ tế thần Zeus Olympia. Lần này chẳng có chút cố gắng nào nhằm ngăn cản hành động của ông. Tế lễ xong, ông tiến đánh thủ đô, tàn phá và đốt phá khắp dọc đường. Vô số gia súc, hàng loạt nô lệ là thành quả chiến trận thu được, đến mức tiếng tăm vang xa và càng lúc càng có thêm nhiều người Arcadia lẫn Achaea kéo đến gia nhập dưới lá cờ của kẻ xâm lược để chia chác chiến lợi phẩm. Trên thực tế, cuộc viễn chinh đã biến thành một trận cướp bóc khổng lồ. Đây chính là cơ hội tuyệt vời để làm đầy tất cả các kho lúa của bán đảo Peloponnese. Khi tiến đến thủ đô, những vùng ngoại ô xinh đẹp và các khu thể thao công cộng trở thành miếng mồi ngon cho binh lính; thế nhưng bản thân thành phố — dẫu mở toang ra trước mặt ông như một thị trấn không tường bảo vệ — lại được ông giữ khoảng cách. Người ta giải thích rằng ông không muốn chiếm chứ không phải là không thể chiếm. Cứ thế, đất đai chìm trong tang tóc tàn phá, còn lực lượng xâm lược tập trung vây quanh Cyllene.

Bấy giờ, những người thân cận của một nhân vật tên là Xenias — một kẻ được đồn đại là giàu đến mức có thể dùng bồ để đong số tiền bạc thừa kế từ cha — với mong muốn trở thành nhân vật chủ chốt trong việc đưa bang hội này về với Lacedaemon, đã xông ra khỏi nhà tay lăm lăm gươm giáo và bắt đầu tàn sát đẫm máu. Trong số các nạn nhân, họ đã hạ sát một người có ngoại hình giống hệt thủ lĩnh phe dân chủ là Thrasydaeus. Mọi người đều đinh ninh rằng người bị giết thực sự chính là Thrasydaeus. Phe dân chủ hoảng loạn tột độ, chẳng dám nhúc nhích tay chân. Về phần mình, đám sát thủ tràn các băng đảng vũ trang vào khu chợ. Nhưng ngặt nỗi Thrasydaeus lúc đó đang say ngủ vì hơi men quật ngã. Khi người dân phát hiện ra vị anh hùng của họ vẫn chưa hề chết, họ ùn ùn kéo đến vây quanh ngôi nhà của ông tứ phía, đông đúc như một đàn ong bám chặt lấy chúa tổ; và ngay khi Thrasydaeus bước ra đứng đầu đội hình, theo sau là đông đảo quần chúng, một trận chiến nổ ra và phe nhân dân giành chiến thắng. Những kẻ nhúng tay vào vụ tàn sát đành lũ lượt dắt díu nhau đi lưu vong sang đất Lacedaemon.

Chẳng bao lâu sau, bản thân Agis cũng rút lui, vượt sông Alpheus trở về; nhưng ông cẩn trọng để lại một đội đồn trú tại Epitalium gần con sông ấy, cử Lysippus làm thống đốc cùng với toán người lưu vong từ Elis đi kèm. Làm xong xuôi mọi việc, ông giải tán quân đội và tự mình hồi hương.

Năm 400-399 (?) TCN. Suốt phần thời gian còn lại của mùa hè và mùa đông tiếp theo, lãnh thổ của người Elis liên tục bị Lysippus cùng binh lính của hắn giày vò và lục soát, cho đến tận mùa hè năm sau khi Thrasydaeus sai sứ đến Lacedaemon thỏa thuận dỡ bỏ tường thành Phea và Cyllene, đồng thời trao quyền tự trị cho các thị trấn Triphylian — cùng với Phrixa và Epitalium, Letrians, Amphidolians, Marganians; bên cạnh đó là cho người Acroreians và Lasion, một vùng đất bị người Arcadia tranh chấp. Riêng đối với Epeium — một thị trấn nằm giữa Heraea và Macistus, người Elis đòi quyền giữ lại với lý do họ đã mua đứt toàn bộ vùng đất đó từ những chủ nhân cũ với giá ba mươi n talento, khoản tiền mà họ đã thanh toán sòng phẳng. Thế nhưng người Lacedaemon, hành xử theo nguyên tắc "một thương vụ tước đoạt thô bạo tài sản của kẻ yếu thế cũng chẳng chính đáng gì hơn hành vi cướp giật bằng vũ lực", buộc họ phải trả lại sự độc lập cho cả Epeium. Tuy nhiên, họ không truất quyền quản lý đền thờ Zeus Olympia khỏi tay người Elis; chẳng phải vì đó là quyền gốc cổ truyền của Elis, mà bởi vì các đối thủ tranh chấp cảm thấy chỉ là những "kẻ nhà quê", khó lòng đảm đương nổi trọng trách quản lý. Sau những nhượng bộ đó, hòa bình và liên minh giữa người Elis cùng người Lacedaemon được thiết lập, và cuộc chiến giữa Elis với Sparta chính thức khép lại.

III

Sau sự kiện đó, Agis đến Delphi và dâng hiến một phần mười chiến lợi phẩm làm lễ vật hy tế. Trên đường hồi hương, khi đến Heraea, ông lâm bệnh — lúc này tuổi đã xế chiều — và được khiêng về Lacedaemon. Ông qua được hành trình trở về, nhưng vừa đặt chân đến nơi, tử thần liền nhanh chóng đoạt mạng ông. Ông được an táng với một ngôi mộ trang nghiêm vượt xa phần số của những phàm nhân bình thường.

Khi những ngày tang lễ linh thiêng hoàn tất và việc bầu chọn một vị quốc vương mới trở thành yêu cầu cấp thiết, đã xuất hiện các phe tranh ngai vàng. Leotychides đòi thừa kế với tư cách là con trai, còn Agesilaus đòi với tư cách là em trai của Agis. Bấy giờ Leotychides lên tiếng phản đối: "Hãy suy xét lại đi, Agesilaus, luật pháp đâu có quy định 'em trai nhà vua', mà phải là 'con trai nhà vua' mới được làm vua; chỉ khi nào không có con trai, khi ấy em trai nhà vua mới được kế vị." Agesilaus đáp: "Thế thì ta buộc phải là vua rồi." Leotychides hỏi: "Sao lại thế, trong khi ta vẫn còn sống nhăn ra đây?" Agesilaus đáp: "Bởi vì người mà ngươi gọi là cha đã từ chối ngươi, khi tuyên bố rằng: 'Leotychides không phải là con ta'." Leotychides cãi: "Nhưng thưa, mẹ ta — người rõ hơn ai hết — đã nói và cho đến ngày nay vẫn khẳng định ta chính là con ngài." Agesilaus đáp: "Thưa rằng chính vị thần Poteidan đã vạch trần sự giả dối của ngươi khi ngài dùng trận động đất đuổi cha ngươi ra khỏi phòng tân hôn dưới ánh mặt trời; và thời gian — 'kẻ không bao giờ nói dối' như tục ngữ có câu — đã làm chứng cho lời chứng của thần linh; bởi đúng mười tháng kể từ khoảnh khắc ông ta tháo chạy và biến mất khỏi căn phòng ấy, ngươi đã cất tiếng khóc chào đời." Cứ thế họ tranh biện với nhau.

Diopethes — một bậc thầy về các lời sấm truyền — đứng về phía Leotychides. Ông ta viện dẫn rằng có một lời sấm của Apollo tuyên bố: "Hãy đề phòng vương triều què quặt." Thế nhưng Diopethes đã bị chặn lại bởi Lysander; với tư cách đại diện cho Agesilaus, ông phản đối cách cắt nghĩa ý nghĩa lời thần linh như vậy. Nếu họ phải đề phòng một vương triều què quặt, điều đó không có nghĩa là đề phòng một kẻ bước đi khập khiễng, mà đúng hơn là phải đề phòng kẻ mà trong huyết quản không hề chảy dòng máu của Heracles; chắc chắn ngai vàng sẽ chao đảo, và đó mới thực sự là một vương triều què quặt vào cái ngày mà dòng dõi Heracles không còn nắm giữ vai trò lãnh đạo đất nước. Đó là những luận điểm từ đôi bên, và sau khi lắng nghe, thành phố đã chọn Agesilaus làm vua.

Bấy giờ, Agesilaus vừa ngồi lên ngai vàng chưa tròn một năm thì trong một lần dâng lễ tế định kỳ thay mặt cho thành phố, nhà chiêm tinh liền cảnh báo ông rằng: "Các vị thần đang hé lộ một âm mưu có tính chất vô cùng khủng khiếp"; và khi nhà vua tiến hành lễ tế lần thứ hai, viên chức nọ nói: "Tướng mạo của các con vật tế lúc này thậm chí còn khủng khiếp hơn nữa"; nhưng khi ông dâng lễ lần thứ ba, nhà chiêm tinh thốt lên: "Hỡi Agesilaus, điềm báo đã hiện ra trước mắt ta hệt như thể chúng ta đang đứng giữa lòng quân địch." Lập tức, họ làm lễ dâng lên các vị thần chuyên trừ họa cầu phúc, và nhờ đó mới miễn cưỡng thu được điềm lành rồi ngưng dâng tế. Chẳng thấm thoát năm ngày trôi qua kể từ sau các nghi lễ tế thần ấy, bỗng có kẻ đến báo tin cho hội đồng ephor về một âm mưu phản loạn, đồng thời điểm mặt Cinadon làm kẻ chủ mưu; hắn là một thanh niên cường tráng cả về thể chất lẫn tinh thần, nhưng lại không thuộc hàng ngũ các công dân đẳng cấp quý tộc. Lập tức, hội đồng ephor gặng hỏi kẻ chỉ điểm: "Ngươi nói sự việc sẽ diễn ra theo cách nào đây?" Kẻ cung cấp thông tin đáp: "Cinadon dẫn tôi ra tận rìa khu chợ, bảo tôi đếm xem có bao nhiêu người Sparta đang có mặt ở đó; và tôi đã đếm — 'nhà vua, các quan ephor, các bô lão và những người khác — có lẽ chừng bốn mươi người. Nhưng này Cinadon,' tôi hỏi hắn, 'cớ sao anh lại bảo tôi đếm họ?' và hắn đáp: 'Những kẻ đó, ta muốn cho ngươi biết, chính là kẻ thù không đội trời chung của ngươi; còn tất cả những người khác ở kia, hơn bốn nghìn người tụ tập ngoài đó, mới là đồng minh tự nhiên của ngươi.' Rồi hắn dẫn tôi đi chỉ trỏ khắp các con đường, chỗ này một người, chỗ kia hai người là 'kẻ thù của chúng ta' hễ khi nào chúng tôi tình cờ chạm mặt, còn tất cả phần còn lại đều là 'đồng minh tự nhiên'; và cứ thế hắn tiếp tục liệt kê danh sách những người Sparta có mặt ở các vùng nông thôn, cứ nhai đi nhai lại điệp khúc đó: 'Nhìn kìa, ở mỗi điền trang có một kẻ thù — là chủ nhân — và toàn bộ phần còn lại đều là đồng minh'." Các quan ephor hỏi: "Ngươi ước chừng có bao nhiêu kẻ nhúng tay vào bí mật này?" Kẻ chỉ điểm đáp: "Về điểm đó, hắn cũng cho tôi hiểu rằng số lượng những kẻ châm ngòi chủ chốt trong vụ này không hề nhiều, nhưng những kẻ ít ỏi đó đều vô cùng đáng tin cậy; 'và để bù vào,' hắn nói, 'chính chúng ta đều nắm giữ bí mật của nhau — từ nô lệ, dân được giải phóng, kẻ hạ đẳng cho đến dân tỉnh lẻ, không sót một ai. Hãy để ý phong thái của họ mỗi khi người Sparta trở thành chủ đề bàn tán. Không một ai trong số họ giấu giếm được niềm hạnh phúc khôn tả nếu được phép ăn tươi nuốt sống từng tên Sparta một'." Tiếp theo, khi cuộc thẩm vấn tiếp diễn, câu hỏi được đặt ra: "Thế họ dự định tìm kiếm vũ khí ở đâu?" Câu trả lời vang lên: "Hắn giải thích rằng những ai trong chúng ta được biên chế vào các trung đoàn thì dĩ nhiên đã sẵn có vũ khí riêng, còn về phần quần chúng — hắn dẫn đường đến xưởng đúc vũ khí thời chiến và chỉ cho tôi thấy la liệt dao găm, gươm giáo, xiên nướng thịt, rìu rựa và liềm hái. 'Bất cứ thứ gì hoặc tất cả mọi thứ,' hắn nói với tôi, 'mà người ta dùng để đào đất, chặt củi hay đập đá, đều có thể phục vụ mục đích của chúng ta; thậm chí các công cụ dùng cho nghề thủ công khác trong mười trường hợp thì có đến chín trường hợp cung cấp đủ vũ khí thừa thãi, nhất là khi phải đối phó với những kẻ thù tay không tấc sắt'." Lại một lần nữa được hỏi về thời điểm sự việc nổ ra, hắn đáp lệnh của hắn là "không được rời khỏi thành phố."

Kết quả của cuộc điều tra khiến hội đồng ephor tin chắc rằng lời khai của gã đàn ông dựa trên những sự việc có thật tận mắt chứng kiến, và họ hoảng sợ đến mức thậm chí không dám triệu tập Đại hội nhỏ như cách gọi của nó; ngược lại, họ tổ chức các cuộc họp kín không chính thức giữa họ với nhau — vài vị nguyên lão ở đây, vài vị ở kia — và quyết định phái Cinadon cùng một số thanh niên khác đến Aulon, mang theo chỉ thị bắt giữ một số cư dân và nô lệ có tên được khắc trên cuộn thẻ tre (scytale). Hắn còn có lệnh bắt giữ một cư dân khác tại Aulon; đó là một người phụ nữ, mỹ nhân thời trang bậc nhất ở vùng đó — bị nghi ngờ là kẻ chuyên dụ dỗ hư hỏng tất cả những người Lacedaemon, từ trẻ đến già, mỗi khi đặt chân đến Aulon. Đây chẳng phải là sứ mệnh kiểu đó đầu tiên mà Cinadon từng được giao phó. Thế nên chẳng có gì lạ khi hội đồng ephor trao cho hắn cuộn thẻ khắc tên những kẻ tình nghi; và khi hắn hỏi nên dẫn theo những thanh niên nào đi cùng, họ đáp: "Hãy đi và lệnh cho vị cao niên nhất trong lực lượng Hippagretae (chỉ huy kỵ binh) cắt cho ngươi sáu hoặc bảy người bất kỳ có mặt ở đó." Nhưng họ đã cẩn thận dặn dò viên chỉ huy trước về những ai cần cử đi, và những người được cử đi cũng ngầm hiểu rõ nhiệm vụ của họ là tóm cổ Cinadon. Hơn nữa, nhà chức trách còn dặn Cinadon rằng họ sẽ phái ba cỗ xe ngựa để tránh việc bắt những kẻ bị bắt phải đi bộ trở về — nhằm che giấu thật sâu sắc thực tế rằng chính hắn, và chỉ một mình hắn, mới là mục tiêu của sứ mệnh này. Lý do họ không bắt giữ hắn ngay trong thành phố là vì họ chưa thực sự nắm rõ mức độ lan rộng của mưu phản; và họ muốn trước tiên phải khai thác từ chính miệng Cinadon xem những kẻ đồng lõa gồm những ai, trước khi bọn chúng kịp phát hiện ra việc mình đã bị tố giác và tìm đường túng túng tẩu thoát. Đội bắt giữ phải tóm gọn hắn trước tiên, rồi sau khi moi ra danh sách đồng bọn từ miệng hắn, phải ghi chép lại thật nhanh chóng và phái người phi ngựa báo về cho hội đồng ephor cấp tốc. Thật vậy, các quan chức ephor lo lắng về toàn bộ sự việc đến mức họ còn cử thêm một đại đội kỵ binh để hỗ trợ các đặc sứ trên đường tới Aulon. Ngay khi vụ bắt giữ hoàn tất và một kỵ binh quay về mang theo danh sách tên tuổi ghi chép từ lời khai của Cinadon, họ không chần chừ tóm luôn nhà chiêm tinh Tisamenus cùng những kẻ chủ mưu còn lại trong âm mưu. Khi bản thân Cinadon bị tóm cổ giải về tra khảo và đã khai nhận toàn bộ kế hoạch, mưu đồ cũng như đồng bọn, họ đặt ra cho hắn câu hỏi cuối cùng: "Mục đích của ngươi khi dâng thân vào việc này là gì?" Hắn đáp: "Ta muốn không phải chịu kém thua bất cứ kẻ nào ở Lacedaemon." Mặc kệ câu trả lời ra sao, số phận của hắn là ngay lập tức bị lôi cổ ra ngoài trong xiềng xích, y nguyên bộ dạng lúc đó, với hai tay và cổ bị khóa chặt trong vòng cùm, rồi dưới những trận roi vọt và roi da thúc giục, hắn cùng các đồng bọn bị giải đi diễu hành khắp thành phố. Cứ thế, hình phạt cho những tội ác của chúng đã giáng thẳng lên đầu những kẻ ấy.

IV

Năm 397 TCN. Chính sau những sự kiện vừa được ghi lại thì một người Syracuse tên là Herodas mang tin tức đến Lacedaemon. Anh ta tình cờ có mặt ở Phoenicia cùng một chủ tàu nọ, và vô cùng kinh ngạc trước số lượng tàu chiến trireme của người Phoenicia mà anh ta quan sát thấy — kẻ thì từ cảng khác cập bến, kẻ thì đã neo đậu ở đó với thủy thủ đoàn đầy đủ, trong khi số khác vẫn đang hoàn tất trang thiết bị. Đâu chỉ qua tận mắt chứng kiến, anh ta còn nghe đồn đại rằng sẽ có tổng cộng ba trăm chiến thuyền như vậy; chính vì thế, anh ta đã lập tức lên chuyến hải thuyền đầu tiên hướng về xứ Hellas. Anh ta vội vã mang thông tin này đến tâu với người Lacedaemon, đinh ninh rằng quốc vương và Tissaphernes đang đứng sau những sự chuẩn bị này — dẫu hạm đội đó sẽ hành động ở đâu hoặc chống lại ai, anh ta không dám đoán định.

Những bản báo cáo này đẩy người Lacedaemon vào tâm trạng bồn chồn lo lắng khôn nguôi. Họ triệu tập một cuộc họp với các đồng minh và bắt đầu bàn thảo xem phải làm gì. Lysander, hoàn toàn bị thuyết phục bởi sự ưu việt vượt trội của hải quân Hellen, và xét đến lực lượng bộ binh từ những suy luận hiển nhiên qua các chiến công cũng như cuộc giải thoát cuối cùng của đội quân dưới quyền Cyrus, đã thuyết phục Agesilaus tiến hành một chiến dịch viễn chinh sang châu Á, với điều kiện nhà nước phải cấp cho ông ba mươi người Sparta, hai nghìn lính được giải phóng, cùng các phân đội đồng minh lên đến sáu nghìn người. Ngoài những tính toán đó, Lysander còn có mục đích cá nhân: ông muốn tháp tùng trực tiếp nhà vua, và nhờ sự hậu thuẫn của ông để tái thiết lập các chính quyền thập nhân (decarchies) từng do chính tay ông dựng lên tại các thành phố khác nhau, nhưng về sau đã bị lật đổ qua hành động của hội đồng ephor — những kẻ từng ban hành sắc lệnh khôi phục trật tự hiến pháp cũ.

Năm 396 TCN. Đáp lại lời đề nghị thực hiện chiến dịch viễn chinh ấy của Agesilaus, người Lacedaemon trao cho ông tất cả những gì ông đòi hỏi, kèm theo lương thực đủ dùng trong sáu tháng. Khi giờ phút lên đường đến gần, ông tiến hành mọi nghi lễ tế thần cần thiết, và cuối cùng là nghi thức "trước khi vượt biên giới", rồi chính thức cất bước lên đường. Xong xuôi, ông phái sứ giả đến các tiểu quốc kèm theo chỉ thị về quân số cần cử từ mỗi nơi cùng các điểm tập kết; còn về phần mình, ông có ý định đến Aulis để dâng lễ tế y hệt như Agamemnon từng làm trước khi nhổ neo tiến đánh Troy. Thế nhưng khi ông đặt chân đến nơi và bắt đầu dâng lễ, các quan chức Boeotarch hay tin liền cử một đội kỵ binh đến truyền lệnh bắt ông phải ngưng ngay việc tế lễ; thậm chí họ còn lao vào hất văng những con vật tế đã được dâng cúng khỏi bệ thờ, làm văng tung tóe các mảnh thịt. Lúc đó, Agesilaus gọi thần linh làm chứng, bước lên chiến thuyền của mình trong nỗi uất hận tột cùng rồi giương buồm rời đi. Cập bến Geraestus, ông tập trung lực lượng đông đảo nhất có thể tại đó, rồi cùng đại hạm đội giương buồm hướng thẳng tới Ephesus.

Khi ông đến được thành phố đó, động thái đầu tiên đến từ Tissaphernes — kẻ phái người sang hỏi: "Ngươi đến đây với mục đích gì?" Và vị vua Sparta đáp lời: "Với mục đích để các thành phố ở châu Á được độc lập y như các thành phố ở xứ sở của chúng ta trong lòng Hellas." Nghe vậy, Tissaphernes bảo: "Nếu phía các ông đồng ý ngưng chiến trong lúc tôi cử sứ thần lên tâu quốc vương, tôi nghĩ các ông hoàn toàn có thể dàn xếp ổn thỏa mọi chuyện và giương buồm về nhà, nếu các ông muốn thế." Agesilaus đáp: "Ta rất sẵn lòng làm vậy, ngặt nỗi ta không tin là ngươi đang lừa bịp." Tổng đốc liền đáp: "Thưa, hoàn toàn rộng đường để ông đòi hỏi một sự bảo đảm cho việc thi hành các điều khoản... 'Với điều kiện là ngài Tissaphernes thực hiện những gì mình nói mà không hề có sự gian dối nào, chúng ta về phần mình sẽ cam kết không xâm phạm lãnh thổ của ngài dưới bất kỳ hình thức nào trong suốt thời gian hưu chiến'." Do đó, trước sự chứng kiến của ba ủy viên — Herippidas, Dercylidas và Megillus — Tissaphernes đọc lời thề theo đúng văn bản quy định: "Thề thật lòng và đích thực, ta sẽ kiến tạo hòa bình một cách thành thật và không chút mưu mô." Để đáp lại, các ủy viên thay mặt Agesilaus tuyên đọc lời thề đối ứng: "Thề thật lòng và đích thực, miễn là Tissaphernes hành động như vậy, chúng ta về phần mình sẽ tuân thủ lệnh hưu chiến."

Thế nhưng Tissaphernes lập tức nuốt lời thề của chính mình. Thay vì duy trì hòa bình, hắn lại phái người lên triều đình đòi xin một đại quân từ quốc vương, bổ sung vào lực lượng hắn đang có sẵn. Dẫu nhận thức rõ mồn một những hành tung đó, Agesilaus vẫn tuân thủ nghiêm ngặt lệnh hưu chiến như cũ.

Giữ mình tĩnh lặng và tận hưởng những phút giây thảnh thơi là bổn phận của ông, và ông dùng nó để trôi qua khoảng thời gian tại Ephesus. Nhưng xét về mặt tổ chức của các tiểu quốc, đây lại là mùa bão táp xáo trộn hiến pháp dữ dội tại các thành phố; nghĩa là ở đó không còn chế độ dân chủ như thời kỳ đầu của người Athens, cũng chẳng còn các chính quyền thập nhân như thời của Lysander. Thế nhưng Lysander đã quay trở lại. Ai ai cũng nhận ra ông và ùn ùn kéo đến cầu cạnh những đặc ân này nọ, mong ông đứng ra xin xỏ Agesilaus giúp họ. Một đám đông kẻ cầu cạnh bám gót theo sau ông, tạo nên một đoàn tùy tùng nổi bật đến mức bất cứ ai nhìn vào cũng sẽ đinh ninh Agesilaus mới là thường dân còn Lysander mới là quốc vương. Cảnh tượng đó khiến Agesilaus phát điên, như thể hiện rõ mồn một ngay sau đó. Về phần những người còn lại trong nhóm Ba Mươi, sự ghen tị không cho phép họ giữ im lặng, và họ thẳng thừng phàn nàn với Agesilaus rằng vẻ hào nhoáng siêu vương giả mà Lysander đang sống chính là sự vi phạm hiến pháp nghiêm trọng. Do đó, khi Lysander tự ý dẫn dắt một số kẻ cầu cạnh đến mắt Agesilaus, nhà vua liền quay mặt làm ngơ trước họ. Việc được Lysander hậu thuẫn chính là tội lớn; ông đuổi thẳng cổ họ trong sự bẽ mặt. Cuối cùng, khi mọi việc cứ liên tục diễn ra trái ngược với ý muốn của mình, chính Lysander cũng nhận ra vị thế của bản thân. Giờ đây ông không còn cho phép đám đông kia bám theo nữa, và thẳng thừng thông báo cho những ai nhờ vả rằng họ sẽ chẳng thu được gì, thậm chí còn chuốc lấy bất lợi nếu nhờ ông can thiệp. Nhưng vì quá căm phẫn trước sự sỉ nhục giáng lên đầu mình, ông đến gặp nhà vua và thưa rằng: "Hỡi Agesilaus, ngài thật quá cao tay trong nghệ thuật hạ nhục những người bạn của mình!" Nhà vua đáp: "Phải đấy chứ; những kẻ coi mục đích duy nhất của đời mình là phải tỏ ra vĩ đại hơn cả trẫm; nếu trẫm không biết cách đền đáp xứng đáng bằng vinh dự cho những ai làm việc vì lợi ích của trẫm, trẫm mới phải cảm thấy hổ thẹn." Và Lysander nói: "Có lẽ lý lẽ trong hành động của ngài còn hợp lý hơn cả những gì từng dẫn dắt tôi trước nay"; rồi ông nói thêm: "Xin hãy ban cho tôi một ân huệ cuối cùng, để tôi thôi không còn phải đỏ mặt vì mất đi ảnh hưởng nơi ngài, và ngài cũng chẳng còn phải bối rối vì sự hiện diện của tôi. Hãy cử tôi đi làm nhiệm vụ ở bất cứ đâu; bất luận ở chốn nào, tôi cũng sẽ cố gắng phục vụ ngài." Đó là lời đề nghị của Lysander. Agesilaus quyết định chấp thuận, và phái Lysander đến Hellespont. Và đây là những gì đã xảy ra. Lysander — khi hay biết về sự khinh mạn mà Pharnabazus trút lên Spithridates người Ba Tư — liền tiếp cận kẻ đang mang nỗi uất ức này, khéo léo thuyết phục hắn mang theo con cái, tài sản cá nhân cùng toán quân hai trăm người để quay sang phản bội. Bước tiếp theo là cất giấu toàn bộ tài sản an toàn tại Cyzicus, và cuối cùng là lên tàu cùng Spithridates cùng con trai hắn, để trình diện cùng các chiến hữu người Ba Tư trước mặt Agesilaus. Về phần mình, Agesilaus vô cùng sung sướng trước thương vụ này, liền bắt tay ngay vào việc tìm hiểu về Pharnabazus, lãnh thổ cũng như bộ máy cai trị của hắn.

Trong khi đó, Tissaphernes trở nên bạo dạn hơn. Một lực lượng lớn quân đội đã được quốc vương phái xuống. Dựa vào chỗ dựa đó, hắn tuyên chiến với Agesilaus nếu ông không lập tức rút quân khỏi châu Á. Những người Lacedaemon có mặt tại đó cũng như các đồng minh đón nhận tin này với nỗi bất bình sâu sắc, đinh ninh rằng Agesilaus chẳng có lực lượng nào đủ sức cạnh tranh với đại quân hùng hậu của quốc vương. Thế nhưng một nụ cười bất chợt bừng sáng trên khuôn mặt Agesilaus khi ông bảo các sứ giả hãy quay về nhắn lại với Tissaphernes rằng ông mang ơn hắn rất nhiều vì chính lời thề gian dối đã giúp hắn rước lấy sự thịnh nộ của thần linh và biến chính các vị thần thành đồng minh của xứ Hellas. Ông lập tức ban hành mệnh lệnh tổng quát cho binh sĩ chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc tiến quân ra tuyến đầu. Ông cảnh báo các thành phố nằm dọc con đường ông phải đi qua trong chiến dịch tiến đánh Caria phải chuẩn bị sẵn các khu chợ, và cuối cùng, ông phái thông điệp giục các cộng đồng Ionia, Aeolia và Hellespont cử các phân đội đến hội quân với ông tại Ephesus.

Tissaphernes — xâu chuỗi các dữ kiện gồm việc Agesilaus không có kỵ binh và Caria là vùng đất không thích hợp cho binh chủng đó, đồng thời đinh ninh trong đầu rằng vị tướng Sparta chắc chắn đang nuôi lòng căm phẫn cá nhân với mình vì thói mưu mô lừa đảo — đinh ninh rằng ông thực sự có ý định xâm lược Caria, và dinh thự của tổng đốc chính là mục tiêu cuối cùng của ông. Do đó, hắn điều toàn bộ lực lượng bộ binh của mình sang tỉnh đó và dẫn kỵ binh vòng xuống vùng đồng bảng Maeander. Tại đây, hắn tự tin rằng mình thừa sức giày vò người Hellen dưới móng ngựa trước khi họ kịp đặt chân lên những vùng hiểm trở nơi kỵ binh không thể hoạt động.

Thế nhưng, thay vì tiến thẳng vào Caria, Agesilaus lại ngoặt gấp sang hướng ngược lại để tiến về Phrygia. Thu nạp thêm các phân đội quân tiếp viện trên đường hành quân, ông tiến bước vững chãi, san bằng các thành phố cản đường và vớ được món hời béo bở từ chiến lợi phẩm nhờ tính bất ngờ trong cuộc tấn công. Nhìn chung, cuộc hành quân diễn ra suôn sẻ; thế nhưng không xa vùng Dascylium, khi đội tiền tiêu kỵ binh của ông đang tiến lên một ngọn đồi nhỏ để trinh sát tình hình phía trước, thì tình cờ thay, một phân đội kỵ binh do Pharnabazus phái đi trước — cụ thể là quân đoàn của Rhathines và người anh em cùng cha khác mẹ Bagaeus — với quân số ngang ngửa người Hellen, cũng đang phi nước đại lao thẳng lên đúng ngọn đồi đó. Hai bên chạm trán nhau ở cự ly chưa đầy một trăm rưỡi thước và khựng lại đứng như trời trồng trong khoảnh khắc đầu tiên. Kỵ binh Hellen dàn trận theo đội hình phalanx thông thường sâu bốn hàng, trong khi binh sĩ man rợ trình diễn một mặt trận chật hẹp chừng mười hai hàng nhưng chiều sâu thì vô cùng bất cân xứng. Có một khoảng lặng ngắn, rồi đám man rợ chủ động mở màn xung trận. Một cuộc giáp lá cà diễn ra, trong đó bất cứ người Hellen nào đâm trúng quân địch đều làm gãy nát ngọn giáo của mình, trong khi các kỵ binh Ba Tư — vũ trang bằng lao gỗ sừng — nhanh chóng hạ sát một tá binh sĩ cùng một cặp ngựa. Ngay khoảnh khắc đó, kỵ binh Hellen quay đầu tháo chạy. Thế nhưng khi Agesilaus lao đến cứu viện cùng lực lượng bộ binh nặng, quân đội châu Á buộc phải rút lui và để lại một chiến binh thiệt mạng. Trận đụng độ kỵ binh này khiến họ phải chùn bước. Ngày hôm sau, Agesilaus tiến hành dâng lễ tế thần. "Liệu ông có nên tiếp tục tiến quân?" Thế nhưng các con vật tế lại cho điềm xấu. Chẳng còn cách nào khác ngoài việc quay đầu hành quân hướng về phía biển. Rõ mồn một trong tâm trí ông là nếu không có một lực lượng kỵ binh đích thực, việc tiến hành chiến dịch trên vùng đất bằng phẳng là điều bất khả thi. Do đó, ông buộc phải có kỵ binh, bằng không sẽ bị đẩy vào lối đánh du kích thuần túy. Với suy nghĩ đó, ông lập danh sách toàn bộ những phú hộ giàu có nhất thuộc các thành phố vùng đó. Nhiệm vụ của họ là nuôi dưỡng một lực lượng kỵ binh, với điều kiện hễ ai đóng góp đủ ngựa, vũ khí và người cưỡi đạt chuẩn sẽ được miễn trừ nghĩa vụ quân sự cá nhân. Hiệu quả mang lại tức thì. Sự hăng hái của những kẻ đón nhận lệnh này phản ứng lại chẳng khác nào thể họ đang tìm người thế mạng để chết thay cho mình.

Năm 395 TCN. Sau sự kiện đó, vào thời điểm dấu hiệu đầu tiên của mùa xuân xuất hiện, ông tập trung toàn bộ quân đội tại Ephesus. Thế nhưng đại quân cần phải được huấn luyện. Với mục đích đó, ông đưa ra một loạt giải thưởng — phần thưởng cho các trung đoàn bộ binh nặng giành được nếu họ trình diễn được đội hình rèn luyện tốt nhất; giải thưởng cho các trung đoàn kỵ binh cưỡi giỏi nhất; giải thưởng cho những phân đội lính ném lao và cung thủ tỏ ra hiệu quả nhất trong nhiệm vụ của họ. Và giờ đây các khu thể thao công cộng là một cảnh tượng đáng chiêm ngưỡng, chật ních những chiến binh cởi trần luyện tập; hoặc tại trường đua ngựa lúc nhúc ngựa và kỵ binh biểu diễn các động tác; hay đội ngũ ném lao và cung thủ miệt mài luyện tập các bài binh pháp riêng. Thực tế, toàn bộ thành phố nơi ông đóng quân dưới bàn tay ông đã biến thành một sân khấu không thể nào quên. Khu chợ ngập tràn ngựa, vũ khí và trang thiết bị quân sự đủ loại bày bán. Thợ đồng, thợ mộc, thợ rèn, thợ da, thợ sơn và thợ chạm nổi đều bận rộn chế tạo các dụng cụ chiến tranh; đến mức thành phố Ephesus tự nó đã thực sự chuyển đổi thành một xưởng quân khí. Sẽ thật tuyệt vời nếu tận mắt chứng kiến những hàng quân dài dằng dặc dưới sự dẫn dắt của Agesilaus, khi họ tươi vui đội vòng hoa bước ra từ các khu thể thao để dâng nốt vòng hoa ấy lên nữ thần Artemis. Tôi khó lòng hình dung được những yếu tố nào có thể ngập tràn hy vọng hơn sự kết hợp này. Ở đó có lòng tôn kính và sự thành kính đối với thần linh; ở đó có thực chiến và huấn luyện quân sự; ở đó có kỷ luật kèm theo sự tuân thủ thói quen đối với quyền lực. Thế nhưng sự khinh miệt kẻ thù sẽ truyền thêm một thứ sức mạnh trong giao chiến. Vị tướng Sparta suy luận như vậy; và với mục đích khơi gợi điều đó, ông ra lệnh cho các quản gia đem những tù nhân bị các toán cướp bóc bắt được ra lột trần truồng để bán đấu giá; để rồi khi binh sĩ Hellen nhìn vào những làn da trắng trẻo chưa từng phơi mình trước nắng gió, những thân hình mềm mại chưa từng quen gian khổ qua những chặng đường ngồi xe ngựa, họ đi đến kết luận rằng chiến tranh với những đối thủ như thế chẳng khác gì một trận đấu với đàn bà.

Tính đến thời điểm này, một năm tròn đã trôi qua kể từ ngày Agesilaus lên đường xuất chinh, và đã đến lúc nhóm Ba Mươi cùng Lysander quay về nhà, nhường chỗ cho những người kế nhiệm đến cùng với Herippidas. Trong số đó, Agesilaus bổ nhiệm Xenocles và một người khác làm chỉ huy kỵ binh, Scythes chỉ huy bộ binh của lực lượng được giải phóng, Herippidas chỉ huy đội quân Cyreian, còn Migdon chỉ huy các phân đội từ các tiểu quốc. Agesilaus thông báo cho họ biết ý định của ông là sẽ dẫn dắt họ tiến thẳng bằng con đường nhanh nhất đánh vào thành trì của xứ sở, để họ không chần chừ gì mà chuẩn bị sẵn tinh thần lẫn thể chất cho cuộc hỗn chiến sắp tới. Thế nhưng Tissaphernes lại đinh ninh rằng đây chỉ là những lời rỗng tuếch nhằm đánh lừa mình; Agesilaus lần này chắc chắn sẽ xâm lược Caria. Do đó, hắn lặp lại chiến thuật cũ, điều động toàn bộ bộ binh sang Caria và bố trí kỵ binh dọc thung lũng Maeander. Nhưng Agesilaus nói là làm, lập tức mang quân xâm lược vùng đất Sardis. Cuộc hành quân ba ngày xuyên qua một vùng đất vắng bóng kẻ thù đã mang về cho ông nguồn lương thực dồi dào. Sang ngày thứ tư, kỵ binh địch kéo đến. Viên tướng của chúng ra lệnh cho sĩ quan phụ trách đoàn xe hậu lương vượt sông Pactolus lập trại, trong khi đám kỵ binh hốt hoảng trông thấy toán quân lót đường của người Hellen tản mác truy lùng chiến lợi phẩm liền lao vào tàn sát vài người. Nhìn thấy cảnh đó, Agesilaus điều ngay lực lượng kỵ binh đến cứu viện; và về phần mình, người Ba Tư thấy quân ta tiến đến liền tập hợp lại thành đội hình chiến trận để nghênh chiến với những squadrons kỵ binh đặc nghẹt, từng tốp nối đuôi nhau. Viên tướng Sparta suy luận rằng kẻ thù vẫn chưa có bộ binh hỗ trợ, trong khi ông có đầy đủ các binh chủng để dựa vào, liền kết luận rằng khoảnh khắc quyết định để mạo hiểm mở một trận chiến đã điểm. Trong tâm thế đó, ông tiến hành dâng lễ tế thần, rồi thúc toàn bộ đội hình chủ lực tiến thẳng vào những hàng kỵ binh dày đặc đang dàn trận ngáng đường, đồng thời ra lệnh cho tinh hoa bộ binh nặng — đội quân kỳ cựu mười năm — lao vào giáp lá cà với tốc độ nước đại, và đám lính ném lao tiến lên hỗ trợ thật nhanh. Mệnh lệnh truyền xuống kỵ binh là phải xung phong với niềm tin chắc chắn rằng ông và toàn thể quân đội đang theo sát ngay sau lưng họ. Cuộc xung phong của kỵ binh được người Ba Tư đón nhận mà không hề nao núng, thế nhưng chẳng mấy chốc khi thấy mình bị bao vây giữa biển lửa chiến tranh, họ đâm ra hoảng loạn. Vẻ hoảng hốt khiến một số kẻ vùi thây ngay dưới dòng sông, nhưng phần lớn tháo thân trốn thoát dần. Người Hellen bám sát gót kẻ thù đang tháo chạy và chiếm lấy trại của chúng. Tại đây, đội ngũ lính ném lao không ngạc nhiên khi bắt đầu hùa vào hôi của; ngay lập tức Agesilaus cho bố trí quân đội tạo thành một vành đai bao bọc tài sản của cả bạn lẫn thù như một. Chiến lợi phẩm thu được vô cùng lớn lao; nó mang lại giá trị hơn bảy mươi talento, chưa kể đến những con lạc đà nổi tiếng sau đó được Agesilaus mang sang Hellas, cũng bị bắt tại đây. Vào khoảnh khắc trận chiến diễn ra, Tissaphernes đang có mặt ở Sardis. Chính vì thế người Ba Tư đinh ninh rằng họ đã bị tổng đốc phản bội. Và quốc vương Ba Tư, khi đi đến kết luận tương tự rằng Tissaphernes phải chịu trách nhiệm cho bước đường cùng của cục diện, đã phái Tithraustes xuống chặt đầu hắn.

Xong xuôi, Tithraustes liền cử một phái đoàn đến gặp Agesilaus mang theo thông điệp như sau: "Kẻ gây ra mọi rắc rối cho cả ông lẫn chúng ta, hỡi Agesilaus, đã phải đền tội cho những hành vi sai trái của hắn; do đó quốc vương yêu cầu ông trước tiên hãy giương buồm về nhà trong hòa bình; thứ hai là các thành phố ở châu Á được bảo đảm quyền tự trị sẽ tiếp tục cống nạp cống nạp truyền thống cho ngài." Đáp lại đề nghị đó, Agesilaus tuyên bố rằng "nếu không có sự đồng thuận từ nhà chức trách ở quê nhà, ông không thể tự quyết bất cứ điều gì trong chuyện này." Tithraustes bèn nói: "Thế thì ít ra trong lúc chờ đợi ý kiến từ Lacedaemon, xin ngài hãy rút quân sang lãnh thổ của Pharnabazus. Chẳng phải ta đã trả thù kẻ thù cho ngài rồi sao?" Agesilaus liền hỏi: "Trong lúc ta hành quân đến đó, ngươi có hỗ trợ lương thực cho quân đội của ta không?" Nhận lời, Tithraustes trao ngay cho ông ba mươi talento, và Agesilaus nhận lấy số tiền đó, lập tức khởi hành cuộc hành quân tiến vào Phrygia (vùng Phrygia thuộc quyền Pharnabazus). Ông đang đóng quân tại vùng đồng bằng phía trên Cyme thì nhận được tin nhắn từ chính quyền ở quê nhà, trao cho ông toàn quyền kiểm soát lực lượng hải quân, kèm theo quyền bổ nhiệm đô đốc theo ý muốn. Quyết định này được người Lacedaemon đưa ra dựa trên những cân nhắc sau: Nếu cùng một người nắm quyền chỉ huy cả hai lực lượng, họ lập luận rằng bộ binh sẽ được tăng cường sức mạnh đáng kể thông qua việc tập trung gấp đôi lực lượng tại bất kỳ điểm trọng yếu nào; và hải quân cũng sẽ hữu ích hơn nhiều nhờ sự hiện diện trực tiếp và phối hợp kịp thời của bộ binh khi cần thiết. Hay tin về các biện pháp đó, Agesilaus trước tiên ra lệnh cho các thành phố trên các hòn đảo và vùng ven biển tự đóng lấy số lượng tàu chiến tùy theo ý muốn của họ. Kết quả là một hạm đội mới ra đời, bao gồm những chiến thuyền do các tiểu quốc tự nguyện đóng góp cùng những chiếc khác được các cá nhân dâng tặng để bày tỏ sự kính trọng đối với vị tổng tư lệnh, tổng cộng lên tới một trăm hai mươi chiến thuyền. Đô đốc mà ông lựa chọn là Peisander — anh vợ của ông, một con người đầy tham vọng thực sự và có tinh thần quả cảm, nhưng lại chưa đủ thành thạo về chi tiết trang thiết bị để có thể gặt hái một chiến thắng hải quân vang dội. Thế là trong khi Peisander lên đường giải quyết các vấn đề hải quân, Agesilaus tiếp tục cuộc hành quân đến Phrygia theo kế hoạch.

V

Thế nhưng lúc này Tithraustes hình như đã nhận ra ở Agesilaus một thái độ coi thường vận mệnh của quân vương Ba Tư — rõ ràng ông chẳng có chút ý định nào muốn rút khỏi châu Á; ngược lại, ông đang nuôi dưỡng những hoài bão lớn lao đến mức bao gồm cả việc bắt sống chính quốc vương. Lâm vào bước đường cùng chẳng biết phải xoay sở ra sao, hắn quyết định phái Timocrates người Rhodes sang Hellas mang theo món quà là vàng trị giá năm mươi talento bạc, đồng thời giao trọng trách cho y nỗ lực trao đổi những lời thề nguyền long trọng với các nhân vật lãnh đạo ở các tiểu quốc nhằm ràng buộc họ phát động chiến tranh chống lại Lacedaemon. Timocrates đặt chân đến nơi và bắt đầu phân phát những món quà. Tại Thebes, hắn ban vàng cho Androcleidas, Ismenias và Galaxidorus; tại Corinth cho Timolaus và Polyanthes; ở Argos cho Cylon cùng phe cánh của hắn. Người Athens, dẫu không nhận mảy may phần vàng nào, vẫn hăng hái tham gia chiến tranh không kém, với suy nghĩ rằng bá quyền vốn thuộc về quyền lợi chính đáng của họ. Những kẻ đón nhận tiền bạc lập tức bắt đầu ngầm tấn công người Lacedaemon tại các bang hội của họ, và sau khi kích động lòng căm thù lên đến mức độ cần thiết, họ kết nối những nhân vật cốt cán nhất lại với nhau thành một liên minh.

Thế nhưng, các thủ lĩnh ở Thebes hiểu rõ rằng nếu không có kẻ nào nổ phát súng đầu tiên, người Lacedaemon sẽ chẳng bao giờ chịu phá vỡ thỏa thuận ngừng bắn với các đồng minh. Do đó, họ thuyết phục người Locrian xứ Opus tiến hành đánh thuế trên một vùng đất tranh chấp — nơi được cả người Phocian lẫn họ cùng reclam. Khi ấy, người Phocian chắc chắn sẽ trả đũa bằng một cuộc tấn công vào xứ Locris. Những dự tính đó đã thành hiện thực. Người Phocian ngay lập tức xâm lược Locris và thu hồi tài sản của họ kèm theo lãi suất đầy đủ. Lập tức, Androcleidas và các chiến hữu không chần chừ thuyết phục người Thebes hỗ trợ người Locrian, với lý do rằng vùng đất mà người Phocian vừa xâm nhập không hề là vùng tranh chấp, mà chính là lãnh thổ thân thiện và đồng minh hợp pháp của Locris. Cuộc phản công xâm lược xứ Phocis và tàn phá đất đai của họ bởi người Thebes đã nhanh chóng xúi giục người Phocian cử phái đoàn sang Lacedaemon. Khi cầu cứu sự trợ giúp, họ giải thích rằng cuộc chiến không phải do họ tự tìm kiếm, mà chẳng qua họ chỉ tấn công người Locrian để tự vệ. Về phần mình, người Lacedaemon vô cùng mừng rỡ chớp lấy cái cớ để tiến đánh người Thebes — đối tượng mà họ vốn nuôi dưỡng mối thâm thù từ lâu. Họ vẫn chưa quên yêu cầu về phần mười tài sản dâng lên Apollo từng được người Thebes đặt ra tại Deceleia, cũng như việc họ từ chối hỗ trợ Lacedaemon trong cuộc tấn công vào Piraeus; và họ còn cáo buộc thêm rằng chính họ đã xúi giục người Corinth từ chối tham gia chiến dịch đó. Họ cũng chẳng quên nhắc lại một số hành động gần đây của người Thebes — việc họ cấm Agesilaus dâng lễ tế tại Aulis; việc họ cướp lấy những con vật tế đã được dâng cúng rồi hất văng chúng khỏi bệ thờ; việc họ từ chối tham gia cùng vị tướng ấy trong chiến dịch hướng đến tận châu Á. Người Lacedaemon còn suy luận rằng đây là thời điểm thuận lợi nhất, nếu không muốn nói là duy nhất, để tiến hành chiến dịch chống lại người Thebes, nhằm một lần cho mãi mãi chấm dứt thói trịch thượng của họ đối với mình. Tình hình ở châu Á đang tiến triển thuận lợi dưới bàn tay sắt của Agesilaus, và tại Hellas họ chẳng vướng bận cuộc chiến nào khác làm xao lãng hành động. Dựa trên cái nhìn tổng quan về tình hình được thống nhất tại Lacedaemon như vậy, hội đồng ephor liền ra lệnh tổng động viên. Trong khi đó, họ phái Lysander đến Phocis với chỉ thị đứng đầu lực lượng Phocis cùng với người Oetaean, Heracleote, Melian và Aenianian, để tiến đánh Haliartus; trước tường thành nơi này, Pausanias — vị tướng được chỉ định chỉ huy chiến dịch — cam kết sẽ xuất hiện cùng các lực lượng Lacedaemon và Peloponnese khác đúng thời hạn đã định. Lysander không những thực hiện nghiêm túc chỉ thị từng câu từng chữ mà còn tiến xa hơn một bước, thành công tách rời Orchomenus khỏi Thebes. Về phần mình, Pausanias sau khi thấy điềm tế lễ vượt biên giới thuận lợi liền dừng chân tại Tegea, bắt đầu điều động qua lại các chỉ huy quân đội đồng minh trong lúc kiên nhẫn chờ đợi binh sĩ từ các vùng tỉnh lẻ Laconia kéo đến.

Và giờ đây, khi người Thebes đã nhận thức rõ mồn một rằng người Lacedaemon sắp xâm lược lãnh thổ của họ, họ bèn cử sứ giả sang Athens và phát biểu rằng:

"Hỡi những người Athens, các vị thật sai lầm khi cứ ôm hận trách móc chúng tôi về một số nghị quyết khắc nghiệt đối với Athens vào cuối cuộc chiến. Lá phiếu đó không hề được ủy quyền bởi nhà nước Thebes. Đó chỉ là lời phát biểu của một cá nhân, kẻ lúc bấy giờ đang ngồi trong hội đồng liên minh. Một sự thật quan trọng hơn là khi người Lacedaemon triệu tập chúng ta tấn công Piraeus, tập thể nhà nước Thebes đã thông qua nghị quyết từ chối tham gia chiến dịch. Do đó, vì các vị phần lớn là nguyên nhân khiến người Lacedaemon nuôi dưỡng lòng căm phẫn đối với chúng tôi, chúng tôi xét thấy thật công bằng khi các vị đến lượt mình cũng phải chìa tay giúp đỡ chúng tôi. Hơn thế nữa, chúng tôi khẩn thiết yêu cầu các vị — những người thuộc phe dân trong thành vào thời điểm đó — hãy dốc toàn tâm toàn ý bước vào cuộc chiến chống lại người Lacedaemon. Bởi vì họ đã mang lại cho các vị điều gì? Chính họ là kẻ cố tình biến các vị thành một chế độ thiểu số tài phiệt đối lập với dân chủ, rồi sau đó kéo một đại quân dưới vỏ bọc đồng minh đến để trao các vị vào tay phe đa số, để rồi tính cho cùng bất kỳ sự giúp đỡ nào họ dành cho các vị cũng biến tất cả thành những thây ma; và các vị chỉ còn giữ được mạng sống nhờ những người bạn của chúng tôi ở đây, tức nhân dân Athens.

"Nhưng gác lại chuyện đó — tất cả chúng ta đều thừa biết, hỡi những người Athens, rằng các vị rất khao khát khôi phục lại đế chế từng thuộc về mình thuở trước; và còn cách nào để đạt được mục đích đó tốt hơn việc chính các vị đứng ra giúp đỡ những nạn nhân đang oằn mình dưới sự bất công của người Lacedaemon? Có phải các vị đang sợ hãi đế chế hùng mạnh của họ? Đừng để điều đó biến các vị thành những kẻ hèn nhát — trái lại, hãy lấy đó làm nguồn cảm hứng khi các vị tĩnh tâm suy ngẫm về chính trường hợp của mình. Khi đế chế của các vị đạt đỉnh cao rộng lớn nhất cũng là lúc mùa vụ kẻ thù sum suê nhất. Chỉ khi nào không tìm thấy cơ hội nổi dậy, chúng mới giấu nhẹm mối thâm thù đối với các vị; nhưng ngay khi tìm được một kẻ bảo kê ở Lacedaemon, chúng lập tức phô bày những gì chúng thực sự cảm nhận về các vị. Giờ đây cũng vậy. Hãy cho thấy một cách rõ ràng rằng chúng ta sát cánh bên nhau — lá chắn kề lá chắn — trong trận chiến chống lại người Lacedaemon; và đừng sợ hãi, sẽ có thừa thãi những kẻ căm ghét họ — cả một đại quân — đứng ra hưởng ứng. Để minh chứng cho sự thật này, các vị chỉ cần đếm trên đầu ngón tay xem họ còn lại bao nhiêu người bạn? Người Argos từng là, đang là và sẽ mãi mãi là kẻ thù không đội trời chung với họ. Hiển nhiên rồi. Thế còn người Elis? Chà, người Elis vừa mới bị tước đoạt quá nhiều lãnh thổ cùng thành phố đến mức tình bạn của họ đã biến thành thù hận. Và chúng ta sẽ nói gì về người Corinth? Người Arcadia? Người Achaea? Trong cuộc chiến mà Sparta phát động chống lại các vị, chẳng có nhọc nhằn, hiểm nguy hay tốn kém nào mà những dân tộc đó không cùng gánh chịu, tuân theo những lời ve vãn ngọt ngào và thuyết phục của thế lực đó. Người Lacedaemon đạt được thứ họ muốn, để rồi chẳng một phần nhỏ nhoi nào về bá quyền, vinh dự hay tài sản rơi vào tay những kẻ trung thành ấy. Vẫn chưa hết. Họ chẳng ngần ngại bổ nhiệm chính những tên nô lệ của mình làm thống đốc, và đặt gót chân bạo chúa lên chiếc cổ tự do của các đồng minh trong những ngày vinh quang của họ.

"Rồi một lần nữa, hãy nhìn vào trường hợp của những kẻ mà họ đã tách khỏi các vị. Một cách hiển nhiên nhất, họ đã dụ dỗ và lừa gạt chúng; thay vì tự do, họ trao cho chúng một gông cùm nô dịch kép. Các đồng minh bị cai trị bởi gót giày của viên thống đốc và bị bạo trị bởi mười ủy viên do Lysander dựng lên ở mọi thành phố. Và cuối cùng là đối với đại vương. Bất chấp mọi khoản cống nạp khổng lồ mà ông ta đã viện trợ để họ giành lấy quyền thống trị trước các vị, liệu chúa tể châu Á có khá hơn chút nào ngày hôm nay so với việc nếu ông ta chọn làm ngược lại hoàn toàn và liên minh với các vị để hạ bệ họ?

"Chẳng phải rõ ràng rằng các vị chỉ cần bước lên một lần nữa với tư cách là những người bảo vệ đám đông nạn nhân của sự bất công này, các vị sẽ vươn lên đỉnh cao quyền lực chưa từng có tiền lệ sao? Vào thời kỳ đế chế cũ, các vị chỉ là thủ lĩnh của các cường quốc hải quân mà thôi — điều đó rõ mồn một; nhưng đế chế mới của các vị ngày nay sẽ mang tính toàn cầu. Các vị sẽ có đằng sau mình không chỉ những thần dân cũ mà còn cả chúng tôi, những người Peloponnese, và chính quốc vương cùng toàn bộ sức mạnh vĩ đại mà ông ta nắm giữ. Chúng tôi không chối cãi rằng mình từng là những đồng minh đắc lực của Lacedaemon, như các vị có thể làm chứng; nhưng chúng tôi khẳng định thế này: — Nếu chúng tôi dốc sức giúp đỡ người Lacedaemon trong quá khứ, mọi dấu hiệu đều cho thấy chúng tôi sẽ còn dốc sức giúp đỡ các vị mạnh mẽ hơn nữa ngày hôm nay; bởi gươm giáo của chúng tôi sẽ không tuốt ra vì những cư dân hải đảo, người Syracuse hay những kẻ ngoại tộc như trong cuộc chiến vừa qua, mà là vì chính chúng ta, những kẻ đang oằn mình gánh chịu sự bất công. Và có một sự thật quan trọng nữa mà các vị cần nhận thức: hệ thống trục lợi ích kỷ được tổ chức chặt chẽ của Sparta này sẽ sụp đổ dễ dàng hơn nhiều so với đế chế cũ của các vị. Đế chế của các vị là lời khẳng định tự hào về quyền lực hải quân đối với những thần dân bất lực trên biển. Còn bá quyền của họ là sự thống trị ích kỷ của một thiểu số áp đặt lên những quốc gia được trang bị vũ khí ngang ngửa họ, thậm chí đông đảo hơn gấp nhiều lần. Lời phát biểu của chúng tôi xin khép lại tại đây. Xin đừng quên, hỡi những người Athens, rằng theo cách hiểu của chúng tôi, chiến trường mà chúng tôi mời gọi các vị dấn thân vào hứa hẹn sẽ mang lại nhiều phước lành hơn cho nhà nước Athens của các vị gấp nhiều lần so với Thebes chúng tôi."

Lời kết thúc, tiếng nói tiếp tiếng nói vang lên trong hàng ngũ người Athens ủng hộ đề xuất đó, và cuối cùng một nghị quyết đồng thuận được thông qua, bỏ phiếu tán thành việc hỗ trợ người Thebes. Thrasybulus, trong lời đáp thông báo nghị quyết, đã bày tỏ niềm kiêu hãnh chỉ ra rằng bất chấp tình trạng thiếu tường phòng thủ của Piraeus, Athens sẽ không ngần ngại trả ơn món nợ ân nghĩa cũ với Thebes kèm theo lãi suất đầy đủ. "Các vị," ông bổ sung thêm, "từng từ chối tham gia chiến dịch chống lại chúng tôi; giờ đây chúng tôi sẵn sàng chiến đấu vì các cuộc chiến của các vị chống lại kẻ thù, nếu hắn dám tấn công các vị." Thế là người Thebes quay về quê nhà chuẩn bị phòng thủ, trong khi người Athens sẵn sàng hỗ trợ họ.

Và giờ đây người Lacedaemon chẳng còn chần chừ gì nữa. Vua Pausanias tiến quân vào Boeotia cùng lực lượng chính quốc và toàn bộ các phân đội Peloponnese, ngoại trừ người Corinth từ chối tòng quân. Lysander, đứng đầu đội quân do Phocis, Orchomenus và các thành trì khác trong vùng cung cấp, đã có mặt tại Haliartus trước cả Pausanias. Vừa đến nơi, ông từ chối ngồi im chờ đợi đại quân từ Lacedaemon kéo đến, mà lập tức dẫn quân tiến đánh tường thành Haliartus; ban đầu ông cố gắng thuyết phục cư dân từ bỏ Thebes để nhận quyền tự trị, nhưng ý định đó bị chặn đứng bởi một số người Thebes ẩn náu trong pháo đài. Lập tức Lysander tấn công nơi này. Người Thebes hay tin, vội vã kéo đến cứu viện bằng cả bộ binh nặng lẫn kỵ binh. Lúc bấy giờ, người ta vẫn hoài nghi không rõ liệu đại quân cứu viện đã đánh úp Lysander trong lúc ông không phòng bị, hay là với sự nhận thức rõ ràng về bước tiến của ông, ông vẫn chủ động chờ đợi kẻ thù với ý định đè bẹp họ. Chỉ có một điều rõ ràng là: một trận chiến đã diễn ra ngay sát tường thành, và một chiến tích vẫn sừng sững tồn tại đánh dấu chiến thắng của dân chúng ngay trước cổng thành Haliartus. Lysander thiệt mạng, và những kẻ còn lại tháo chạy lên núi trong sự truy sát ráo riết của người Thebes. Thế nhưng khi cuộc truy sát dẫn họ lên đến một độ cao đáng kể, nơi họ bị bao vây và kìm kẹp giữa địa hình hiểm trở chật hẹp, thì lực lượng bộ binh nặng quay đầu phản công, trút xuống họ những cơn mưa lao và đạn đạo. Trước tiên, hai hoặc ba tên đi đầu trong đoàn truy sát gục ngã, rồi tiếp theo là hàng loạt tảng đá được thả xối xả xuống sườn dốc hiểm trở giáng vào những kẻ đuổi bắt trước đó, dồn ép chúng với sự nhiệt tình đến mức người Thebes đâm đầu tháo chạy khỏi sườn dốc tử thần, để lại phía sau hơn hai trăm cái thây ma.

Ngay trong ngày hôm đó, trái tim người Thebes chùn xuống khi họ kiểm kê tổn thất và thấy chúng tương đương với thành quả thu được; thế nhưng ngày hôm sau, họ phát hiện ra rằng trong đêm tối, lực lượng Phocis và những kẻ khác đã chuồn thẳng về nhà, thế là họ lại cao ngạo tự mãn về chiến tích của mình. Nhưng chẳng bao lâu sau, Pausanias xuất hiện ở đầu đại quân Lacedaemon, và những hiểm nguy lại một lần nữa bao vây họ dày đặc. Sức ép và sự im lặng bao trùm bầu không khí của đại quân họ, theo lời kể. Phải đến tận ngày thứ ba, khi người Athens kéo đến và được dàn trận đàng hoàng bên cạnh họ, trong khi Pausanias chẳng thèm tấn công hay mở màn giao chiến, thì sự tự tin của người Thebes mới bành trướng trở lại. Về phần mình, Pausanias cho triệu tập các tướng lĩnh cùng chỉ huy các đội năm mươi người, bàn bạc xem nên giao chiến hay chỉ đơn thuần thu gom thi thể của Lysander cùng những kẻ ngã xuống dưới sự bảo hộ của lệnh hưu chiến.

Những cân nhắc đè nặng lên tâm trí Pausanias cùng các sĩ quan cao cấp Lacedaemon xoay quanh việc Lysander đã tử trận và đại quân chiến bại của ông ta đang rút lui; trong khi về phần họ, phân đội Corinth hoàn toàn vắng bóng, và tinh thần chiến đấu của binh sĩ đang ở mức thấp nhất. Họ còn suy luận thêm rằng kỵ binh của địch thì đông đảo trong khi của họ thì ngược lại; quan trọng nhất là các thây ma nằm ngay dưới chân tường thành, đến mức dù lực lượng của họ có mạnh gấp bội đi nữa thì việc thu gom thi thể trong tầm sát thương từ các ngọn tháp Haliartus cũng chẳng phải là nhiệm vụ dễ dàng. Dựa trên tất cả những căn cứ đó, họ quyết định xin cắm cờ hưu chiến nhằm thu gom các thây ma tử trận. Tuy nhiên, người Thebes không đời nào chịu trả lại trừ phi họ đồng ý rút quân khỏi lãnh thổ của mình. Các điều khoản nhanh chóng được người Lacedaemon hoan hỉ chấp thuận, lập tức thu gom các xác chết và chuẩn bị rời khỏi lãnh thổ Boeotia. Các thủ tục sơ bộ hoàn tất và cuộc rút lui bắt đầu. Tâm trạng chán nản lộ rõ trong hàng ngũ Lacedaemon, hoàn toàn trái ngược với thái độ ngạo mạn của người Thebes — những kẻ hễ thấy bất kỳ nỗ lực xâm phạm điền trang tư gia nào là lập tức ra tay thượng cẳng chân hạ cẳng tay, không thương tiếc đuổi cổ kẻ vi phạm ra thẳng đường lớn. Đó là đoạn kết cho chiến dịch viễn chinh của người Lacedaemon.

Về phần Pausanias, vừa đặt chân về đến quê nhà, ông liền bị đem ra xét xử với tội danh trảm thủ. Các cáo trạng chỉ ra rằng ông đã không đến Haliartus kịp thời gian cùng lúc với Lysander bất chấp cam kết có mặt cùng ngày; rằng thay vì dùng vũ lực thu gom thi thể tử sĩ, ông lại đi xin cắm cờ hưu chiến; rằng ở một thời điểm trước đó, khi ông đã nắm gọn chính quyền dân chủ Athens trong tầm tay tại Piraeus, ông lại để nó tuột qua kẽ tay tháo chạy mất. Thêm vào đó, ông lại lẩn tránh không chịu trình diện trước tòa, thế là bản án tử hình được tuyên xuống đầu ông. Ông trốn chạy đến Tegea và chết vì bạo bệnh tại đó trong cảnh lưu vong. Thế là chương hồi sự kiện diễn ra trên đất Hellas chính thức khép lại. Giờ là lúc quay trở lại châu Á với Agesilaus.